Witold Gombrowicz
Powieść Witolda Gombrowicza wydana w 1937 r. Około trzydziestoletni narrator, Józio, zostaje przez profesora Pimkę zaprowadzony do szkoły, potem trafia na stancję do „nowoczesnych” Młodziaków i do ziemiańskiego dworu w Bolimowie. Pupa, gęba, łydka, forma, Generalny Odwrót, dwa opowiadania wtrącone z przedmowami.
Lektura obowiązkowa (poziom podstawowy i rozszerzony)
Obowiązkowa we fragmentach.
Źródło: Podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 1019), s. 40.
Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.
Sprawdzian z „Ferdydurke” z odpowiedziami →
Quiz · Ferdydurke
89 pytań z tej lektury w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.
Wybierasz epokę albo lekturę, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.
Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.
Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.
Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.
Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.
Kilka pytań z bazy z lektury „Ferdydurke” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
Na sprawdzianie z „Ferdydurke” nauczyciel nie poprzestaje na pytaniu, czym jest forma. Pyta, ile lat ma Józio i ile daje mu Pimko, do której klasy trafia, na czym polega pojedynek na miny, co mówi Gałkiewicz na lekcji o Słowackim, czym Józio psuje nowoczesność Zuty, kto siedzi w dwóch szafach i dlaczego w Bolimowie wszystko kręci się wokół lokajczyka Wałka. Ta strona zbiera takie fakty z odesłaniem do rozdziału, krótkie sprawdzone cytaty i pytania z naszego banku.
Rozdziały wg wydania szkolnego: 14 rozdziałów z tytułami, w tym dwie wtrącone nowele z przedmowami (IV–V i XI–XII). Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.
Wtorek o świcie. Józio, trzydziestolatek bez stanowiska, budzi się z lękiem po śnie o sobie jako piętnastolatku. Ciotki chcą, żeby się „ustabilizował”, a jego książka „Pamiętnik z okresu dojrzewania” ściągnęła mu sądy pensjonarek, półinteligentów i ciotek kulturalnych. Pod piecem stoi jego sobowtór; Józio uderza go w twarz i sobowtór znika.
Przychodzi T. Pimko, filolog z Krakowa. Ocenia zmarłą ciotkę jak ucznia, na trójkę z plusem, czyta rękopis Józia, odpytuje go z ducha króla Władysława i deklinacji mensa, stawia złą notę. Józio maleje, chwyta go pupa, Pimko prowadzi go za rękę do szkoły dyrektora Piórkowskiego, do szóstej klasy.
Wielka pauza: matki i ciotki podglądają przez szpary w płocie, Pimko chowa się za dębem i podrzuca karteczkę o niewinności uczniów. Wybucha spór: Syfon broni „chłopięcia” i niewinności, Miętus „chłopaka” i uświadomienia. Syfona ratuje pieśń na nutę Marsza Sokołów. Dyrektor Piórkowski pokazuje dobrane celowo, przykre ciało pedagogiczne.
Lekcja polskiego u Bladaczki: Słowacki zachwyca, bo „wielkim poetą był”. Gałkiewicz wyznaje, że go nie zachwyca, i „nie mogę” zaraża klasę. Sytuację ratuje natchniona recytacja Syfona. Józio chce uciec ze szkoły, ale nie może; zauważa jedynego obojętnego ucznia, Kopyrdę.
Miętus szykuje sznurki, żeby uświadomić Syfona „przez uszy”. Kopyrda zamiast odpowiedzieć Józiowi wyskakuje oknem. Syfon i Pyzo przyłapują Miętusa na marzeniach o parobku. Miętus wyzywa Syfona na miny, a Józia wyznacza na superarbitra. Na lekcji łaciny ufny staruszek stawia pałki za animis oblatis, Gałkiewicz buntuje się znowu.
Pojedynek na miny w zamkniętej klasie (siedem osób). Syfon wygrywa palcem wskazującym w górę, którego Miętus nie umie zohydzić. Wtedy Miętus rzuca się na niego, jego arbitrzy wiążą szelkami Pyzę i Guzka, a Miętus wszeptuje Syfonowi do ucha uświadamiające słowa. W drzwiach staje Pimko.
Przedmowa: części ciała jako konstrukcja dzieła, drwina ze środowiska artystycznego, forma narzucana przez innych i zapowiedź Generalnego Odwrotu. Nowela: Synteta Filidor z Lejdy i Analityk anty-Filidor z Colombo toczą pojedynek, w którym odstrzeliwują swoim kobietom palce, uszy i nosy. Na koniec obaj dziecinnieją.
Pimko wiezie Józia na stancję do Młodziaków (inżynier-konstruktor, inżynierowa, córka Zuta, pensjonarka). Józio gryzie go w palec i próbuje uciec. Pimko przedstawia go jako siedemnastolatka, który pozuje na dorosłego. Zuta kopie Józia w nogę i pyta obojętnie „Kto to Norwid?”.
Trzy nieudane próby pokazania się Zucie jako nowoczesny: z wykałaczką przy telefonie, w milczeniu o krok od niej (odpowiada „Czym mogę służyć?”) i jako błazen. Przerywa to pijany Miętus. Józio wyznaje mu, że się zakochał; Miętus mówi, że za Zutą chodzi Kopyrda.
Dni w szkole i u Młodziaków. Syfon, nie mogąc zapomnieć słów Miętusa, wiesza się na wieszaku. Przy obiedzie rodzice prześcigają się w namawianiu córki do swobody obyczajów; Józio mówi smutno „Mamusia”, inżynier nie może powstrzymać chichotu, a Józio babrze się w kompocie. Młodziakowie wychodzą od stołu.
Józio płaci żebrakowi, żeby trzymał w ustach zieloną gałązkę pod oknem, podgląda Zutę przez dziurkę od klucza, tańczy sam w sypialni Młodziaków, wkłada do tenisowego pantofla okaleczoną muchę. W szufladzie znajduje listy wielbicieli, wezwanie od Pimki (w sprawie Norwida) i kartkę od Kopyrdy. Pisze jej charakterem dwa zaproszenia na północ: do Kopyrdy i do Pimki.
Rano podglądanie w łazience i napis ołówkiem „Veni, vidi, vici”. O północy przez okno wchodzi Kopyrda, po nim Pimko. Józio krzyczy „Złodzieje!”, obaj chowają się w szafach. Rodzice śmieją się z Kopyrdy, ale nogi Pimki w drugiej szafie wszystko psują. Inżynier bije Pimkę w twarz, Kopyrda gryzie inżyniera, rodzina kotłuje się na podłodze. Józio wychodzi z walizką; w kuchni dołącza do niego Miętus.
Druga przedmowa, wymuszona, jak pisze autor, „żelaznym prawom symetrii”: długa lista możliwych męczarni i gatunków, zakończona drwiną z komentatorów. Nowela: pułkownik żuawów strzela w piłkę podczas meczu tenisowego w Paryżu, co wywołuje łańcuch absurdów; markiz de Filiberthe, „podszyty dzieckiem”, wstydzi się i wraca do domu.
Józio i Miętus idą przez Warszawę na wieś szukać parobka. Chłopi udają psy, żeby uniknąć inteligentów. Ratuje ich ciotka Hurlecka, która samochodem zabiera ich do Bolimowa i po drodze wylicza, że Józio ma trzydzieści lat. We dworze: wuj Konstanty, kuzyn Zygmunt, kuzynka Zosia, lokajczyk Wałek. Józio uderza Wałka w twarz, a Miętus w kredensie każe Wałkowi bić siebie.
Franciszek donosi ciotce, że Miętus podawał Wałkowi rękę. Józio mówi wujowi, że Miętus się z Wałkiem „brata”. Rodzina przyłapuje ich pod lasem; Miętus wykrzykuje, że wuj wlazł na gajowego ze strachu przed dzikiem. Wałek ma być wyrzucony, goście mają rano wyjechać. Wieczorem wuj strzela ze sztucera z ganku na postrach.
Po północy Józio idzie po Wałka, żeby uciec we trzech. W ciemnej jadalni zamierają wuj i Zygmunt. Franciszek z lampą podsuwa wersję kradzieży srebra; wuj i syn biją i tresują Wałka, lud patrzy przez okna. Wchodzi Miętus, Wałek uderza wuja, chłopi wchodzą do środka. Józio wpycha ciotkę w kłębowisko i ucieka; na drodze łapie go Zosia.
Ucieczka z Zosią przez pola, noc w sitowiu. Józio udaje, że ją porwał z miłości, bo to „dojrzalsze”. Idą ku stacji; Zosia zakochuje się, zwierza i prowadzi go w swoją okolicę. Józio woła o trzeciego człowieka, ale musi ją pocałować. Ostatnie zdania to zwrot do czytelników i żartobliwy wierszyk z podpisem W. G.
| Józio | Narrator, trzydziestolatek, autor książki „Pamiętnik z okresu dojrzewania”. Pimko robi z niego ucznia szóstej klasy (raz woła na niego po nazwisku: Kowalski). Przechodzi przez szkołę, dom Młodziaków i dwór w Bolimowie, z każdego świata uciekając. |
|---|---|
| Pimko | T. Pimko, doktor i profesor, a według Józia po prostu nauczyciel, filolog z Krakowa, belfer w żółtych bucikach. Upupia Józia, zapisuje go do szkoły i daje mu stancję; sam kompromituje się w szafie Zuty i dostaje w twarz od inżyniera. |
| Dyrektor Piórkowski | Olbrzymi dyrektor szkoły, woła „Pupa, pupa, pupa!”. Celowo zatrudnia nauczycieli przykrych i bez własnej myśli, bo tylko tacy wychowują niedojrzałość. |
| Bladaczka | Polonista, przezwany od ziemistej cery. Tłumaczy zachwyt nad Słowackim formułą z podręcznika; przy buncie Gałkiewicza boi się dyrektora i wizytatora, bo ma żonę i dziecko. |
| Syfon (Pylaszczkiewicz) | Idealista, obrońca „chłopięcia”, przyznaje się, że jest nieuświadomiony. Wygrywa pojedynek na miny, ale po uświadomieniu przez uszy nie może się pozbierać i wiesza się na wieszaku (rozdz. VIII). |
| Miętus (Miętalski) | Wulgarny przywódca „chłopaków”, w głębi marzy o parobku. Po pojedynku zostaje z gębą, której nie umie się pozbyć. Ucieka z Józiem na wieś i w Bolimowie brata się z Wałkiem. |
| Myzdral, Hopek, Pyzo, Guzek | Myzdral i Hopek to stronnicy i arbitrzy Miętusa, Pyzo i Guzek arbitrzy Syfona (Pyzo odczytuje warunki pojedynku). |
| Gałkiewicz | Uczeń, który na lekcji o Słowackim powtarza, że go nie zachwyca, a na łacinie, że końcówka collandus sim go nie doskonali. |
| Kopyrda | Jedyny normalnie wyglądający, nowoczesny uczeń: flanelowe spodnie, złoty łańcuszek, obojętność na spory. Zaczepia Zutę na ulicy i wrzuca jej kartkę przez okno; w nocy wchodzi do niej przez okno. |
| Młodziak (Wiktor) | Inżynier-konstruktor, kształcił się w Paryżu, wyznaje postęp i naukową organizację pracy, ale chichocze kabaretowo. Spoliczkował Pimkę w pokoju córki. |
| Młodziakowa (Joanna) | Inżynierowa, działaczka komitetów, w czasie Wielkiej Wojny sanitariuszka. Popisuje się nowoczesnością i naturalnością; Józia nazywa młodym staruszkiem. |
| Zuta Młodziakówna | Nowoczesna pensjonarka: sweter, gumowe półbuciki, sport, obojętność. Nie wie, kto to Norwid, kopie Józia, wpuszcza przez okno Kopyrdę. Józio się w niej zakochuje i próbuje zepsuć jej styl. |
| Ciotka Hurlecka | Ciotka Józia, z domu Lin, pani na Bolimowie. Częstuje cukierkami, rozmawia o chorobach, pamięta Józia jako dziecko. Wałek mówi o niej w kredensie, że jest dobrotliwa, bo dusi ludzi. |
| Wuj Konstanty | Dziedzic Bolimowa, światowiec, ziewa i mruczy „Tereperepumpum”. Nie może pojąć, że Miętus „brata się” z Wałkiem; w nocy bije i tresuje Wałka, aż ten oddaje mu w twarz. |
| Zygmunt i Zosia | Dzieci wujostwa. Zygmunt, student z korporacji Astoria, chce spoliczkować Miętusa i po cichu spotyka się ze starą wdową ze wsi. Zosia, „przeciętna panienka”, ucieka z Józiem w ostatnim rozdziale. |
| Wałek | Lokajczyk-parobek, około osiemnastu lat, służy boso od miesiąca, nie zna swojego wieku, nie umie czytać. Dla Miętusa ideał parobka. Wyrzucony za bratanie się z Miętusem, w nocy uderza wuja. |
| Franciszek | Stary kamerdyner z bokobrodami. Donosi, że Miętus podawał Wałkowi rękę i że służba „gadają na państwa”; w nocy podsuwa wersję, że Wałek chciał ukraść srebro. |
| Filidor i anty-Filidor | Bohaterowie pierwszej noweli: profesor Syntezy z Lejdy i profesor Analizy z Colombo, Momsen, który zdobył przydomek anty-Filidor. |
Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie szkolne z rozmową Andrzeja Zawadzkiego z Jerzym Jarzębskim). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.
Pimko siada, czyta rozpoczęte dzieło Józia i odpytuje go jak ucznia. Józio próbuje wstać, ale belfer patrzy na niego pobłażliwie i Józio maleje: ręka staje się rączką, dzieło dziełkiem. Zamiast zaprotestować, podnosi dwa palce jak uczeń.
dziecięca, infantylna pupa mnie chwyciła
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie „co znaczy upupienie” zawsze prowadzi do tej sceny: dorosły zostaje zdziecinniony samą obecnością i spojrzeniem nauczyciela.
Bladaczka czyta z podręcznika pytanie o zachwyt nad Słowackim i odpowiada w kółko, że był wielkim poetą. Gałkiewicz mówi, że go to nie zachwyca i nikogo nie zachwyca. Nauczyciel pokazuje mu zdjęcie żony i dziecka, a ratunkiem jest recytacja Syfona.
Jak to nie zachwyca Gałkiewicza, jeśli tysiąc razy tłumaczyłem Gałkiewiczowi, że go zachwyca.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: To najczęściej przywoływany fragment o szkole: przymus zachwytu i powtarzanie formuły zamiast przeżycia.
Na każdą budującą minę Syfona Miętus odpowiada szpetną kontrminą: zjada muchę, strząsa kroplę z nosa do spluwaczki. Syfon wygrywa palcem wskazującym w górę, którego Miętus nie potrafi ośmieszyć. Przegrany rzuca się na Syfona i gwałci go słowami przez uszy.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Nauczyciele pytają o przebieg pojedynku i jego skutki: Syfon wiesza się, a Miętus zostaje z gębą, której nie umie zdjąć.
Synteta i Analityk strzelają symetrycznie do swoich kobiet i odstrzeliwują im kolejne części ciała. Analiza właściwie wygrywa, ale nic z tego nie wynika. Uczeni do końca życia polują z łuku na wróble i gonią dziecinne baloniki.
Wszystko podszyte jest dzieckiem.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Tytuł „dzieckiem podszyty” wyjaśnia to jedno zdanie: pod najpoważniejszą formą dorosłych siedzi dziecko.
Młodziakowie przy obiedzie namawiają córkę do przygód i nieślubnego dziecka. Józio mówi do Zuty rzewnie „Mamusia”, inżynier wybucha chichotem, Józio wrzuca do kompotu okruszyny, gałki z chleba i wykałaczki i je tę papkę. Rodzice z córką wychodzą od stołu.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Tu Józio odkrywa metodę walki z formą: wprowadzać w nią elementy obce i niesmaczne. Pytanie o rolę kompotu pada w banku wprost.
Kopyrda i Pimko przychodzą na sfałszowane zaproszenie i chowają się w szafach, gdy Józio krzyczy o złodziejach. Nowoczesny chłopak w szafie tylko bawi rodziców; stary profesor w drugiej szafie odbiera scenie sens. Kończy się to policzkiem, gryzieniem i kłębowiskiem na podłodze.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Scena pokazuje, jak Józio kompromituje dwie formy naraz, nowoczesną i staroświecką, i dlaczego mimo to nie triumfuje.
Józio pyta lokajczyka, czy dostaje od dziedzica po gębie, a gdy ten z radością przytakuje, uderza go na odlew. Wałek przyjmuje cios z podziwem. Miętus jest zrozpaczony, bo chciał podać Wałkowi rękę; w nocy sam każe mu się bić w kredensie.
Ale tyż jaśnie pon bije!
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Na tym geście opiera się cała część dworska: pan i sługa łączą się przez policzek, a nie przez podanie ręki.
Wuj i Zygmunt pod pozorem kradzieży biją Wałka, piją starkę i tresują go na lokajczyka, a za niezasłoniętymi oknami stoi lud. Miętus rzuca się Wałkowi na ratunek, wuj chce go zbyć „po pupie”, a Wałek uderza pana. Chłopi wchodzą do dworu.
Pękła mistyczna klamra! Ręka sługi spadła na pańskie oblicze.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Kulminacja wątku państwa i chamstwa; nauczyciele pytają, co pęka w tej scenie i dlaczego wuj nie może uznać bratania się.
Nad drzewami zamiast księżyca wisi pupa. Józio ucieka z Zosią, udaje porywacza z miłości i coraz bardziej wpada w jej czułość. Nie znajduje trzeciego człowieka, który by go od niej oderwał, całuje ją i zwraca się do czytelników.
Gdyż nie ma ucieczki przed gębą, jak tylko w inną gębę
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie „jak kończy się powieść” wymaga tej myśli: od gęby można uciec tylko w inną gębę.
Józio ma trzydzieści lat (ciotka Hurlecka wylicza to w samochodzie, rozdz. XIII), a Pimko przedstawia go Młodziakowej jako siedemnastolatka (rozdz. VI).
Do niej Pimko zapisuje Józia w szkole dyrektora Piórkowskiego (rozdz. I–II).
Data na karteczce Pimki o niewinności uczniów. Akcja toczy się jesienią (rozdz. II).
Tyle zostaje w zamkniętej klasie na pojedynek na miny: Syfon, Miętus, czterech arbitrów i superarbiter Józio (rozdz. III).
Zapłata dla żebraka za trzymanie gałązki w ustach; złotówki Józio zapomina wypłacić i brodacz wraca w nocy (rozdz. IX–X).
Godzina z dwóch sfałszowanych zaproszeń podpisanych „Z.”, do Kopyrdy i do Pimki (rozdz. IX).
Tylu wuj Konstanty zapowiada zwolnić przy kolacji, bez wypłaty, bo nie ma pieniędzy (rozdz. XIII).
Tyle ma Józio po ucieczce z Zosią; do stacji jest dwadzieścia parę kilometrów (rozdz. XIV).
35 zamkniętych, 12 otwartych, 10 wielokrotnego wyboru i 2 rozprawki. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.
Krótkie, zamknięte: wiek, klasa, książka, stancja, zakończenie. Na sprawdzianach klasowych to zwykle pierwsza część.
Postacie z trzech środowisk. Łatwo pomylić Syfona z Pyzą, Miętusa z Myzdralem, Wałka z Franciszkiem.
Pytania „dlaczego” i „na czym polega”: trzeba znać przebieg sceny, nie tylko jej nazwę.
Gęba, pupa, forma, symbole i przedmowy. Tu traci się najwięcej punktów, bo potrzebny jest przykład z tekstu.
Sprawdzian z „Ferdydurke” online: 5 pytań z odpowiedziami →
10 pytań losowanych z banku, otwarte ocenia AI. Sesja startuje od razu.
Zagadnienia z listy pytań jawnych (2); każde wymaga też wybranego kontekstu.
Pełne opracowania „Ferdydurke”: streszczenia, charakterystyki postaci i konteksty.
Wprowadzenie
„Ferdydurke” Witolda Gombrowicza (1904–1969) ukazała się w październiku 1937 r. w warszawskim wydawnictwie „Rój”, z datą 1938. Narrator, autor „Pamiętnika z okresu dojrzewania”, ma około trzydziestu lat, gdy odwiedza go T. Pimko, „kulturalny filolog z Krakowa”, i prowadzi do szkoły dyrektora Piórkowskiego, do szóstej klasy.
Zadania obejmują:
Przed maturą
Zacznij od: Ferdydurke, Witold Gombrowicz, Józio i 34 kolejnych pozycji.
Pełna listaChronologia: 17 kroków. Postacie, m.in. Józio, Pimko, Dyrektor Piórkowski. Do tego 9 scen z cytatem z tekstu.
Fakty z tekstu14 umiejętności do odhaczenia, od „Ramy utworu i kompozycja” po „Konteksty (PR)”.
Lista umiejętności12 pułapek, np. „Józio jest nastolatkiem, jak inni uczniowie w klasie”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.
Typowe błędyNajpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.
Zakres materiału
14 kluczowych umiejętności — do przećwiczenia na zadaniach z bazy.
Autor: Witold Gombrowicz (1904–1969). Powieść ukazała się w październiku 1937 r. w warszawskim wydawnictwie „Rój”, z datą 1938 na karcie tytułowej. Wcześniej, w 1933 r., Gombrowicz zadebiutował tomem opowiadań „Pamiętnik z okresu dojrzewania” – narrator „Ferdydurke” przedstawia się jako autor książki pod tym właśnie tytułem. Powieść ma czternaście rozdziałów i trzy części fabularne: szkoła (rozdz. I–III), stancja u Młodziaków (VI–X), dwór w Bolimowie (XIII–XIV). Między częściami stoją dwa opowiadania z przedmowami: „Przedmowa do Filidora dzieckiem podszytego” i „Filidor dzieckiem podszyty” (IV–V) oraz „Przedmowa do Filiberta dzieckiem podszytego” i „Filibert dzieckiem podszyty” (XI–XII). Narracja jest pierwszoosobowa.
Narrator ma około trzydziestu lat („Przeszedłem niedawno Rubikon nieuniknionego trzydziestaka”) i czuje, że mimo metryki nie jest dojrzały. W rozdziale I widzi pod piecem własnego sobowtóra i uderza go w twarz, bo to „jakiś kompromis pomiędzy światem zewnętrznym a wewnętrznym”. Zaczyna pisać nowe dzieło, gdy w drzwiach staje T. Pimko, „doktor i profesor, a właściwie nauczyciel, kulturalny filolog z Krakowa”. Pimko czyta jego rękopis, przepytuje go jak ucznia, a narrator maleje i nie potrafi zaprotestować. Profesor prowadzi go do szkoły dyrektora Piórkowskiego, gdzie są „miejsca wolne w szóstej klasie”. Imię „Józio” i nazwisko „Kowalski” nadaje bohaterowi Pimko („Niech Kowalski siedzi”).
Na dziedzińcu uczniów podglądają zza płotu matki – Pimko chwali ten sposób: „Nie ma nic lepszego od matki za płotem na chłopca w wieku szkolnym”. Klasa dzieli się na dwa obozy: Syfon (Pylaszczkiewicz) broni niewinności „chłopiąt”, Miętus (Miętalski) z Myzdralem i Hopkiem chce być „chłopakiem” i zamierza Syfona „uświadomić”. Na lekcji polskiego nauczyciel zwany Bladaczką powtarza: „Słowacki wielkim poetą był!”, a Gałkiewicz odpowiada: „Nie mogę zrozumieć, jak zachwyca, jeśli nie zachwyca”. W rozdziale III Syfon i Miętus staczają pojedynek na miny; arbitrami są Myzdral i Hopek oraz Pyzo i Guzek, superarbitrem – Józio. Syfon kończy palcem wzniesionym w górę, wtedy Miętus rzuca się na niego i szepcze mu do uszu „uświadamiające” słowa. Scenę przerywa wejście Pimki. O dalszym losie Syfona mówi rozdział VIII: nie mógł pozbyć się tego, co usłyszał, i „powiesił się pewnego popołudnia na wieszaku”.
Pimko umieszcza Józia na stancji u inżynierostwa Młodziaków i liczy na to, że nowoczesna pensjonarka „potrafi zakochać go w młodości”. Wiktor Młodziak i jego żona Joanna uważają się za ludzi postępowych, ich córka Zuta jest wysportowana i obojętna. Przy pierwszym spotkaniu ukradkiem kopie Józia w nogę, a na słowa Pimki o Norwidzie pyta: „Kto to Norwid?”. Józio zakochuje się w niej i szuka sposobu, by się uwolnić. Przy obiedzie zaczyna babrać się w kompocie (rozdz. VIII) i widzi, że to Młodziaków przeraża; postanawia niszczyć nowoczesny styl pensjonarki, „doprowadzając do niej pierwiastki obce, heterogeniczne”. Podgląda ją przez dziurkę od klucza, przeszukuje jej pokój, a do tenisowego pantofla, w którym leży goździk, wkłada muchę z oberwanymi nogami i skrzydełkami (rozdz. IX). Na koniec pisze pismem Zuty dwa liściki z zaproszeniem na noc – do Kopyrdy i do Pimki. Gdy rodzice zastają obu w pokoju córki, Młodziak policzkuje Pimkę i łapie Kopyrdę za podbródek, a ten „prawem skosu” chwyta go pod kolano; wszyscy tarzają się po podłodze, a Józio wychodzi z Miętusem (rozdz. X).
Józio i Miętus idą za miasto szukać parobka. We wsi chłopi na widok „panów” szczekają i gryzą – gromada zamienia się w psy „na mocy prawa mimikry i ze strachu przed uczłowieczeniem, zbyt intensywnie stosowanym”. Z opresji ratuje ich ciotka Hurlecka, która zabiera obu samochodem do Bolimowa. We dworze mieszkają wuj Konstanty, ciotka, ich dzieci Zygmunt i Zosia; służą stary lokaj Franciszek i lokajczyk Wałek. Miętus widzi w Wałku wymarzonego parobka i chce się z nim „bratać”, co gorszy państwo: goście mają rano wyjechać. Wieczorem Konstanty strzela ze sztucera „na postrach”. W nocy Józio i Miętus próbują zabrać Wałka ze sobą, zostają przyłapani, a wuj z Zygmuntem biją lokajczyka po twarzy i „tresują” go. Kiedy Miętus staje w jego obronie, Wałek uderza Konstantego („Pękła mistyczna klamra!”), przez okna wchodzą chłopi i wszyscy mieszają się w „kupie”. Józio wybiega, widzi nad drzewami pupę zamiast księżyca i ucieka z Zosią, której wmawia, że ją porwał z miłości.
Już w rozdziale I narrator stwierdza, że „człowiek jest najgłębiej uzależniony od swego odbicia w duszy drugiego człowieka”. W „Przedmowie do Filidora dzieckiem podszytego” pada pytanie: „Czy wreszcie my stwarzamy formę, czy ona nas stwarza?”. Człowiek wyraża się „tylko i zawsze w formie sztucznej i boleśnie z zewnątrz narzuconej, bądź przez ludzi, bądź też przez okoliczności”. Każde środowisko powieści – szkoła, nowoczesny dom, ziemiański dwór – narzuca bohaterowi inną rolę. Zakończenie mówi wprost: „nie ma ucieczki przed gębą, jak tylko w inną gębę, a przed człowiekiem schronić się można jedynie w objęcia innego człowieka”.
Pupa wiąże się z dzieckiem i zdrabnianiem: w rozdziale I Józio siedzi przed Pimką „na dziecinnej pupci”, a w przedmowie mówi, że Pimko go „upupił”. Dyrektor Piórkowski wita nowego ucznia słowami „Pupa, pupa, pupa!”. Gęba to twarz zrobiona człowiekowi przez innych; bohater kończy opowieść zdaniem „Uciekam z gębą w rękach”. Łydka należy do świata nowoczesnej pensjonarki, sportu i młodości – Zuta jest „łydczana”, a wiersz z jej szuflady Józio „tłumaczy” na same „łydki”. Jerzy Jarzębski (w rozmowie dołączonej do wydania powieści) objaśnia robienie gęby i przyprawianie pupy jako odpowiednio narzucanie komuś społecznej roli czy maski i wpędzanie w niedojrzałość.
„Filidor dzieckiem podszyty” (rozdz. V): profesor Syntetologii z Leydy, Filidor, ma przeciwnika – Analityka z Colombo, zwanego anty-Filidorem. Anty-Filidor słowami rozkłada na części żonę Filidora, Filidor w odwecie próbuje „zsyntetyzować” jego kochankę Florę Gente. Dochodzi do pojedynku na pistolety, w którym obaj odstrzeliwują kolejne części ciała obu kobiet, aż te giną. Potem uczeni rzucają kamieniami we wróble, celują w latarnie i biegają za dziecinnym balonikiem, a zdziecinniały Filidor mówi: „Wszystko podszyte jest dzieckiem”. „Filibert dzieckiem podszyty” (rozdz. XII): podczas meczu tenisowego w paryskim Racing Klubie pułkownik żuawów strzela z rewolweru do piłki; kula rani widza i uruchamia łańcuch coraz bardziej niedorzecznych zdarzeń. Markiz de Filiberthe pyta, kto chce obrazić jego żonę, a gdy ta ze strachu roni, markiz, „podszyty dzieckiem tak nieoczekiwanie”, zawstydzony idzie do domu.
W „Przedmowie do Filidora dzieckiem podszytego” (rozdz. IV) narrator mówi o własnym pisaniu i o literaturze: „To, co napisałeś, dyktuje ci sens dalszy, dzieło rodzi się nie z ciebie”. Krytykuje pisarzy, którzy są tylko sługami i naśladowcami Sztuki, i pyta, po co dzielić ludzi na „artystów” i resztę, skoro ludzkość tworzy sztukę „w każdym momencie życia codziennego”, także wtedy, „gdy dziewczę wpina kwiat we włosy”. Tu też pada zdanie: „starszy przez młodszego jest stwarzany” – istota dojrzalsza zależy od istot „na niższym stopniu rozwojowym”, tak jak piszący od czytelnika. „Przedmowa do Filiberta dzieckiem podszytego” (rozdz. XI) jest krótka i żartobliwa: narrator pyta w niej, czym właściwie jest jego dzieło – powieścią, pamiętnikiem, parodią czy pamfletem. Jerzy Jarzębski nazywa „Ferdydurke” jedną z pierwszych w Polsce powieści autotematycznych i wskazuje poprzednika: „Pałubę” Karola Irzykowskiego.
Pojęcie pochodzi z „Przedmowy do Filidora dzieckiem podszytego”. Narrator pisze, że ważniejsze od umierania za idee jest „wycofać się o krok i zdobyć dystans do wszystkiego, co nieustannie wydarza się z nami”, i zapowiada „czas Generalnego Odwrotu”. Człowiek zrozumie wtedy, że jego forma jest narzucona, i zamiast mówić „Ja w to wierzę — ja to czuję — ja taki jestem”, powie z pokorą: „Mnie się w to wierzy — mnie się to czuje”. Dalej: „Wieszcz wzgardzi swym śpiewem. Wódz zadrży przed swym rozkazem”.
Narrator sam nadaje nazwy mechanizmom, które obserwuje. „Prawo skosu” pojawia się raz, w finale części drugiej: Młodziak zamiast uderzyć Kopyrdę łapie go za podbródek, a Kopyrda, rozwścieczony tym fałszywym chwytem, schyla się i łapie inżyniera pod kolano. „Prawo mimikry” tłumaczy zachowanie chłopów, którzy ze strachu przed „uczłowieczeniem” udają psy. „Klamra mistyczna spajająca części pańskie i chamskie” to bicie służby po twarzy: tylko w tym układzie, pisze narrator, państwo mogli „dotykać się i stykać z chamstwem”. Gdy Wałek uderza Konstantego, klamra pęka i hierarchia dworu się rozpada.
Narrator czuje się niedojrzały mimo trzydziestu lat i wie, że tytuł jego pierwszej książki ściągnął na niego zarzut niedojrzałości. Każda z trzech części kończy się nowym „przyłapaniem” i cofnięciem w niedojrzałość: w szkole, w roli zakochanego w pensjonarce, w roli panicza we dworze. W przedmowie do Filidora narrator opisuje pisarza, który pisze nie dlatego, że uważa się za dojrzałego, lecz „właśnie ponieważ zna swą niedojrzałość i wie, że nie posiadł formy”. Niedojrzałość nie jest więc w powieści tylko wadą wytykaną przez Pimkę – jest też stanem, do którego narrator otwarcie się przyznaje.
Według Jerzego Jarzębskiego każda część używa innego schematu powieściowego i doprowadza go do załamania: część szkolna – powieści o dojrzewaniu w typie „Syzyfowych prac” Żeromskiego, część u Młodziaków – „powieści nowoczesnej”, w której postęp ma wygrać z zacofaniem, część trzecia – staroświeckiej powieści o polskim dworze; ucieczka z Zosią to z kolei schemat sentymentalnego romansu. Już na początku pada kryptocytat z „Boskiej Komedii”: „W połowie drogi mojego żywota pośród ciemnego znalazłem się lasu”, dopowiedziany zdaniem „Las ten, co gorsza, był zielony”. Język powieści tworzy własne słowa i zwroty: „upupił”, „zbelfrzony”, „gębować”, natrętne powtórzenia („siedział, a siedząc siedział i siedział”). Książkę zamyka dwuwiersz: „Koniec i bomba / A kto czytał, ten trąba!”.
Jerzy Jarzębski pisze, że dynamiczna koncepcja osobowości w „Ferdydurke” – człowiek tworzy się i zmienia pod wpływem innych ludzi – stała się wkrótce jądrem egzystencjalizmu Sartre’a i że Gombrowicza uważa się za jednego z prekursorów tego kierunku. Wskazuje też, że wzorem domu Hurleckich jest między innymi Nawłoć z „Przedwiośnia” Żeromskiego, a w przedmowie do Filiberta Gombrowicz nawiązuje do Rabelais’go. O tytule: przez lata uchodził za słowo bez znaczenia; według Jarzębskiego Bogdan Baran wykazał, że pochodzi od nazwiska bohatera powieści Sinclaira Lewisa „Babbitt” – „Freddy Durkee”. Sama powieść tytułu nie objaśnia.
Typowe błędy
Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.
Józio jest nastolatkiem, jak inni uczniowie w klasie
Narrator ma około trzydziestu lat; do szóstej klasy wprowadza go Pimko.
Dlaczego: W rozdziale I mówi o sobie: „Przeszedłem niedawno Rubikon nieuniknionego trzydziestaka”, a Miętusowi tłumaczy: „przecież ja mam trzydzieści lat”. Miętus mu nie wierzy.
Syfon wiesza się w klasie zaraz po pojedynku na miny
O śmierci Syfona narrator mówi dopiero na początku rozdziału VIII.
Dlaczego: Pojedynek i szeptanie do uszu kończą rozdział III – przerywa je wejście Pimki. W rozdziale VIII czytamy: „Syfon umarł. Zgwałcony przez uszy, nie mógł przyjść do siebie” i dalej: „powiesił się pewnego popołudnia na wieszaku”.
Bladaczka mówi: „Słowacki zachwyca, bo wielkim poetą był”, a Gałkiewicz odpowiada tylko „nie mogę”
Nauczyciel: „Słowacki wielkim poetą był!”. Gałkiewicz: „Nie mogę zrozumieć, jak zachwyca, jeśli nie zachwyca”.
Dlaczego: Nauczyciel odpowiada mu: „Wielka poezja, będąc wielką i będąc poezją, nie może nie zachwycać nas, a więc zachwyca”. Słowa „nie mogę” Gałkiewicz powtarza potem w kółko, a za nim reszta klasy.
Kopyrda należy do obozu Miętusa
Miętus ma przy sobie Myzdrala i Hopka; Kopyrda trzyma się z boku.
Dlaczego: W czasie sporu „tylko jeden Kopyrda nie dawał się wciągnąć”. Narrator mówi o nim później jako o jedynym nowoczesnym chłopcu w całej szkole; to on chodzi za Zutą.
„Matka za płotem” to pani Młodziakowa
Matki za płotem stoją przy szkolnym dziedzińcu (rozdz. II).
Dlaczego: To pomysł pedagogów: matki podglądają synów zza płotu, żeby byli bardziej naiwni. Młodziakowa jest postacią z części drugiej i z tym zwrotem nie ma nic wspólnego.
Józio walczy z Zutą, kłócąc się z nią i obrażając ją
Babrze się w kompocie, podgląda, wkłada okaleczoną muchę do tenisowego pantofla, pisze dwa fałszywe liściki.
Dlaczego: Po scenie z kompotem postanawia zniszczyć nowoczesność pensjonarki, „doprowadzając do niej pierwiastki obce, heterogeniczne, mieszając, co wlezie”.
Wuj Konstanty strzela ze sztucera do Wałka albo na polowaniu
Strzela w nocy z ganku w ciemność – „na postrach”.
Dlaczego: Miętus krzyczy, że strzelają do parobka, ale narrator prostuje: „Konstanty strzelał na postrach”. I dodaje: „Rozsrożony pan głosił hukiem (…), że czuwa w pełnym uzbrojeniu”. Huk tylko rozgłasza plotkę, że młody pan dostał od Wałka w twarz.
Chłopi szczekają, bo są pijani albo obłąkani
Udają psy ze strachu przed „uczłowieczeniem”.
Dlaczego: Na słowo „obywatel” szczekanie tylko się wzmaga. Narrator: gromada przekształca się w psa „na mocy prawa mimikry i ze strachu przed uczłowieczeniem, zbyt intensywnie stosowanym”. Scena rozgrywa się we wsi po drodze, jeszcze przed przyjazdem do dworu.
Pupa pojawia się na niebie dopiero w ostatnim zdaniu, zamiast słońca
Najpierw nocą zamiast księżyca, potem o świcie zamiast słońca.
Dlaczego: Na ganku: „Księżyc wypływał zza chmur, lecz nie był to księżyc, tylko pupa. Pupa niezmiernych rozmiarów nad wierzchołkami drzew”. O świtaniu „nowa pupa, stokroć wspanialsza, czerwona” wschodzi nad polami, którymi Józio idzie z Zosią.
W powieści pada zdanie „od gęby nie ma ucieczki”
Dokładne brzmienie: „nie ma ucieczki przed gębą, jak tylko w inną gębę”.
Dlaczego: Zaraz potem: „Przed pupą zaś w ogóle nie ma ucieczki”. Warto cytować dokładnie, bo oba zdania mówią co innego: od gęby ucieka się w inną gębę, od pupy – wcale.
Powieść kończy się wyzwoleniem Józia i szczęśliwą miłością
Józio wmawia Zosi porwanie z miłości, żeby nie tłumaczyć, co zaszło we dworze, i marzy, by się od niej oderwać.
Dlaczego: Woła, by przybył ktoś trzeci i uwolnił go od Zosi, a na koniec zwraca się do czytelników: „uczyńcie mi nową gębę, bym znowu musiał uciekać przed wami w innych ludzi”.
Filibert to dalszy ciąg historii Filidora
To dwa osobne opowiadania o innych bohaterach.
Dlaczego: „Filidor” opowiada o pojedynku profesora Syntezy z Analitykiem, „Filibert” – o meczu tenisowym w Paryżu i markizie de Filiberthe. Łączy je tytułowa formuła „dzieckiem podszyty”.
Do zapamiętania
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.
Egzamin ustny
Zadania z listy jawnych zadań do części ustnej w latach 2026–2028 przy pozycji: Witold Gombrowicz, „Ferdydurke” (fragmenty). Pierwsze zadanie w zestawie, który losujesz na egzaminie, pochodzi z tej listy.
Groteskowy obraz świata. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Omówienie: teza, sceny, kryteria komisji i typowe błędyCzłowiek wobec presji otoczenia. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Omówienie: teza, sceny, kryteria komisji i typowe błędyŹródło: Zadania jawne CKE na egzamin ustny 2026–2028 (komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r.). Treść zadań przepisana dosłownie. Wszystkie pytania: matura ustna z polskiego – pytania jawne.
Przykłady z bazy
Poniżej 6 prawdziwych zadań z bazy — każde innego typu.
Jak się uczyć
Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
1) Ramy: Witold Gombrowicz (1904–1969), powieść wydana w październiku 1937 r. z datą 1938, dwudziestolecie międzywojenne. Narrator ma około trzydziestu lat i jest autorem „Pamiętnika z okresu dojrzewania”.
2) Układ: trzy części fabularne (szkoła – rozdz. I–III, Młodziakowie – VI–X, dwór w Bolimowie – XIII–XIV) i dwa opowiadania z przedmowami (IV–V Filidor, XI–XII Filibert).
3) Szkoła: matki za płotem, Syfon (Pylaszczkiewicz) kontra Miętus (Miętalski) z Myzdralem i Hopkiem, lekcja Bladaczki o Słowackim, bunt Gałkiewicza, pojedynek na miny i „uświadomienie” przez uszy. Śmierć Syfona – dopiero w rozdziale VIII.
4) Młodziakowie: Zuta kopie Józia i pyta „Kto to Norwid?”, kompot, podglądanie, mucha w tenisowym pantoflu, dwa fałszywe liściki, Pimko i Kopyrda w pokoju Zuty, „prawo skosu”, kotłowanina.
5) Dwór: chłopi-psy po drodze, ciotka Hurlecka, wuj Konstanty, Zygmunt, Zosia, Franciszek, Wałek. Miętus się „brata”, wuj strzela na postrach, Wałek uderza pana („Pękła mistyczna klamra!”), kupa, pupa na niebie, ucieczka z Zosią.
6) Zakończenie cytuj dokładnie: „nie ma ucieczki przed gębą, jak tylko w inną gębę”; „Przed pupą zaś w ogóle nie ma ucieczki”; „Uciekam z gębą w rękach”.
7) Przedmowa do Filidora: „Czy wreszcie my stwarzamy formę, czy ona nas stwarza?”, „starszy przez młodszego jest stwarzany”, Generalny Odwrót („Mnie się w to wierzy”).
8) Opowiadania: Filidor (Synteza kontra Analiza, pojedynek, „Wszystko podszyte jest dzieckiem”) i Filibert (mecz tenisowy, strzał pułkownika, markiz de Filiberthe). Nie myl ich bohaterów.
9) Język: „upupił”, „zbelfrzony”, „gębować”, powtórzenia; kryptocytat z „Boskiej Komedii” w rozdziale I i dopowiedzenie „Las ten, co gorsza, był zielony”.
10) Konwencje parodiowane w trzech częściach (za Jerzym Jarzębskim): powieść o szkolnym dojrzewaniu, „powieść nowoczesna” o postępie, powieść o polskim dworze; na końcu schemat sentymentalnego romansu.
FAQ
Wiedza z działu „Ferdydurke” przyda Ci się też tutaj:
89 zadań z tego działu w quizie z wyjaśnieniami, powtórkami i oceną AI. Subskrypcja odblokowuje cały katalog i pozostałe przedmioty — anulujesz, kiedy chcesz.
Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane przypomnienia o nauce).
