Witold Gombrowicz
Groteskowa powieść Witolda Gombrowicza (1937). 30-letni Józio porwany przez Pimkę wraca do szkoły, potem do nowoczesnych Młodziaków, potem do dworu Hurleckich. Manifest filozofii Formy: upupianie, gęba, pupa, Generalny Odwrót. Autotematyzm, parodia, niedojrzałość jako wolność.
Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.
Sprawdzian z „Ferdydurke” z odpowiedziami →
Quiz · Ferdydurke
89 pytań z tej lektury w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.
Wybierasz epokę albo lekturę, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.
Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.
Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.
Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.
Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.
Kilka pytań z bazy z lektury „Ferdydurke” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
Na sprawdzianie z „Ferdydurke” nauczyciel nie poprzestaje na pytaniu, czym jest forma. Pyta, ile lat ma Józio i ile daje mu Pimko, do której klasy trafia, na czym polega pojedynek na miny, co mówi Gałkiewicz na lekcji o Słowackim, czym Józio psuje nowoczesność Zuty, kto siedzi w dwóch szafach i dlaczego w Bolimowie wszystko kręci się wokół lokajczyka Wałka. Ta strona zbiera takie fakty z odesłaniem do rozdziału, krótkie sprawdzone cytaty i pytania z naszego banku.
Rozdziały wg wydania szkolnego: 14 rozdziałów z tytułami, w tym dwie wtrącone nowele z przedmowami (IV–V i XI–XII). Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.
Wtorek o świcie. Józio, trzydziestolatek bez stanowiska, budzi się z lękiem po śnie o sobie jako piętnastolatku. Ciotki chcą, żeby się „ustabilizował”, a jego książka „Pamiętnik z okresu dojrzewania” ściągnęła mu sądy pensjonarek, półinteligentów i ciotek kulturalnych. Pod piecem stoi jego sobowtór; Józio uderza go w twarz i sobowtór znika.
Przychodzi T. Pimko, filolog z Krakowa. Ocenia zmarłą ciotkę jak ucznia, na trójkę z plusem, czyta rękopis Józia, odpytuje go z ducha króla Władysława i deklinacji mensa, stawia złą notę. Józio maleje, chwyta go pupa, Pimko prowadzi go za rękę do szkoły dyrektora Piórkowskiego, do szóstej klasy.
Wielka pauza: matki i ciotki podglądają przez szpary w płocie, Pimko chowa się za dębem i podrzuca karteczkę o niewinności uczniów. Wybucha spór: Syfon broni „chłopięcia” i niewinności, Miętus „chłopaka” i uświadomienia. Syfona ratuje pieśń na nutę Marsza Sokołów. Dyrektor Piórkowski pokazuje dobrane celowo, przykre ciało pedagogiczne.
Lekcja polskiego u Bladaczki: Słowacki zachwyca, bo „wielkim poetą był”. Gałkiewicz wyznaje, że go nie zachwyca, i „nie mogę” zaraża klasę. Sytuację ratuje natchniona recytacja Syfona. Józio chce uciec ze szkoły, ale nie może; zauważa jedynego obojętnego ucznia, Kopyrdę.
Miętus szykuje sznurki, żeby uświadomić Syfona „przez uszy”. Kopyrda zamiast odpowiedzieć Józiowi wyskakuje oknem. Syfon i Pyzo przyłapują Miętusa na marzeniach o parobku. Miętus wyzywa Syfona na miny, a Józia wyznacza na superarbitra. Na lekcji łaciny ufny staruszek stawia pałki za animis oblatis, Gałkiewicz buntuje się znowu.
Pojedynek na miny w zamkniętej klasie (siedem osób). Syfon wygrywa palcem wskazującym w górę, którego Miętus nie umie zohydzić. Wtedy Miętus rzuca się na niego, jego arbitrzy wiążą szelkami Pyzę i Guzka, a Miętus wszeptuje Syfonowi do ucha uświadamiające słowa. W drzwiach staje Pimko.
Przedmowa: części ciała jako konstrukcja dzieła, drwina ze środowiska artystycznego, forma narzucana przez innych i zapowiedź Generalnego Odwrotu. Nowela: Synteta Filidor z Lejdy i Analityk anty-Filidor z Colombo toczą pojedynek, w którym odstrzeliwują swoim kobietom palce, uszy i nosy. Na koniec obaj dziecinnieją.
Pimko wiezie Józia na stancję do Młodziaków (inżynier-konstruktor, inżynierowa, córka Zuta, pensjonarka). Józio gryzie go w palec i próbuje uciec. Pimko przedstawia go jako siedemnastolatka, który pozuje na dorosłego. Zuta kopie Józia w nogę i pyta obojętnie „Kto to Norwid?”.
Trzy nieudane próby pokazania się Zucie jako nowoczesny: z wykałaczką przy telefonie, w milczeniu o krok od niej (odpowiada „Czym mogę służyć?”) i jako błazen. Przerywa to pijany Miętus. Józio wyznaje mu, że się zakochał; Miętus mówi, że za Zutą chodzi Kopyrda.
Dni w szkole i u Młodziaków. Syfon, nie mogąc zapomnieć słów Miętusa, wiesza się na wieszaku. Przy obiedzie rodzice prześcigają się w namawianiu córki do swobody obyczajów; Józio mówi smutno „Mamusia”, inżynier nie może powstrzymać chichotu, a Józio babrze się w kompocie. Młodziakowie wychodzą od stołu.
Józio płaci żebrakowi, żeby trzymał w ustach zieloną gałązkę pod oknem, podgląda Zutę przez dziurkę od klucza, tańczy sam w sypialni Młodziaków, wkłada do tenisowego pantofla okaleczoną muchę. W szufladzie znajduje listy wielbicieli, wezwanie od Pimki (w sprawie Norwida) i kartkę od Kopyrdy. Pisze jej charakterem dwa zaproszenia na północ: do Kopyrdy i do Pimki.
Rano podglądanie w łazience i napis ołówkiem „Veni, vidi, vici”. O północy przez okno wchodzi Kopyrda, po nim Pimko. Józio krzyczy „Złodzieje!”, obaj chowają się w szafach. Rodzice śmieją się z Kopyrdy, ale nogi Pimki w drugiej szafie wszystko psują. Inżynier bije Pimkę w twarz, Kopyrda gryzie inżyniera, rodzina kotłuje się na podłodze. Józio wychodzi z walizką; w kuchni dołącza do niego Miętus.
Druga przedmowa, wymuszona, jak pisze autor, „żelaznym prawom symetrii”: długa lista możliwych męczarni i gatunków, zakończona drwiną z komentatorów. Nowela: pułkownik żuawów strzela w piłkę podczas meczu tenisowego w Paryżu, co wywołuje łańcuch absurdów; markiz de Filiberthe, „podszyty dzieckiem”, wstydzi się i wraca do domu.
Józio i Miętus idą przez Warszawę na wieś szukać parobka. Chłopi udają psy, żeby uniknąć inteligentów. Ratuje ich ciotka Hurlecka, która samochodem zabiera ich do Bolimowa i po drodze wylicza, że Józio ma trzydzieści lat. We dworze: wuj Konstanty, kuzyn Zygmunt, kuzynka Zosia, lokajczyk Wałek. Józio uderza Wałka w twarz, a Miętus w kredensie każe Wałkowi bić siebie.
Franciszek donosi ciotce, że Miętus podawał Wałkowi rękę. Józio mówi wujowi, że Miętus się z Wałkiem „brata”. Rodzina przyłapuje ich pod lasem; Miętus wykrzykuje, że wuj wlazł na gajowego ze strachu przed dzikiem. Wałek ma być wyrzucony, goście mają rano wyjechać. Wieczorem wuj strzela ze sztucera z ganku na postrach.
Po północy Józio idzie po Wałka, żeby uciec we trzech. W ciemnej jadalni zamierają wuj i Zygmunt. Franciszek z lampą podsuwa wersję kradzieży srebra; wuj i syn biją i tresują Wałka, lud patrzy przez okna. Wchodzi Miętus, Wałek uderza wuja, chłopi wchodzą do środka. Józio wpycha ciotkę w kłębowisko i ucieka; na drodze łapie go Zosia.
Ucieczka z Zosią przez pola, noc w sitowiu. Józio udaje, że ją porwał z miłości, bo to „dojrzalsze”. Idą ku stacji; Zosia zakochuje się, zwierza i prowadzi go w swoją okolicę. Józio woła o trzeciego człowieka, ale musi ją pocałować. Ostatnie zdania to zwrot do czytelników i żartobliwy wierszyk z podpisem W. G.
| Józio | Narrator, trzydziestolatek, autor książki „Pamiętnik z okresu dojrzewania”. Pimko robi z niego ucznia szóstej klasy (raz woła na niego po nazwisku: Kowalski). Przechodzi przez szkołę, dom Młodziaków i dwór w Bolimowie, z każdego świata uciekając. |
|---|---|
| Pimko | T. Pimko, doktor i profesor, a według Józia po prostu nauczyciel, filolog z Krakowa, belfer w żółtych bucikach. Upupia Józia, zapisuje go do szkoły i daje mu stancję; sam kompromituje się w szafie Zuty i dostaje w twarz od inżyniera. |
| Dyrektor Piórkowski | Olbrzymi dyrektor szkoły, woła „Pupa, pupa, pupa!”. Celowo zatrudnia nauczycieli przykrych i bez własnej myśli, bo tylko tacy wychowują niedojrzałość. |
| Bladaczka | Polonista, przezwany od ziemistej cery. Tłumaczy zachwyt nad Słowackim formułą z podręcznika; przy buncie Gałkiewicza boi się dyrektora i wizytatora, bo ma żonę i dziecko. |
| Syfon (Pylaszczkiewicz) | Idealista, obrońca „chłopięcia”, przyznaje się, że jest nieuświadomiony. Wygrywa pojedynek na miny, ale po uświadomieniu przez uszy nie może się pozbierać i wiesza się na wieszaku (rozdz. VIII). |
| Miętus (Miętalski) | Wulgarny przywódca „chłopaków”, w głębi marzy o parobku. Po pojedynku zostaje z gębą, której nie umie się pozbyć. Ucieka z Józiem na wieś i w Bolimowie brata się z Wałkiem. |
| Myzdral, Hopek, Pyzo, Guzek | Myzdral i Hopek to stronnicy i arbitrzy Miętusa, Pyzo i Guzek arbitrzy Syfona (Pyzo odczytuje warunki pojedynku). |
| Gałkiewicz | Uczeń, który na lekcji o Słowackim powtarza, że go nie zachwyca, a na łacinie, że końcówka collandus sim go nie doskonali. |
| Kopyrda | Jedyny normalnie wyglądający, nowoczesny uczeń: flanelowe spodnie, złoty łańcuszek, obojętność na spory. Zaczepia Zutę na ulicy i wrzuca jej kartkę przez okno; w nocy wchodzi do niej przez okno. |
| Młodziak (Wiktor) | Inżynier-konstruktor, kształcił się w Paryżu, wyznaje postęp i naukową organizację pracy, ale chichocze kabaretowo. Spoliczkował Pimkę w pokoju córki. |
| Młodziakowa (Joanna) | Inżynierowa, działaczka komitetów, w czasie Wielkiej Wojny sanitariuszka. Popisuje się nowoczesnością i naturalnością; Józia nazywa młodym staruszkiem. |
| Zuta Młodziakówna | Nowoczesna pensjonarka: sweter, gumowe półbuciki, sport, obojętność. Nie wie, kto to Norwid, kopie Józia, wpuszcza przez okno Kopyrdę. Józio się w niej zakochuje i próbuje zepsuć jej styl. |
| Ciotka Hurlecka | Ciotka Józia, z domu Lin, pani na Bolimowie. Częstuje cukierkami, rozmawia o chorobach, pamięta Józia jako dziecko. Wałek mówi o niej w kredensie, że jest dobrotliwa, bo dusi ludzi. |
| Wuj Konstanty | Dziedzic Bolimowa, światowiec, ziewa i mruczy „Tereperepumpum”. Nie może pojąć, że Miętus „brata się” z Wałkiem; w nocy bije i tresuje Wałka, aż ten oddaje mu w twarz. |
| Zygmunt i Zosia | Dzieci wujostwa. Zygmunt, student z korporacji Astoria, chce spoliczkować Miętusa i po cichu spotyka się ze starą wdową ze wsi. Zosia, „przeciętna panienka”, ucieka z Józiem w ostatnim rozdziale. |
| Wałek | Lokajczyk-parobek, około osiemnastu lat, służy boso od miesiąca, nie zna swojego wieku, nie umie czytać. Dla Miętusa ideał parobka. Wyrzucony za bratanie się z Miętusem, w nocy uderza wuja. |
| Franciszek | Stary kamerdyner z bokobrodami. Donosi, że Miętus podawał Wałkowi rękę i że służba „gadają na państwa”; w nocy podsuwa wersję, że Wałek chciał ukraść srebro. |
| Filidor i anty-Filidor | Bohaterowie pierwszej noweli: profesor Syntezy z Lejdy i profesor Analizy z Colombo, Momsen, który zdobył przydomek anty-Filidor. |
Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie szkolne z rozmową Andrzeja Zawadzkiego z Jerzym Jarzębskim). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.
Pimko siada, czyta rozpoczęte dzieło Józia i odpytuje go jak ucznia. Józio próbuje wstać, ale belfer patrzy na niego pobłażliwie i Józio maleje: ręka staje się rączką, dzieło dziełkiem. Zamiast zaprotestować, podnosi dwa palce jak uczeń.
dziecięca, infantylna pupa mnie chwyciła
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie „co znaczy upupienie” zawsze prowadzi do tej sceny: dorosły zostaje zdziecinniony samą obecnością i spojrzeniem nauczyciela.
Bladaczka czyta z podręcznika pytanie o zachwyt nad Słowackim i odpowiada w kółko, że był wielkim poetą. Gałkiewicz mówi, że go to nie zachwyca i nikogo nie zachwyca. Nauczyciel pokazuje mu zdjęcie żony i dziecka, a ratunkiem jest recytacja Syfona.
Jak to nie zachwyca Gałkiewicza, jeśli tysiąc razy tłumaczyłem Gałkiewiczowi, że go zachwyca.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: To najczęściej przywoływany fragment o szkole: przymus zachwytu i powtarzanie formuły zamiast przeżycia.
Na każdą budującą minę Syfona Miętus odpowiada szpetną kontrminą: zjada muchę, strząsa kroplę z nosa do spluwaczki. Syfon wygrywa palcem wskazującym w górę, którego Miętus nie potrafi ośmieszyć. Przegrany rzuca się na Syfona i gwałci go słowami przez uszy.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Nauczyciele pytają o przebieg pojedynku i jego skutki: Syfon wiesza się, a Miętus zostaje z gębą, której nie umie zdjąć.
Synteta i Analityk strzelają symetrycznie do swoich kobiet i odstrzeliwują im kolejne części ciała. Analiza właściwie wygrywa, ale nic z tego nie wynika. Uczeni do końca życia polują z łuku na wróble i gonią dziecinne baloniki.
Wszystko podszyte jest dzieckiem.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Tytuł „dzieckiem podszyty” wyjaśnia to jedno zdanie: pod najpoważniejszą formą dorosłych siedzi dziecko.
Młodziakowie przy obiedzie namawiają córkę do przygód i nieślubnego dziecka. Józio mówi do Zuty rzewnie „Mamusia”, inżynier wybucha chichotem, Józio wrzuca do kompotu okruszyny, gałki z chleba i wykałaczki i je tę papkę. Rodzice z córką wychodzą od stołu.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Tu Józio odkrywa metodę walki z formą: wprowadzać w nią elementy obce i niesmaczne. Pytanie o rolę kompotu pada w banku wprost.
Kopyrda i Pimko przychodzą na sfałszowane zaproszenie i chowają się w szafach, gdy Józio krzyczy o złodziejach. Nowoczesny chłopak w szafie tylko bawi rodziców; stary profesor w drugiej szafie odbiera scenie sens. Kończy się to policzkiem, gryzieniem i kłębowiskiem na podłodze.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Scena pokazuje, jak Józio kompromituje dwie formy naraz, nowoczesną i staroświecką, i dlaczego mimo to nie triumfuje.
Józio pyta lokajczyka, czy dostaje od dziedzica po gębie, a gdy ten z radością przytakuje, uderza go na odlew. Wałek przyjmuje cios z podziwem. Miętus jest zrozpaczony, bo chciał podać Wałkowi rękę; w nocy sam każe mu się bić w kredensie.
Ale tyż jaśnie pon bije!
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Na tym geście opiera się cała część dworska: pan i sługa łączą się przez policzek, a nie przez podanie ręki.
Wuj i Zygmunt pod pozorem kradzieży biją Wałka, piją starkę i tresują go na lokajczyka, a za niezasłoniętymi oknami stoi lud. Miętus rzuca się Wałkowi na ratunek, wuj chce go zbyć „po pupie”, a Wałek uderza pana. Chłopi wchodzą do dworu.
Pękła mistyczna klamra! Ręka sługi spadła na pańskie oblicze.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Kulminacja wątku państwa i chamstwa; nauczyciele pytają, co pęka w tej scenie i dlaczego wuj nie może uznać bratania się.
Nad drzewami zamiast księżyca wisi pupa. Józio ucieka z Zosią, udaje porywacza z miłości i coraz bardziej wpada w jej czułość. Nie znajduje trzeciego człowieka, który by go od niej oderwał, całuje ją i zwraca się do czytelników.
Gdyż nie ma ucieczki przed gębą, jak tylko w inną gębę
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie „jak kończy się powieść” wymaga tej myśli: od gęby można uciec tylko w inną gębę.
Józio ma trzydzieści lat (ciotka Hurlecka wylicza to w samochodzie, rozdz. XIII), a Pimko przedstawia go Młodziakowej jako siedemnastolatka (rozdz. VI).
Do niej Pimko zapisuje Józia w szkole dyrektora Piórkowskiego (rozdz. I–II).
Data na karteczce Pimki o niewinności uczniów. Akcja toczy się jesienią (rozdz. II).
Tyle zostaje w zamkniętej klasie na pojedynek na miny: Syfon, Miętus, czterech arbitrów i superarbiter Józio (rozdz. III).
Zapłata dla żebraka za trzymanie gałązki w ustach; złotówki Józio zapomina wypłacić i brodacz wraca w nocy (rozdz. IX–X).
Godzina z dwóch sfałszowanych zaproszeń podpisanych „Z.”, do Kopyrdy i do Pimki (rozdz. IX).
Tylu wuj Konstanty zapowiada zwolnić przy kolacji, bez wypłaty, bo nie ma pieniędzy (rozdz. XIII).
Tyle ma Józio po ucieczce z Zosią; do stacji jest dwadzieścia parę kilometrów (rozdz. XIV).
35 zamkniętych, 12 otwartych, 10 wielokrotnego wyboru i 2 rozprawki. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.
Krótkie, zamknięte: wiek, klasa, książka, stancja, zakończenie. Na sprawdzianach klasowych to zwykle pierwsza część.
Postacie z trzech środowisk. Łatwo pomylić Syfona z Pyzą, Miętusa z Myzdralem, Wałka z Franciszkiem.
Pytania „dlaczego” i „na czym polega”: trzeba znać przebieg sceny, nie tylko jej nazwę.
Gęba, pupa, forma, symbole i przedmowy. Tu traci się najwięcej punktów, bo potrzebny jest przykład z tekstu.
Sprawdzian z „Ferdydurke” online: 5 pytań z odpowiedziami →
10 pytań losowanych z banku, otwarte ocenia AI. Sesja startuje od razu.
Zagadnienia z listy pytań jawnych (2); każde wymaga też wybranego kontekstu.
Pełne opracowania „Ferdydurke”: streszczenia, charakterystyki postaci i konteksty.
Wprowadzenie
Ferdydurke Witolda Gombrowicza (1904-1969) to groteskowa powieść awangardowa wydana w 1937 r., najważniejsze dzieło polskiego dwudziestolecia międzywojennego w nurcie filozoficzno-eksperymentalnym.
W naszej bazie ~62 pytania pokrywają sześć głównych obszarów:
Konteksty:
Przed maturą
Na maturze: 5–15 pkt
Zacznij od: Ferdydurke, Witold Gombrowicz, Józio (Józef Kowalski) i 39 kolejnych pozycji.
Pełna listaChronologia: 17 kroków. Postacie, m.in. Józio, Pimko, Dyrektor Piórkowski. Do tego 9 scen z cytatem z tekstu.
Fakty z tekstu14 umiejętności do odhaczenia, od „Ramy utworu i struktura trójdzielna” po „Konteksty filozoficzne i literackie (PR)”.
Lista umiejętności14 pułapek, np. „Józio jest nastolatkiem, jak inni uczniowie w klasie”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.
Najczęstsze błędyNajpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.
Zakres materiału
14 kluczowych umiejętności — każda przećwiczona na konkretnych zadaniach z bazy.
Autor: Witold Gombrowicz (1904-1969). Rok wydania: 1937 (przed II wojną). Epoka: dwudziestolecie międzywojenne. Gatunek: powieść groteskowa / awangardowa. Bohater: Józio (Józef Kowalski), MA 30 lat, deklarowany autor „Pamiętnika z okresu dojrzewania” (autobiograficzne nawiązanie do debiutanckiego tomu Gombrowicza z 1933). Struktura: 3 części główne (szkoła, Młodziakowie, dwór) + 2 opowiadania wtrącone („Filidor dzieckiem podszyty” i „Filibert dzieckiem podszyty”) z przedmowami filozoficznymi.
Józio ma 30 lat, gdy zostaje porwany przez profesora T. Pimkę — filologa z Krakowa, wcielenie belfra zdawkowego — i wpisany do klasy VI szkoły dyrektora Piórkowskiego. Kontrast wieku (dorosły) z narzuconą rolą (uczeń) to centralny motyw. Wcześniej Józio napisał 'Pamiętnik z okresu dojrzewania' — co naraziło go na zarzut niedojrzałości. Bohater jest jednocześnie narratorem pierwszoosobowym komentującym własne pisanie (autotematyzm). W pierwszym rozdziale uderza w twarz własnego sobowtóra — ciało i wygląd nie są wyrazem prawdziwego 'ja', tylko 'kompromisem między światem zewnętrznym a wewnętrznym'.
Pimko umieszcza Józia w klasie VI dyrektora Piórkowskiego („bez uczniów nie byłoby szkoły”). Nauczyciel Bladaczka prowadzi lekcję o Słowackim — powtarza tautologicznie „Słowacki wielkim poetą był”, bo „zachwyca, bo wielki”. Gałkiewicz jako jedyny otwarcie się buntuje: „nie mogę zrozumieć, jak zachwyca, jeśli nie zachwyca”. W klasie dwie frakcje: „chłopięta” Syfona-Pylaszczkiewicza (idealiści, niewinność, czystość) i „chłopaki” Miętusa, Myzdrala, hopka (cynicy, brud, dorosłość). Centralny pojedynek na miny — Syfon strzela minami wzniosłymi, Miętus kontrminami ohydnymi. Po przegraniu Miętus rzuca się i „gwałci Syfona przez uszy” — szepcze obsceniczne treści, by zniszczyć jego niewinność. Syfon, skażony, wiesza się na wieszaku. Kopyrda — jedyny „prawdziwie nowoczesny” uczeń, obojętny, chodzi za Żutą.
Pimko umieszcza Józia na stancji u Młodziaków — „postępowej” rodziny inteligenckiej: inżynier Młodziak, jego żona („matka za płotem”), córka Żuta — nowoczesna pensjonarka. Żuta jest wysportowana, obojętna, bezczelna, demonstracyjnie nie zna Norwida (gorszy Pimkę), kopie Józia ukradkiem w nogę. Kalkulacja Pimki: zakochanie się w niej uwięzi Józia w młodości. Józio walczy z nowoczesnym stylem strategią wprowadzania pierwiastków obcych: 1) Babrze w kompocie łyżeczką (ubóstwo niszczy estetykę); 2) Okalecza muchę z drzewa (obrywa skrzydła i nogi) i wkłada ją do tenisowego pantofla Żuty — cierpienie skaża sportową sterylność; 3) Podgląda przez dziurkę od klucza, zmuszając ją do świadomości bycia obserwowaną. Finał: w sypialni Żuty spotykają się Pimko, Kopyrda i Józio — „prawo skosu”, skandal, rozpad rodziny.
Józio i Miętus uciekają do dworu Hurleckich na wsi. Wuj Konstanty i ciotka, kuzynka Zosia, lokaj Franciszek donoszący panu. Miętus szuka „prawdziwego chłopaka” — widzi go w lokajczyku Wałku (parobku). Próbuje się z nim bratać, co prowokuje hierarchię pańską. W nocy wuj Konstanty strzela ze sztucera — by „oznajmić ludowi po najdalszych drogach i wioskach, że pan czuwa w pełnym uzbrojeniu”. Akt rasowego terroru wobec chamstwa po afroncie Miętusa. W rozdziale „Parobek” chłopi widząc inteligentów szczekają jak psy z mimikry — wolą udawać psy niż znów być „uczłowieczani” przez delegatki i agitatorów. Mordobicie jako „klamra mistyczna spajająca części pańskie i chamskie” — pan i sługa wzajemnie się stwarzają i definiują. Finał: Józio ucieka z Zosią przez pola, ale „pupa niezmiernych rozmiarów” dominuje nad światem — infantylizacja jest totalna, kosmiczna.
Forma to klucz do Ferdydurke: narzucona z zewnątrz maska, rola społeczna, sposób bycia, którym jesteśmy „stwarzani” przez innych. Człowiek „nie wyraża się w sposób bezpośredni i zgodny ze swoją naturą, ale zawsze w jakiejś określonej formie”. Cechy Formy w powieści: 1) jest narzucona z zewnątrz przez innych ludzi; 2) Uwolnienie z jednej Formy prowadzi do popadnięcia w inną („od gęby nie ma ucieczki”); 3) przejawia się w pupie, gębie i łydce (3 części ciała = 3 mechanizmy zniewolenia); 4) działa we wszystkich środowiskach (szkoła, nowoczesna rodzina, ziemiański dwór); 5) nie da się od niej uciec samą wolą. To prekursorska wobec egzystencjalizmu myśl: prymat egzystencji nad esencją, „stwarzanie się” w sytuacjach.
Pupa = infantylizacja, sprowadzanie dorosłego do roli dziecka, „upupianie”. Główna metoda działania pedagogów (Pimko). W finale „pupa niezmiernych rozmiarów” na niebie — kosmiczny symbol totalnej niedojrzałości człowieka. Gęba = narzucony przez innych wizerunek, społeczna maska, etykieta. „Przyprawianie gęby” to przemoc symboliczna — drugi człowiek narzuca nam sposób, w jaki jesteśmy postrzegani. Bladaczka przyprawia gębę Słowackiego („wielki poeta”). Łydka = przypadkowy fetysz cielesny, fragment ciała, wokół którego skupia się uwaga i pożądanie. Łydki Kopyrdy wysuwają się na plan pierwszy — symbol cielesności i nowoczesności. Trzy pojęcia razem to oryginalny język filozoficzny Gombrowicza nazywający zjawiska niemożliwe do uchwycenia tradycyjnym słownictwem.
„Filidor dzieckiem podszyty” — pierwsze opowiadanie wtrącone: groteskowy pojedynek profesora syntezy (Filidora) z profesorem analizy (anty-Filidora). Walka eskaluje od słów przez policzki do strzelania w części ciała kobiet, aż obaj zdziecinnieją i strzelają do ptaków i latarni. Przesłanie: „Wszystko podszyte jest dzieckiem” — wielkie systemy intelektualne mają u podstaw infantylną, dziecinną potrzebę. „Filibert dzieckiem podszyty” — drugie opowiadanie, paralelne, oparte na symetrii i mechanizmach analogii. Funkcje obu w strukturze: dygresje fabularne komentujące całość powieści, dowód, że mechanizm Formy działa wszędzie, a każda wzniosła sprawa jest „podszyta dzieckiem”.
Przedmowa do Filidora i przedmowa do Filiberta to manifesty filozoficzno-estetyczne autora wplecione w narrację. Zawierają tezy: 1) Forma nas stwarza równie mocno, jak my ją tworzymy („to, co napisałeś, dyktuje ci sens dalszy”); 2) „Starszy przez młodszego jest stwarzany” — istoty dojrzalsze kształtowane przez młodsze i niższe (pisarz przez czytelnika, dorosły przez dziecko, inteligent przez gmin); 3) Artysta powinien oddalić się od Sztuki z wielkiej litery — wyrażać własną osobowość zamiast naśladować mistrzów; 4) „Ludzkość tworzy sztukę w każdym momencie życia codziennego” — gdy dziewczę wpina kwiat we włosy. Autotematyzm: jedna z pierwszych polskich powieści, w których narrator-bohater komentuje proces pisania.
Generalny Odwrót, postulowany w przedmowie do Filidora, to centralna recepta Gombrowicza na Formę: dystans wobec wszystkiego, co nas określa. Zamiast utożsamiać się z rolami — lękać się własnego wyrazu. Konkretne hasła: 1) Zamiast „ja w to wierzę” mówić „mnie się w to wierzy” (dystansująca gramatyka medialna); 2) „Wieszcz powinien wzgardzić swym śpiewem”; 3) „Wódz zadrży przed rozkazem” — bo zrozumie, że jego wyraz nie jest w pełni jego własny. To nie jest postulat ucieczki od Formy (niemożliwej), lecz świadomości jej działania na nas. Człowiek wolny to ten, kto wie, że jest „stwarzany” — i przyjmuje to z ironicznym dystansem.
Prawo skosu: ludzkie reakcje bywają „skośne”, nieprzewidywalne, wymykają się logice sytuacji. Fałszywy chwyt niszczy symetrię i wyzwala chaos. Klasyczna ilustracja: Kopyrda łapie inżyniera Młodziaka „pod kolano” zamiast dać w twarz — fałszywy chwyt rozbija porządek społeczny. Inne mechanizmy Gombrowiczowskiej psychologii: 1) Wzajemne stwarzanie pana i sługi (dwór Hurleckich); 2) Napędzanie się frakcji (Syfon i Miętus — im bardziej jeden broni czystości, tym bardziej drugi musi być ordynarny); 3) „Gębowanie” — wzajemne przyprawianie sobie gęb przez bohaterów; 4) Mimikra chłopów udających psy.
Niedojrzałość to dla Gombrowicza nie wada, lecz jedyna przestrzeń wolności i autentyczności, wolna od kostiumów kulturowych. Dojrzałość to wybór formy i utrata świeżości. Bohater 'woli bezkształtny chaos' od sztywnych definicji. Józio ucieka przed każdą próbą dojrzenia — od Pimki, od Żuty, od dworu. Paradoks: szkoła upupia (cofa do niedojrzałości jako infantylizacji), ale Gombrowicz odróżnia dwie niedojrzałości: a) pupę — niedojrzałość narzuconą, infantylną, zniewalającą; b) niedojrzałość autentyczną jako otwartość na zmianę, dystans wobec form. To kluczowa subtelność interpretacyjna.
Gombrowicz parodiuje 3 konwencje powieściowe: 1) Powieść szkolną / o dojrzewaniu typu 'Syzyfowe prace' Żeromskiego (cz. I); 2) Powieść nowoczesną / obyczajową o postępie (cz. II — Młodziakowie); 3) Powieść dworkową / ziemiańską (cz. III — Hurleccy). Każdy schemat doprowadzony do groteskowego absurdu. Styl: 1) Neologizmy ('upupić', 'zbelfrzony', 'gębować', 'udziecinnienie'); 2) Nasilanie przez powtarzanie słów i motywów ('siedział i siedział'); 3) Tautologia (Bladaczka: 'zachwyca, bo wielki'); 4) Odwrócony szyk i parodia stylów dawnych traktatów; 5) Kryptocytaty (np. Dante: 'W połowie drogi mojego żywota pośród ciemnego znalazłem się lasu' — Boska Komedia; Gombrowicz dodaje ironicznie: 'Las ten, co gorsza, był zielony').
Egzystencjalizm — Gombrowicz prekursorski wobec Sartre'a: prymat egzystencji nad esencją (człowiek nie ma stałej natury, jest 'stwarzany' przez sytuacje i innych). Józio jest inny z Pimką, inny z Żutą, inny z Hurleckimi — osobowość to dynamiczny proces. Polemika z romantyzmem: kult wieszcza (Słowacki w lekcji Bladaczki) zostaje zdekonstruowany jako Forma; romantyczny indywidualizm sam stał się Formą narzucaną kolejnym pokoleniom. Paralele: 'Tango' Mrożka (groteska, bunt sam staje się nową Formą — Artur jak Miętus); Kafka (alienacja, groteska); egzystencjaliści francuscy (Sartre, Camus). Na maturze PR często wymagane porównania.
Najczęstsze błędy
Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.
Józio jest nastolatkiem, jak inni uczniowie w klasie
Józio ma 30 lat — to dorosły mężczyzna cofnięty do szkoły przez Pimkę
Dlaczego: Kluczowy punkt fabuły. Józio nie jest 16-latkiem — to 30-letni autor 'Pamiętnika z okresu dojrzewania', którego Pimko porywa i wpisuje do klasy VI. Kontrast wieku z narzuconą rolą jest istotą absurdu Ferdydurke. W bazie „Zamknięte (A–D)” z 4 opcji (20/40/16/30).
Pupa, gęba i łydka to potoczne synonimy tego samego — formy
Pupa = infantylizacja, gęba = społeczna maska, łydka = przypadkowy fetysz cielesny — trzy różne pojęcia
Dlaczego: Każde z 3 pojęć nazywa inny mechanizm zniewolenia. Pupa = upupianie, sprowadzanie do dziecka (Pimko). Gęba = etykieta narzucona przez innych ('przyprawianie gęby'). Łydka = przypadkowy fragment ciała, wokół którego krąży pożądanie (Kopyrda). Mylenie tych pojęć to klasyczny błąd maturalny.
Syfon to przezwisko, jego prawdziwe nazwisko nie jest istotne
Syfon to Pylaszczkiewicz — przywódca 'chłopiąt', idealistów; wiesza się po gwałcie 'przez uszy'
Dlaczego: W bazie pytanie „Zamknięte (A–D)” bezpośrednio o samobójstwo Pylaszczkiewicza. Po 'uświadomieniu' przez Miętusa Syfon, czując się skażony i niegodny swoich ideałów, wiesza się na wieszaku. Tragiczna konsekwencja groteskowej przemocy. Imię własne ma znaczenie.
Bladaczka oryginalnie analizuje twórczość Słowackiego
Bladaczka powtarza tautologicznie: 'Słowacki wielkim poetą był' — bo 'zachwyca, bo wielki'
Dlaczego: Bladaczka nie prowadzi rzeczywistej analizy — powtarza gotową formułę. Mechanizm: zachwycamy się, bo wielki poeta; a wielki, bo się zachwycamy. To satyra na bezmyślne nauczanie literatury i kult wieszcza. Gałkiewicz jako jedyny się buntuje: 'Nie mogę zrozumieć, jak zachwyca, jeśli nie zachwyca'.
Kopyrda i Miętus to przyjaciele z tej samej frakcji
Miętus przewodzi 'chłopakom' (Myzdral, Hopek). Kopyrda stoi z boku — jest 'prawdziwie nowoczesny', obojętny
Dlaczego: W bazie „Wielokrotny wybór” bezpośrednio z tej pułapki. Frakcja Miętusa = Myzdral i Hopek (chłopaki). Syfon = lider przeciwników. Kopyrda nie należy do żadnej frakcji — jest zdystansowany, lekceważący, chodzi za Żutą, symbol cielesności (łydki).
Józio walczy z Żutą agresywnie i konwencjonalnie
Józio stosuje strategię wprowadzania pierwiastków obcych: babranie w kompocie, mucha w pantoflu, podglądanie
Dlaczego: Walka jest groteskowa, nie fizyczna. Babranie w kompocie burzy estetykę; okaleczona mucha skaża sportowy styl; podglądanie zmusza do świadomości bycia obserwowaną. Klucz: 'niemożność' — dopiero gdy Józiowi naprawdę wszystko jedno, zyskuje siłę oddziaływania.
Wuj Konstanty strzela ze sztucera, bo poluje albo broni się przed włamywaczami
Konstanty strzela 'na postrach' — by oznajmić ludowi, że PAN czuwa w pełnym uzbrojeniu
Dlaczego: Akt rasowego terroru pana wobec chamstwa po afroncie Miętusa z parobkiem Wałkiem. Huk ma 'oznajmić po najdalszych drogach i wioskach' hierarchię. Reakcja na bratanie się Miętusa z parobkiem i wyśpiewywaną pod oknami przyśpiewkę o panu biorącym 'po gębie'.
Chłopi w rozdziale 'Parobek' są pijani albo opętani, dlatego szczekają
Chłopi udają psy z mimikry — by uniknąć kolejnych prób 'uczłowieczania' przez inteligentów
Dlaczego: Groteskowa mimikra: chłopi wolą być psami niż poddawać się delegatkom, agitatorom i pedagogom narzucającym im kulturę wyższą. W bazie „Zamknięte (A–D)” z 4 opcji. Reakcja na chroniczną przemoc symboliczną klasy wyższej.
Mordobicie w dworze to nieprzyjemny incydent bez znaczenia
Mordobicie to 'klamra mistyczna spajająca części pańskie i chamskie' — fundament hierarchii
Dlaczego: W bazie „Wielokrotny wybór” o relację państwa-chamstwa. Pan i sługa wzajemnie się stwarzają — bez bicia chamstwa pan nie wie, że jest panem; bez znoszenia bicia cham nie wie, że jest chamem. Rytuał mistyczny, nie zwykła przemoc.
Pupa na niebie w finale to żart bez głębszego znaczenia
Pupa niezmiernych rozmiarów na niebie symbolizuje wszechobecną, kosmiczną infantylizację
Dlaczego: Pesymistyczny symbol finałowy. Pupa zastępuje słońce lub księżyc — niedojrzałość jest losem człowieka. Józio ucieka z Zosią, ale od pupy nie da się uciec; ucieczka prowadzi w kolejną Formę (sentymentalny romans). 'Od gęby nie ma ucieczki'.
Powieść kończy się triumfem Józia, który nareszcie znalazł siebie
Józio ucieka z Zosią, ale wpada w kolejną Formę. Pupa nad światem = ucieczka jest niemożliwa
Dlaczego: Bardzo częsty błąd w rozprawkach. Zakończenie jest ironiczne i otwarte. Sentymentalny romans z Zosią to kolejna Forma (powieść romansowa). Wymowa: nie ma autentycznego 'ja' poza Formą — można tylko zachować świadomość mechanizmu (Generalny Odwrót).
Przedmowy do Filidora i Filiberta to nudne dygresje bez związku z fabułą
Przedmowy to manifesty filozoficzno-estetyczne — sedno koncepcji Formy i Generalnego Odwrotu
Dlaczego: Przedmowy nie są ozdobnikiem — to klucz interpretacyjny. Zawierają wszystkie kluczowe tezy: Forma nas stwarza, starszy przez młodszego stwarzany, postulat dystansu, krytyka Sztuki przez duże S. Autotematyzm Ferdydurke — narrator komentuje własne pisanie. Pomijanie przedmów = niezrozumienie powieści.
Niedojrzałość to dla Gombrowicza jednoznaczna wada
Niedojrzałość to ostatnia przestrzeń wolności — wolna od kostiumów kulturowych
Dlaczego: Subtelność interpretacyjna. Gombrowicz odróżnia dwie niedojrzałości: pupę (narzuconą infantylność jako zniewolenie — Pimko) i niedojrzałość autentyczną (otwartość, dystans wobec formy, brak gotowych definicji). Dojrzałość to wybór Formy i utrata świeżości. Bohater 'woli bezkształtny chaos' od sztywnych definicji.
Tytuł 'Ferdydurke' to po prostu wymyślone słowo bez znaczenia
Według badaczy (Bogdan Baran) pochodzi od 'Freddy Durkee' z powieści 'Babbitt' Sinclaira Lewisa
Dlaczego: Sam Gombrowicz twierdził, że tytuł jest 'słowem wymyślonym i prowokacyjnym'. Ale Baran udowodnił genezę: Freddy Durkee z 'Babbitta' Lewisa (1922) — postać wpędzana w dziecięctwo. To intertekstualne nawiązanie. W bazie „Zamknięte (A–D)” bezpośrednio o tę genezę.
Do zapamiętania
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.
Przykłady z bazy
Pełen zbiór zadań tego działu dostępny na platformie po założeniu konta.
Baza zadań z działu „Ferdydurke” jest aktywnie rozbudowywana. Zaloguj się, aby przeglądać aktualną kolekcję.
Przejdź do platformy →Jak się uczyć
Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
1) Ramy: Witold Gombrowicz (1904-1969), powieść z 1937 r., epoka dwudziestolecie międzywojenne, gatunek powieść groteskowa / awangardowa. Bohater Józio ma 30 lat (nie 16, nie 20). Wcześniej autor 'Pamiętnika z okresu dojrzewania' — nawiązanie do debiutu Gombrowicza z 1933.
2) Struktura — opanuj 3 części + 2 opowiadania wtrącone: cz. I szkoła (Pimko, Piórkowski, Bladaczka, Syfon, Miętus, pojedynek na miny, gwałt przez uszy), cz. II Młodziakowie (Żuta, kompot, mucha, podglądanie), cz. III Dwór Hurleckich (Konstanty, Wałek, mordobicie, ucieczka z Zosią). Plus 'Filidor' i 'Filibert' jako dygresje + ich przedmowy filozoficzne.
3) Pierwsza trójka postaci ze szkoły do zadań „Dopasuj”: Syfon (Pylaszczkiewicz) — przywódca chłopiąt (idealiści, niewinność), wiesza się; Miętus — przywódca chłopaków (cynicy, brud), gwałci Syfona przez uszy; Kopyrda — jedyny 'nowoczesny', stoi z boku, chodzi za Żutą. Plus Myzdral i Hopek = frakcja Miętusa. Gałkiewicz = buntownik ('nie mogę').
4) Kluczowe pojęcia — opanuj 3+1: pupa (infantylizacja, upupianie, Pimko), gęba (społeczna maska, etykieta, 'przyprawianie gęby'), łydka (przypadkowy fetysz cielesny, Kopyrda). Plus forma jako pojęcie nadrzędne. Każde nazywa inny mechanizm — mylenie to klasyczny błąd.
5) Filozofia Formy — tezy do esejów: a) forma narzucona z zewnątrz; b) 'od gęby nie ma ucieczki' — ucieczka z jednej Formy = wpadanie w kolejną; c) Forma nas stwarza równie mocno, jak my ją tworzymy; d) 'starszy przez młodszego jest stwarzany'; e) niedojrzałość jako ostatnia przestrzeń wolności (ale nie pupa!); f) Generalny Odwrót = dystans, 'mnie się w to wierzy'.
6) Sceny kluczowe — opanuj 8 (regularnie pojawiają się jako „Zamknięte (A–D)” i „Otwarte”): 1) Pimko porywa 30-letniego Józia; 2) Bladaczka i 'Słowacki wielkim poetą był' + 'Nie mogę' Gałkiewicza; 3) Pojedynek na miny Syfon vs Miętus; 4) Gwałt przez uszy + samobójstwo Syfona; 5) Józio babrze się w kompocie u Młodziaków; 6) Mucha w pantoflu tenisowym Żuty; 7) Konstanty strzela ze sztucera 'na postrach'; 8) Pupa na niebie w finale.
7) Parodie gatunków („Wielokrotny wybór” w bazie): 3 konwencje — powieść szkolna (à la 'Syzyfowe prace' — cz. I), powieść nowoczesna/obyczajowa (cz. II), powieść dworkowa/ziemiańska (cz. III). Nie: detektywistyczna, science-fiction.
8) Styl — neologizmy ('upupić', 'zbelfrzony', 'gębować'), tautologia Bladaczki, nasilanie przez powtarzanie, kryptocytat Dante ('W połowie drogi mojego żywota...' — Boska Komedia, pieśń I; Gombrowicz ironicznie: 'Las był zielony'), autotematyzm (narrator komentujący pisanie + przedmowy).
9) Przedmowy i opowiadania wtrącone — kluczowe dla PR: 'Filidor dzieckiem podszyty' = pojedynek syntezy z analizą, koniec: 'Wszystko podszyte jest dzieckiem'. Przedmowy formułują: forma stwarza, generalny odwrót, krytyka Sztuki z dużej S, demokratyzacja sztuki ('ludzkość tworzy sztukę w każdym momencie życia').
10) Konteksty (PR): a) egzystencjalizm Sartre'a — Gombrowicz prekursorem prymatu egzystencji nad esencją; b) polemika z romantyzmem (lekcja Bladaczki o Słowackim = krytyka kultu wieszcza, choć paradoksalnie Gombrowicz walczy o autentyczność jak romantycy); c) Mrożek 'Tango' (groteska, bunt staje się nową Formą — Artur jak Miętus, Edek jak siła); d) Sinclair Lewis 'Babbitt' (Freddy Durkee = etymologia tytułu).
11) Klasyczne tematy esejów: 'Powieść o szkole czy o kondycji ludzkiej?' (teza: o kondycji — szkoła to jedno z 3 środowisk), 'Człowiek funkcją innych ludzi' (cytat z przedmowy), 'Groteska jako narzędzie demaskacji Formy', porównania ze Sklepami cynamonowymi (Schulz) i Tangiem (Mrożek).
12) Dla PP: ramy (autor, rok, 30 lat Józia), 3 części z głównymi postaciami, pojęcia pupa/gęba/łydka/forma, kluczowe sceny (Bladaczka, pojedynek na miny, kompot, finał). Dla PR: filozofia Formy w pełni, Generalny Odwrót, prawo skosu, przedmowy filozoficzne, autotematyzm, parodia 3 konwencji, prekursorstwo egzystencjalizmu, polemika z romantyzmem, paralele Mrożek/Sartre.
FAQ
Wiedza z działu „Ferdydurke” przyda Ci się też tutaj:
89 zadań z tego działu w quizie z wyjaśnieniami, powtórkami i oceną AI. Subskrypcja odblokowuje cały katalog i pozostałe przedmioty — anulujesz, kiedy chcesz.
Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane przypomnienia o nauce).
