Adam Mickiewicz
Konrad Wallenrod Adama Mickiewicza — POWIEŚĆ POETYCKA wydana w 1828 r. w PETERSBURGU. Pisana 1825-1827 na ZESŁANIU w Rosji. Dedykacja Bonawenturze i Joannie Zaleskim. MOTTO z 'Księcia' Niccolò Machiavellego (1532): 'trzeba być LISEM i LWEM' — kluczowe dla zrozumienia utworu. Akcja w XIV w. — walki Litwy z Zakonem Krzyżackim. Główne miejsce: MARYJENBURG (Malbork) — siedziba Zakonu. 50+ pytań w bazie: WALTER ALF (prawdziwe imię tytułowego bohatera) — Litwin porwany jako dziecko przez Krzyżaków, wychowywany przez mistrza Winrycha, ale wajdelota HALBAN budził w nim litewską tożsamość. Walter ucieka na Litwę, poślubia ALDONĘ (córkę KIEJSTUTA, litewskiego księcia), wraca do Zakonu pod imieniem KONRADA WALLENRODA, zdobywa stanowisko WIELKIEGO MISTRZA i niszczy Zakon OD WEWNĄTRZ przez celowy sabotaż wojny z Litwą. Aldona zamyka się jako PUSTELNICA w wieży przy zamku, by być blisko męża. Konrad śpiewa balladę 'ALPUHARA' o Almanzorze zarażającym Hiszpanów dżumą — parabola jego planu. WITOLD (litewski zdrajca) odzyskuje sumienie pod wpływem Pieśni Wajdeloty. Pieśń Wajdeloty: 'O wieści gminna! Ty arko przymierza...' — manifest roli pieśni gminnej jako STRAŻNIKA pamięci narodowej. Tajny trybunał 12 zamaskowanych sędziów demaskuje Konrada — wyrok 'BIADA!'. Konrad popełnia samobójstwo trucizną, ciska LAMPĘ z okna jako sygnał Aldonie (zgaszona = nie wróci). Aldona umiera krzykiem. HALBAN odmawia śmierci — będzie żyć, by SŁAWĄ w pieśni przekazać czyn Konrada: 'z tej pieśni wstanie mściciel'. KLUCZOWE pojęcia: WALLENRODYZM (zdrada w służbie ojczyzny), MASKA HISTORYCZNA (średniowiecze = XIX w., cenzura), CEL UŚWIĘCA ŚRODKI (Machiavelli), pieśń gminna jako 'arka przymierza', tragiczne koszty zdrady patriotycznej, ewolucja Mickiewicza od wallenrodyzmu (1828) do mesjanizmu (Dziady III 1832).
Konrad Wallenrod — POWIEŚĆ POETYCKA Adama Mickiewicza (1798-1855). Pisana w latach 1825-1827, podczas pobytu Mickiewicza na ZESŁANIU w Rosji (Petersburg, Moskwa, Odessa). Wydana 1828 r. w PETERSBURGU. Pełny tytuł: 'Konrad Wallenrod. Powieść historyczna z dziejów litewskich i pruskich'. DEDYKACJA: 'BONAWENTURZE I JOANNIE ZALESKIM' — przyjaciołom Mickiewicza z czasów wileńskich. KONTEKST POWSTANIA:
Trzy losowe pytania z naszej bazy dla tego tematu — kliknij i sprawdź.
15 kluczowych umiejętności — każda przećwiczona na konkretnych zadaniach z bazy.
WALLENRODYZM to TERMIN utworzony od nazwiska tytułowego bohatera Mickiewicza. KLUCZOWE pojęcie utworu i polskiego romantyzmu. DEFINICJA WALLENRODYZMU: 1) POSTAWA polegająca na NISZCZENIU WROGA OD WEWNĄTRZ. 2) Metoda: ZDRADA, PODSTĘP, KŁAMSTWO. 3) Cel: WYZWOLENIE OJCZYZNY. 4) Środek: INFILTRACJA struktur wroga. 5) Bohater PRZYJMUJE tożsamość wroga, zdobywa zaufanie, zajmuje wysokie stanowisko, NISZCZY od środka. 6) KOSZTY: utrata HONORU, MIŁOŚCI, TOŻSAMOŚCI, ŻYCIA. 7) ETYCZNIE WĄTPLIWA — narusza chrześcijańskie i rycerskie kodeksy. 8) DESPERACKA — stosowana, gdy otwarta walka jest niemożliwa. CYTAT KLUCZOWY z motta: 'Macie wiedzieć, że są dwa sposoby walki — trzeba być LISEM i LWEM' (Machiavelli, Książę 1532). LIS = podstęp, LEW = siła. Wallenrodyzm = strategia LISA. KONRAD JAKO WZORZEC WALLENRODYZMU: 1) Litwin (Walter Alf) PORWANY przez Krzyżaków jako dziecko. 2) Wychowany u Krzyżaków pod imieniem Waltera. 3) UCIEKA na Litwę, poślubia Aldonę. 4) Decyduje się na ZEMSTĘ. 5) Wraca do Zakonu pod imieniem KONRADA WALLENRODA. 6) Zdobywa stanowisko WIELKIEGO MISTRZA. 7) Celowo SABOTUJE wojnę z Litwą — opóźnia decyzje, prowadzi armię w zasadzkę, pozwala na głód i choroby. 8) Armia Zakonu GINIE na litewskich stepach. 9) Zostaje ODKRYTY przez tajny trybunał. 10) POPEŁNIA SAMOBÓJSTWO trucizną. CYTAT bohatera: 'JEDEN TYLKO sposób... być NIKCZEMNYM!' (cz. IV). Walter, widząc klęskę Litwinów w otwartej walce, rozumie że tylko zdrada da szansę na zwycięstwo. PARALELA Z MACHIAVELIM: Mickiewicz wpisuje wallenrodyzm w europejską tradycję myśli politycznej. 'Książę' Machiavellego (1532) twierdzi, że POLITYKA wymaga MORALNEJ ELASTYCZNOŚCI. Książę może KŁAMAĆ, ZDRADZAĆ, dla DOBRA PAŃSTWA. To kontrowersyjne, ale REALISTYCZNE. Wallenrodyzm = polski wariant machiavellianizmu w kontekście WALKI NARODOWEJ. KOSZTY WALLENRODYZMU — Konrad TRACI: 1) HONOR rycerski — zdrajca, kłamca. 2) TOŻSAMOŚĆ — żyje jako Niemiec Wallenrod, choć jest Litwinem Walterem. 3) MIŁOŚĆ — Aldona zamurowana w wieży, mogą widywać się tylko przez kratę, mówiąc po litewsku. 4) ŻYCIE — popełnia SAMOBÓJSTWO trucizną. 5) NORMALNOŚĆ — staje się ALKOHOLIKIEM, śpiewa smutne pieśni, popada w obsesję. 6) DUSZA — wyrzuty sumienia. Mickiewicz NIE GLORYFIKUJE wallenrodyzmu. Pokazuje go jako TRAGICZNĄ KONIECZNOŚĆ, nie HEROICZNY ideał. SCENA śmierci Konrada — TRAGEDIA. Aldona umiera krzykiem. Wallenrodyzm jako STRATEGIA POLITYCZNA — w kontekście SPOLITYCZNEJ POLSKI XIX w. (pod zaborami): 1) Polska słabsza niż Rosja. 2) Otwarte powstania (1794, 1830, 1863) PRZEGRYWAJĄ. 3) SPISKI, INFILTRACJA, AGENCI dwóch stron — strategia konieczna. 4) Polscy konspiratorzy XIX w. czytali Wallenroda. 5) JÓZEF PIŁSUDSKI w młodości — wallenrodyk (w PPS, działania przeciw Rosji). 6) AGENCI POLSCY w aparacie carskim — 'wallenrodzi'. 7) II WOJNA ŚWIATOWA: agenci AK w niemieckim aparacie ('Jeleń' Witold Pilecki w Auschwitz!). EWOLUCJA MICKIEWICZA: w 1828 Mickiewicz pisze Wallenroda. W 1832 (Dziady III) ODRZUCA wallenrodyzm na rzecz MESJANIZMU. Mickiewicz dojrzewa, widzi MORALNE PROBLEMY wallenrodyzmu. Mesjanizm = otwarte cierpienie, nie zdrada. INTERPRETACJE wallenrodyzmu: 1) HEROICZNA — Konrad jako bohater patriotyczny. 2) TRAGICZNA — koszty są zbyt wysokie. 3) MORALNIE WĄTPLIWA — zdrada to grzech. 4) REALISTYCZNA — jedyny sposób walki słabszego. 5) PATRIOTYCZNA — cel uświęca środki. 6) AUTOBIOGRAFICZNA — Mickiewicz, służąc Rosji, sam czuł wallenrodyczny dylemat. POLEMIKA z wallenrodyzmem — KRYTYCY: 1) MORALIŚCI chrześcijańscy — zdrada to grzech. 2) Niektórzy patrioci — utrata HONORU NARODOWEGO. 3) Praktycy — wallenrodyzm RZADKO odnosi sukces (Konrad zniszczył Zakon, ale sam zginął). PARALELE LITERACKIE: 1) MACHIAVELLI 'Książę' (1532) — teoria machiavellianizmu. 2) JACEK SOPLICA (Pan Tadeusz) — także ukrywa tożsamość (ks. Robak), agituje za Napoleonem. 3) ALMANZOR z ballady 'Alpuhara' — parabola. 4) Postacie SZPIEGÓW i agentów w literaturze świata (Kim Kiplinga, Le Carré). 5) DOSTOJEWSKI 'Biesy' (1872) — rewolucjoniści-spiskowcy. 6) HEMINGWAY 'Komu bije dzwon' (1940) — sabotaż. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Wallenrodyzm jako TYP politycznego DZIAŁANIA — terroryzm, agentura, sabotaż. 2) Etyka SZPIEGÓW — Le Carré 'Tinker Tailor Soldier Spy'. 3) Film 'Departed' Scorsese (2006) — wallenrodyzm gangsterski. 4) Polskie spojrzenie na konspirację. WPŁYW UTWORU — KULTUROWY: 1) Termin 'wallenrodyzm' WSZEDŁ do polskiego słownika filozoficznego. 2) Wzór dla polskich konspiratorów. 3) Reżyserzy teatralni adaptują. 4) Wciąż dyskutowany. NA MATURZE — wallenrodyzm STANDARD pytań. Trzeba znać: definicję, motto Machiavellego, mechanizm wallenrodyzmu, koszty (utrata honoru, miłości, tożsamości, życia), tragiczny charakter (nie heroiczny), ewolucję Mickiewicza (1828 wallenrodyzm → 1832 mesjanizm), paralelę z Jackiem Soplicą. Esej 'Cel uświęca środki?', 'Zdrada jako patriotyzm', 'Etyka walki narodowej' WYMAGA wallenrodyzmu.
WALTER ALF / KONRAD WALLENROD to TYTUŁOWY bohater. JEDEN człowiek o DWÓCH tożsamościach. Litwin udający Niemca, mąż udający celibatariusza, ofiara udająca kata. PRAWDZIWE IMIĘ: WALTER ALF. Litewskie, choć z niemieckim brzmieniem (Walter = popularne imię germańskie, Alf = krótka forma). Litwini i Niemcy mieli wówczas wspólną kulturę pograniczną. PRZYBRANE IMIĘ: KONRAD WALLENROD. Historyczne nazwisko — KONRAD VON WALLENRODE (ok. 1330-1393) RZECZYWIŚCIE był wielkim mistrzem Zakonu Krzyżackiego (1391-1393). Krótki pontyfikat. Mickiewicz wykorzystuje fakt jako PUNKT WYJŚCIA, ale fabuła czysto LITERACKA — historyczny Wallenrode nie był sabotażystą. ETAPY ŻYCIA Waltera/Konrada: 1) DZIECIŃSTWO LITEWSKIE — Walter urodzony na Litwie. Małe dziecko. Pamięta tylko KRZYK MATKI i POŻAR (najazd Krzyżaków). 2) PORWANIE — Krzyżacy najechali, porwali dziecko. 3) WYCHOWANIE U KRZYŻAKÓW — w Marienburgu/Malborku. Mistrz WINRYCH (rzeczywista postać Winrich von Kniprode, mistrz 1352-1382) sam TRZYMAŁ go do CHRZTU. Kochał 'jak syna'. Walter ZAPOMINA języka litewskiego, religii pogańskiej. 4) TAJNE WIZYTY WAJDELOTY — stary litewski bard (przyszły HALBAN) tajnie odwiedza Waltera. Uczy go LITEWSKIEGO języka. Śpiewa pieśni. PROWADZI nad NIEMEN, gdzie patrzą na litewskie góry. Rozbudza MIŁOŚĆ do Litwy i NIENAWIŚĆ do Krzyżaków. 5) UCIECZKA — Walter UCIEKA z Zakonu na Litwę. Wajdelota go prowadzi. 6) PRZYJĘCIE PRZEZ KIEJSTUTA — litewski książę przyjmuje go z otwartymi ramionami: 'Pójdź, Walterze, bądź zięciem moim i bij za Litwę!'. Daje mu córkę ALDONĘ. 7) MAŁŻEŃSTWO z Aldoną — szczęście trwa krótko. Walter naucza Aldonę o BOGU CHRZEŚCIJAN (Litwa pogańska). Aldona zakochuje się w mężu i jego wierze. 8) KLĘSKA Litwinów — Litwa ponosi klęski w walkach z Zakonem. Otwarta walka nie wystarcza. 9) DECYZJA O ZEMŚCIE — Walter rozumie, że POTRZEBNY jest INNY sposób. Słynne słowa: 'JEDEN TYLKO sposób... być NIKCZEMNYM!'. Postanawia INFILTROWAĆ Zakon. 10) ROZSTANIE z Aldoną — odwozi ją do KLASZTORU zakonnic za Niemnem. 11) POWRÓT do ZAKONU — pod imieniem WALLENRODA (zabił prawdziwego Wallenroda? Pewne wątpliwości — Mickiewicz nie precyzuje). 12) SŁUŻBA w ZAKONIE — Konrad zdobywa sławę rycerską, NIE w walkach z Litwą (sabotaż), lecz z innymi przeciwnikami Zakonu. 13) WYBÓR NA WIELKIEGO MISTRZA — dzięki sławie rycerskiej i POZORNEJ POBOŻNOŚCI. 14) PRZYBYCIE ALDONY — Aldona, dowiadując się że Konrad w Malborku, ZAMURAJE się w WIEŻY przy zamku jako pustelnica. 15) SABOTAŻ wojny z Litwą — Konrad opóźnia, prowadzi w zasadzkę. Armia ginie na stepach. 16) ODKRYCIE przez TAJNY TRYBUNAŁ — 12 zamaskowanych sędziów demaskuje. Wyrok: 'BIADA!'. 17) OSTATNIE SPOTKANIE z Aldoną — przez kratę. Aldona odmawia wyjścia. 18) SAMOBÓJSTWO TRUCIZNĄ — w swojej strzelnicy. 19) LAMPA z OKNA — sygnał dla Aldony. Lampa zgaśnięta = nie wrócę. 20) ŚMIERĆ ALDONY — Aldona widzi gasnącą lampę, krzyczy przeraźliwie, UMIERA. CECHY BOHATERA BAJRONICZNEGO: 1) TAJEMNICZOŚĆ — Konrad NIGDY nie zdradza tożsamości publicznie. Nosi przyłbicę, unika emocji. 2) DRAMA WEWNĘTRZNA — rozdarcie między dwiema lojalnościami (Litwa-Niemcy, Aldona-misja). 3) IZOLACJA — jedynym przyjacielem jest Halban. 4) MROCZNA PRZESZŁOŚĆ — porwanie, decyzja o zemście. 5) ZWIĄZEK z kobietą tragiczny — Aldona w wieży. 6) MELANCHOLIA, ALKOHOLIZM — Konrad zamknięty w pokoju pije, śpiewa smutne pieśni. 7) HONOR i HEROIZM — szlachetne motywy. 8) SAMOTNA ŚMIERĆ — samobójstwo. 9) BUNT przeciw światu — chce zniszczyć Zakon. 10) WIELKA SIŁA WOLI. Wzorzec: bohaterowie LORDA BYRONA — GIAUR, KORSARZ, LARA, MANFRED. Konrad = polski bohater bajroniczny. ROLA WALTERA jako WALLENRODA: 1) WIELKI MISTRZ Zakonu — najwyższe stanowisko. 2) Pozornie POBOŻNY — modli się publicznie, narzuca posty. 3) Surowo karze 'niewiernych' — pozory. 4) Genialny dowódca — sławy z dawnych bitew. 5) Tajemnicza dwoistość — nikt nie wie, kim jest. PARADOX: Konrad jest CIENIEM Waltera. Jeden żywot zamienił się w MASKĘ. TRAGIZM bohatera: 1) DWIE TOŻSAMOŚCI — żadna naprawdę jego. 2) MIŁOŚĆ niemożliwa — Aldona w wieży. 3) HONOR utracony — zdrajca. 4) ŻYCIE w obcym świecie. 5) KONIECZNOŚĆ samobójstwa. 6) ALDONA umiera razem z nim. PIEŚŃ KONRADA na uczcie ('Alpuhara') — pijany Konrad SAM zdradza sens swojej historii: ALMANZOR = ON SAM, Hiszpanie = Krzyżacy, dżuma = sabotaż. Krzyżacy nie pojmują metafory — śmieją się z 'barbarzyńskiej' pieśni. WALTER vs KONRAD — symbolika: 1) WALTER = LITEWSKA tożsamość, miłość Aldony, dzieciństwo. 2) KONRAD = NIEMIECKA maska, misja, mistrz Zakonu. 3) Aldona MÓWI z nim po LITEWSKU — przez kratę wieży. Język = tożsamość. RECEPCJA bohatera: 1) Pokolenie POWSTAŃCÓW (1830, 1863) — wzorzec konspiratora. 2) W II RZECZYPOSPOLITEJ — bohater patriotyczny. 3) PRL — różne odczytania (czasem propagandowe). 4) Współcześnie — debaty o etyce zdrady. PARALELE: 1) JACEK SOPLICA (Pan Tadeusz, 1834) — UKRYWA tożsamość pod habitem ks. Robaka. Mickiewiczowska kontynuacja motywu. 2) KORDIAN (Słowacki, 1834) — POLEMIKA. Anagram imienia. Kordian nie potrafi zdradzić (paraliż psychiczny). 3) KONRAD z Dziadów III — IMIĘ to samo, ale PROMETEJSKI prometeusz, nie szpieg. 4) Bohaterowie BYRONA. 5) Współcześnie — KIM PHILBY, agenci dwóch stron. INTERPRETACJE: 1) HEROICZNA — patriotyzm absolutny. 2) TRAGICZNA — koszty zbyt wysokie. 3) MORALNIE PROBLEMATYCZNA — zdrada to grzech. 4) PSYCHOLOGICZNA — studium podwójnej tożsamości. 5) AUTOBIOGRAFICZNA — Mickiewicz projektuje własne dylematy (służbę Rosji). NA MATURZE — Walter/Konrad STANDARD pytań. Trzeba znać: prawdziwe imię (Walter Alf), drogi (porwanie, ucieczka, powrót), Aldonę, Halbana, plan zemsty, koszty (śmierć, utrata wszystkiego), cechy bajroniczne. Esej 'Bohater bajroniczny w polskim romantyzmie', 'Tragiczna tożsamość' wymaga Konrada.
ALDONA to KLUCZOWA postać kobieca utworu. Wzorzec MIŁOŚCI ROMANTYCZNEJ TRAGICZNEJ — heroicznej, poświęconej, niespełnionej. POCHODZENIE: CÓRKA KIEJSTUTA, LITEWSKIEGO KSIĘCIA. Z rodziny KSIĄŻĘCEJ Gediminowiczów. Siostra WITOLDA Kiejstutowicza (postać historyczna). Litewska księżniczka. POZNANIE Waltera: 1) Walter UCIEKA z Zakonu na Litwę. 2) KIEJSTUT przyjmuje go w zamku w Kownie. 3) Walter MIECZEM walczy pod sztandarem Kiejstuta. 4) ALDONA się ZAKOCHUJE. 5) Kiejstut DAJE Aldonę Walterowi za żonę: 'Pójdź, Walterze, bądź ZIĘCIEM moim i bij za Litwę!'. WALTER NAUCZA ALDONĘ: 1) MIŁOŚCI — pokazuje jej, czym jest uczucie. 2) BOGU CHRZEŚCIJAN — Litwa była POGAŃSKA, czcili Peruna, Dievasa. Walter, wychowany u Krzyżaków, jest chrześcijaninem. Naucza Aldonę chrześcijaństwa. To znaczące — Aldona, córka pogańskiego księcia, staje się chrześcijanką z miłości do męża. SZCZĘŚLIWE LATA — krótko. Aldona i Walter mieszkają w Kownie. Walter walczy w wojnach. Aldona czeka. DECYZJA WALTERA o zemście: 1) Walter widzi KLĘSKĘ Litwy. 2) Rozumie, że TYLKO ZDRADA da szansę. 3) MUSI WRÓCIĆ do Zakonu. 4) ALE: NIE MOŻE wziąć ALDONY ze sobą. 5) Rozstanie nieuchronne. ROZSTANIE — scena dramatyczna. Walter odprowadza Aldonę przez NIEMEN do KLASZTORU zakonnic za Niemnem. Aldona ma tam zostać. CO ROBI ALDONA: 1) Nie zostaje w klasztorze. 2) Opuszcza klasztor. 3) Idzie ZA Walterem do MALBORKA. 4) ZAMURAJE się jako PUSTELNICA w WIEŻY przy zamku. Wieża stoi obok krzyżackiego zamku — Aldona widzi okna mistrza. MOTYWACJE Aldony: 1) MIŁOŚĆ ABSOLUTNA — nie może żyć bez męża. 2) BLISKOŚĆ — chce być przy nim, choć przez mury. 3) OCZEKIWANIE — chce słyszeć jego głos, rozpoznać po krokach. 4) POŚWIĘCENIE — REZYGNUJE z normalnego życia, by być przy nim. 5) WIERNOŚĆ. CYTAT: 'Niech twarz odmieni... jeszcze serce moje z daleka nawet kochanka odgadnie'. PUSTELNICTWO Aldony: 1) Wieża MUROWANA, KRATA w oknie. 2) Aldona nie wychodzi LATAMI. 3) Modli się, posty, milczenie. 4) Pożywienie podawane przez okienko. 5) Włosy SIWIEJĄ, ciało CHUDNIE, twarz BLEDNIE. 6) STAJE się 'ŻYWYM UPIOREM' — Aldona z młodości i Aldona w wieży to dwie różne kobiety. SPOTKANIA z Konradem: 1) Konrad TAJNIE chodzi pod wieżę nocą. 2) Rozmawiają po LITEWSKU przez kratę. 3) Język = tożsamość. To po litewsku oboje są sobą. 4) Konrad błaga ją: WYJDŹ z wieży, uciekajmy razem. 5) Aldona ODMAWIA. SCENA POŻEGNANIA Konrada i Aldony (cz. VI) — KULMINACJA. Konrad wie, że wyrok już zapadł. Idzie do Aldony. Błaga: 'Wyjdź, uciekajmy!'. Aldona ODMAWIA z DWÓCH powodów: 1) ZŁOŻYŁA SAKRALNĄ PRZYSIĘGĘ NA PROGU WIEŻY — nie wyjdzie aż do śmierci. 2) BOJI się, że żywy UPIÓR, który z niej pozostał, ZNISZCZY piękny obraz młodzieńczej Aldony w pamięci Konrada. CYTAT KLUCZOWY: 'Tak motyl PIĘKNY, gdy w BURSZTYN utonie / Na wieki całą zachowuje POSTAĆ... ALFIE, nam lepiej TAKIEMI POZOSTAĆ' (Aldona). Aldona woli być wspomnieniem niż rzeczywistością. Filozofia: lepiej zachować PIĘKNO w PAMIĘCI niż zobaczyć je ZNISZCZONE. WALTER ZGADZA SIĘ — uznaje racje Aldony. Idzie umrzeć. ŚMIERĆ ALDONY — finalna scena (cz. VI): 1) Konrad CISKA LAMPĘ z okna — sygnał. 2) Aldona widzi GASNĄCE ŚWIATŁO. 3) Rozumie. 4) Wydaje PRZERAŹLIWY KRZYK. 5) UMIERA w wieży. Aldona i Walter umierają RAZEM, choć każde w innym miejscu. SYMBOLIKA Aldony: 1) Miłość ROMANTYCZNA — silniejsza niż śmierć. 2) Poświęcenie ABSOLUTNE — Aldona poświęca normalność życia. 3) WIERNOŚĆ NA GRANICY OBŁĘDU. 4) Polska KOBIETA — wzór patriotki wspierającej walczącego męża. 5) WIEŻA = symbol POŚWIĘCENIA i czekania. PARALELE LITERACKIE: 1) LAURA Petrarki — Aldona też idealizowana. 2) BEATRYCZE Dantego — inspiracja duchowa. 3) GUSTAWA z Dziadów IV (Mickiewicza) — kobieta z miłosnej tragedii. 4) MARYLA Mickiewicza biograficzna — niespełniona miłość. 5) Inne romantyczne kochanki — Lotka z Wertera Goethego, Manfred Byrona. 6) ROMEO i JULIA Szekspira — śmierć z miłości. KOBIETA W ROMANTYZMIE: 1) Aldona jako WZORZEC kobiety w polskim romantyzmie. 2) WSPIERA męża, nie WALCZY sama. 3) POŚWIĘCA się dla niego. 4) UMIERA RAZEM. 5) Patriarchalna konstrukcja (z dzisiejszej perspektywy). KRYTYKA FEMINISTYCZNA: 1) Aldona NIE MA własnej misji. 2) Życie podporządkowane mężowi. 3) BIERNA — czeka, nie działa. 4) Tragiczna ofiara podwójnej zdrady (Walter zdradził Zakon + zostawił żonę). 5) Brak ROZWOJU jako postać. ALE: 1) Aldona DECYDUJE — zamknięcie w wieży to JEJ WYBÓR. 2) Odmowa wyjścia — JEJ SUWERENNA decyzja. 3) Heroiczna w swojej drodze. 4) Cytat 'Alfie, nam lepiej takiemi pozostać' — autonomia myślenia. INTERPRETACJE Aldony: 1) ROMANTYCZNA — wzorzec tragicznej miłości. 2) PATRIOTYCZNA — wspiera męża w walce o Litwę. 3) RELIGIJNA — pustelnica, modlitwy. 4) PSYCHOLOGICZNA — studium poświęcenia. 5) FILOZOFICZNA — wybór wspomnienia nad rzeczywistość. 6) FEMINISTYCZNA — ofiara patriarchatu lub heroiczna jednostka. ROLA Aldony W STRUKTURZE utworu: 1) ŁĄCZNICZKA Waltera z LITWĄ — mówi po litewsku, przypomina mu, kim jest. 2) MOTYWACJA — Konrad walczy dla ojczyzny, ale też dla niej (zemsta za Litwę = zemsta za jej szczęście). 3) KARA — Aldona płaci za jego decyzję. 4) ŚWIADEK śmierci Konrada. 5) WSPÓŁOFIARA — umiera z miłości. WIEŻA jako MIEJSCE: 1) WIĘZIENIE z wyboru. 2) MIEJSCE świętości — pustelnica. 3) GRÓB za życia. 4) Bliskość z mężem. 5) Symbol ROMANTYCZNEJ klauzury. NA MATURZE — Aldona STANDARD pytań. Trzeba znać: pochodzenie (córka Kiejstuta), historię miłości (Walter naucza), decyzję o pustelnictwie, motywacje, scenę pożegnania (cytat 'Tak motyl piękny...'), śmierć po samobójstwie Konrada. Esej o miłości romantycznej, kobietach w romantyzmie, tragizmie — WYMAGA Aldony.
HALBAN to JEDNA Z NAJWAŻNIEJSZYCH postaci utworu. Stary WAJDELOTA (litewski bard), OPIEKUN, SUMIENIE, ARCHITEKT zemsty. Wzorzec romantycznego POETY-WIESZCZA. POCHODZENIE i TOŻSAMOŚĆ: 1) Stary LITEWSKI WAJDELOTA. 2) Wajdelota = SPECYFICZNY litewski bard. Pieśniarz, strażnik tradycji ustnej. Pełnił rolę KAPŁANA + POETY + HISTORYKA. 3) Litewska tradycja: wajdelotowie ŚPIEWALI o przodkach, bogach, wojnach. 4) STRAŻNIK PAMIĘCI NARODOWEJ. 5) Halban prawdopodobnie POETA z Litwy, który przybył do Malborka jako mnich, by działać razem z Konradem. ROLA Halbana — etapy: 1) WIZYTY u młodego Waltera w Malborku — tajnie odwiedza porwanego chłopca. Uczy go litewskiego, śpiewa pieśni, prowadzi nad Niemen. Rozbudza tożsamość. 2) UCIECZKA z Walterem na Litwę — Halban towarzyszy. 3) Pobyt na LITWIE — Halban prawdopodobnie obecny przy małżeństwie z Aldoną, przy decyzji o zemście. 4) POWRÓT do Zakonu — Halban TOWARZYSZY Konradowi jako 'tajemniczy mnich'. 5) PORADA w Malborku — Halban podtrzymuje Konrada moralnie. 6) Po śmierci Konrada — Halban ODMAWIA śmierci. CHARAKTERYSTYKA: 1) STARY — siwy, mądry. 2) TAJEMNICZY — 'tajemniczy mnich'. 3) SUMIENIE Konrada — przypomina o misji, gdy Konrad słabnie. 4) POETA — śpiewa pieśni. 5) STRAŻNIK litewskiej KULTURY. 6) MILCZĄCY — mówi mało, ale każde słowo ważne. 7) NIEPOKONANY — przeżyje bohatera. CYTAT KLUCZOWY (Konrad o Halbanie): 'Jeden tylko towarzysz został mi w przygodzie — Halban'. CECHA: Halban jest JEDYNYM przyjacielem Konrada. Cała reszta świata jest mu obca. PIEŚNI Halbana — szczegółowo: 1) PIEŚŃ O WILII — śpiewana po wyborze Konrada na mistrza. ALEGORIA Aldony — rzeka Wilia płynie do Niemna i ginie w morzu, jak Litwinka pokocha cudzoziemca i płacze w pustelniczej wieży. 2) PIEŚŃ WAJDELOTY — manifest pieśni gminnej. 'O wieści gminna! Ty arko przymierza między dawnymi i młodszymi laty'. KLUCZOWY fragment utworu. 3) POWIEŚĆ WAJDELOTY — opowieść o przeszłości Waltera. PIEŚŃ WAJDELOTY — szczegółowa analiza: a) 'O WIEŚCI GMINNA! TY ARKO PRZYMIERZA / Między dawnymi i młodszymi laty: / W tobie lud składa broń swego rycerza, / Swych myśli przędzę i swych uczuć kwiaty'. b) 'TYŚ jest na strażach NARODOWEGO PAMIĄTEK KOŚCIOŁA'. c) 'GDY ciebie płomień ROZGRYZIE MALOWANE DZIEJE, / A skarby MIECZOWI spustoszą złodzieje, / PIEŚŃ UJDZIE CAŁO'. d) 'O PIEŚNI GMINNA, ty stoisz na straży narodowego pamiątek kościoła / Z archanielskimi skrzydłami i głosem — / TY CZASEM DZIERŻYSZ I BROŃ ARCHANIOŁA'. ANALIZA: 1) 'WIEŚCI GMINNA' = pieśń ludowa, ustna tradycja. 2) 'ARKA PRZYMIERZA' = święte naczynie, jak Arka Przymierza biblijna. 3) Łączy DAWNE i MŁODSZE pokolenia. 4) Tradycja PRZETRWA, gdy płomień zniszczy kroniki. 5) Pieśń = 'BROŃ ARCHANIOŁA' — święta, niezniszczalna. 6) MANIFEST roli poety i pieśni gminnej w narodzie. ZNACZENIE Pieśni Wajdeloty: 1) ROMANTYCZNY MANIFEST poezji ludowej. 2) Wpływ filozofii Herdera (Volksgeist). 3) Pieśń jako STRAŻNIK tożsamości narodu pod zaborami. 4) Polska XIX w. — bez państwa, ale z PIEŚNIĄ. 5) Wzór ROMANTYCZNEGO POETY-WIESZCZA. PARALELA POLSKI: pod zaborami POLSKA = LITWA bez państwa. Pieśń polska = pieśń gminna litewska. Mickiewicz mówi: nawet jeśli zniszczono Polskę politycznie, POLSKA przetrwa w POEZJI. ODMOWA ŚMIERCI Halbana (cz. VI) — kulminacja roli: 1) Konrad wypija truciznę. 2) Daje Halbanowi resztę pucharu. 3) Halban ODMAWIA wypicia trucizny. 4) Mówi: 'CHCĘ JESZCZE ZOSTAĆ, ZAMKNĄĆ TWE POWIEKI / I ŻYĆ — ażebym SŁAWĘ TWEGO CZYNU / Zachował światu, ROZGŁOSIŁ NA WIEKI'. 5) 'KIEDYŚ w PRZYSZŁOŚCI / Z TEJ PIEŚNI WSTANIE MŚCICIEL naszych kości'. ZNACZENIE odmowy: 1) POETA jest WAŻNIEJSZY niż RYCERZ. 2) Rycerz UMIERA, poeta ŻYJE w PIEŚNI. 3) PIEŚŃ wieczna, BOHATER śmiertelny. 4) Z pieśni Halbana WSTANIE 'MŚCICIEL' — przyszłe pokolenie wzbudzone pamięcią. 5) MANIFEST POETY jako PRZEKAZICIELA i INSPIRATORA. 6) Funkcja poety w narodzie BEZ państwa. PARALELA z innym polskim toposem: 1) JAN KOCHANOWSKI 'Treny' — poeta nieśmiertelny przez słowo. 2) Mickiewicz sam — 'Ile wzywać Cię potrzeba, ten tylko się dowie, kto Cię stracił' — funkcja poety w narodzie. 3) Konrad z Dziadów III — 'Czuję i jestem' — poeta = wieszcz. 4) Słowacki, Krasiński, Norwid — wszyscy wieszczowie. 5) Współcześnie: poezja jako PAMIĘĆ. INTERPRETACJE Halbana: 1) HEROICZNA — bohater pomocnik. 2) FILOZOFICZNA — uosobienie poety-wieszcza. 3) ALEGORYCZNA — Halban = polska literatura. 4) RELIGIJNA — kapłan kultury. 5) PSYCHOLOGICZNA — alter ego Mickiewicza? 6) STRUKTURALNA — narrator wewnętrzny (śpiewak fabuły). HALBAN i KONRAD — relacja: 1) Mistrz i uczeń. 2) Sumienie i działanie. 3) Słowo i czyn. 4) Wieczność i śmiertelność. 5) Pamięć i bohater. 6) Poeta i rycerz — HIERARCHIA: poeta wyżej. PARALELE LITERACKIE: 1) WERGILIUSZ jako przewodnik Dantego (Boska komedia). 2) MENTOR Telemacha (Odyseja). 3) FIRS w 'Wisni' Czechowa — strażnik pamięci. 4) Inne postacie 'starszego mędrca': Gandalf (Tolkien), Obi-Wan (Star Wars). 5) ŻYDOWSCY rabini-świadkowie pamięci po Holokauście. NA MATURZE — Halban STANDARD pytań. Trzeba znać: kim jest (wajdelota, litewski bard), rolę (wychowawca, sumienie, śpiewak), Pieśń Wajdeloty (manifest pieśni gminnej, 'arka przymierza'), odmowę śmierci ('z tej pieśni wstanie mściciel'), znaczenie poety-wieszcza. Esej 'Rola poety', 'Pieśń gminna' WYMAGA Halbana.
PIEŚŃ WAJDELOTY to JEDNA Z NAJWAŻNIEJSZYCH fragmentów utworu. KULMINACJA romantycznej koncepcji POEZJI LUDOWEJ. Wpływ filozofii Herdera. Manifest roli POETY-WIESZCZA. MIEJSCE w utworze: Część IV, OTWARCIE. Halban (wajdelota) na uczcie wstaje, by zaśpiewać pieśń o przeszłości. Najpierw wygłasza WSTĘP — to jest właśnie Pieśń Wajdeloty. CYTAT KOMPLETNY (skróconko): 'O wieści gminna! ty arko przymierza / Między dawnymi i młodszymi laty: / W tobie lud składa broń swego rycerza, / Swych myśli przędzę i swych uczuć kwiaty. // Arko! tyś nigdy nie złamana ciosem, / Póki cię własny twój lud nie znieważy; / O pieśni gminna, ty stoisz na straży / Narodowego pamiątek kościoła, / Z archanielskimi skrzydłami i głosem — / Ty czasem dzierżysz i broń archanioła'. KLUCZOWE POJĘCIA: 1) 'WIEŚCI GMINNA' = wiadomość ludowa, tradycja ustna. 'Gminna' od 'gmin' = lud. Termin ROMANTYCZNY, używany od czasu HERDERA. 2) 'ARKA PRZYMIERZA' — biblijne odniesienie. ARKA PRZYMIERZA z Biblii (Wj 25) — święta skrzynia, w której Mojżesz przechowywał tablice z DEKALOGIEM. ŚWIĘTE NACZYNIE. Mickiewicz porównuje pieśń gminną do ARKI — równie święta, równie ważna. 3) 'MIĘDZY DAWNYMI i MŁODSZYMI LATY' = łączy pokolenia, przekazuje pamięć. 4) 'BROŃ SWEGO RYCERZA' = lud SKŁADA w pieśni czyny bohaterów. 5) 'MYŚLI PRZĘDZA' = wątki myśli, opowieści. 6) 'UCZUĆ KWIATY' = emocje, piękno. 7) 'NIE ZŁAMANA CIOSEM' = niezniszczalna z zewnątrz. 8) 'PÓKI CIĘ WŁASNY TWÓJ LUD NIE ZNIEWAŻY' — pieśń giną tylko, gdy LUD SAM ją porzuci. To OSTRZEŻENIE — naród może utracić swoją pieśń przez własną niedbałość. 9) 'NARODOWEGO PAMIĄTEK KOŚCIOŁA' — kościół = miejsce święte. Pieśń jest STRAŻĄ tych pamiątek. 10) 'ARCHANIELSKIMI SKRZYDŁAMI i GŁOSEM' — pieśń jak archanioł, święta, niebiańska. 11) 'BROŃ ARCHANIOŁA' — pieśń jako BROŃ duchowa. Archanioł MICHAŁ z mieczem. Pieśń = potężna broń, choć duchowa. KOLEJNE WERSY (kontynuacja): 'Płomień rozgryzie malowane dzieje, / Skarby mieczowi spustoszą złodzieje, / Pieśń ujdzie cało'. ANALIZA: 1) PŁOMIEŃ niszczy 'malowane dzieje' = obrazy, malarstwo, freski w kościołach. 2) MIECZ niszczy SKARBY = ZABYTKI, kosztowności. 3) Te materialne dziedzictwa znikają. 4) ALE: PIEŚŃ 'UJDZIE CAŁO' — przetrwa, bo jest USTNA, niematerialna, w pamięci ludzi. ZNACZENIE FILOZOFICZNE: 1) PIEŚŃ jest STRAŻNIKIEM TOŻSAMOŚCI NARODU. 2) MATERIALNE rzeczy GINĄ. 3) DUCHOWA tradycja PRZETRWA. 4) Naród BEZ państwa, BEZ ziemi, BEZ skarbów — może mieć PIEŚŃ. 5) Pieśń = OSTATNI BASTION tożsamości. KONTEKST HISTORYCZNY: 1) Polska po ROZBIORACH (1772, 1793, 1795) NIE MA PAŃSTWA. 2) Polskie skarby ROZGRABIONE, archiwa rozproszone. 3) Polska TYLKO w KULTURZE może przetrwać. 4) MICKIEWICZ mówi: nawet zniszczono Polskę politycznie, ale POLSKA PRZETRWA w POEZJI. 5) PIEŚŃ = NARÓD. WPŁYW HERDERA: 1) Johann Gottfried Herder (1744-1803) — niemiecki filozof. 2) Sformułował koncepcję 'VOLKSGEIST' — duch narodu zawarty w pieśniach ludowych. 3) 'Stimmen der Völker in Liedern' (1778) — zbiór pieśni różnych narodów. 4) Wpływ na ROMANTYZM europejski. 5) Pieśń ludowa = autentyczna esencja narodu. 6) Mickiewicz świadom tego dorobku. ROMANTYCZNY POETA-WIESZCZ: 1) Halban-wajdelota = WZÓR. 2) Poeta = strażnik pamięci. 3) Poeta = przewodnik duchowy. 4) Poeta = WAŻNIEJSZY niż rycerz (bohater śmiertelny, pieśń wieczna). 5) Polski romantyzm rozwija tę koncepcję — Mickiewicz, Słowacki, Krasiński. 6) Konrad z Dziadów III — 'Czuję i jestem'. PARALELE LITERACKIE: 1) Herder — 'Stimmen der Völker in Liedern'. 2) Bracia GRIMM — bajki ludowe niemieckie (1812). 3) Walter SCOTT — szkockie ballady. 4) BURNS — szkocki poeta ludowy. 5) Polski folklor: BRODZIŃSKI 'O klasyczności i romantyczności' (1818), ZORIAN DOŁĘGA-CHODAKOWSKI 'O Sławiańszczyźnie' (1818). 6) MICKIEWICZ 'Ballady i romanse' (1822) — manifest ludowości. 7) Dziady cz. II (1823) — ludowy obrzęd. WPŁYW Pieśni Wajdeloty na polski romantyzm: 1) Ustanawia POEZJĘ jako STRAŻNIKA narodu. 2) Inspiruje SŁOWACKIEGO, KRASIŃSKIEGO. 3) WYSPIAŃSKI 'Wesele' (1901) — Chochoł, krytyczna kontynuacja motywu pieśni. 4) NORWID — refleksja nad poetą. 5) XX w. — poezja Miłosza, Herberta — kontynuacja idei. POLSKA i PIEŚŃ — paralele: 1) Polska narodowa pieśń — 'Mazurek Dąbrowskiego' (1797) — przetrwała rozbiory. 2) 'Bogurodzica' — średniowieczna pieśń, do dziś żywa. 3) Pieśni LEGIONÓW Dąbrowskiego, KOŚCIUSZKOWSKICH. 4) Pieśni POWSTAŃ. 5) Pieśni SOLIDARNOŚCI. 6) Polska kultura PIEŚNIOWA. KRYTYKA: 1) ROMANTYCZNA IDEALIZACJA pieśni gminnej. 2) Mickiewicz CZASEM idealizuje — pieśń też się ZMIENIA, ewoluuje. 3) NIE WSZYSTKIE pieśni przetrwają — wiele zaginęło. 4) ALE: idea symboliczna pozostaje POTĘŻNA. INTERPRETACJE Pieśni Wajdeloty: 1) PROGRAMOWA — manifest romantycznej poezji. 2) PATRIOTYCZNA — wezwanie do ochrony polskiej kultury. 3) FILOZOFICZNA — refleksja o pamięci. 4) RELIGIJNA — pieśń jako sacrum. 5) ESTETYCZNA — sztuka jako wieczność. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Pieśń = METAFORA kultury wobec zniszczenia. 2) Holocaust — pamięć przez literaturę. 3) Tradycje ustne giną w globalizacji — Pieśń Wajdeloty mocna metafora. 4) Polski wkład w europejską myśl o kulturze. ROZBUDOWA myśli: pieśń Wajdeloty jest punktem zwrotnym utworu. 1) Po niej Halban rozpoczyna OPOWIEŚĆ o Walterze (Powieść Wajdeloty). 2) WITOLD reaguje płaczem — pieśń poruszyła jego sumienie. 3) Pieśń jako AKTYWNA siła — ZMIENIA słuchacza. 4) Konrad też wzruszony — przypomnienie misji. NA MATURZE — Pieśń Wajdeloty STANDARD pytań. Trzeba znać: cytat 'O wieści gminna! ty arko przymierza...', znaczenie 'arki przymierza' (biblijna paralela), pieśń gminna jako STRAŻNIK pamięci, paralela do Polski (rola literatury pod zaborami), wpływ Herdera, manifest poezji ludowej. Esej o 'Roli poety/pieśni', 'Polskiej literaturze pod zaborami' WYMAGA Pieśni Wajdeloty.
BALLADA 'ALPUHARA' to KULMINACYJNA scena Aktu III — Konrad śpiewa balladę na uczcie. To PARABOLA jego planu, KLUCZ do zrozumienia wallenrodyzmu. KONTEKST sceny: 1) Wieczerza pańska w Malborku. 2) Konrad obecny wśród rycerzy Zakonu. 3) Witold gości na uczcie. 4) Wajdelota (Halban) zaczyna śpiewać — przerywany. 5) Konrad WSTAJE i sam śpiewa balladę. 6) Pijany, w stanie ekscytacji, śpiewa 'Alpuhara'. FABUŁA BALLADY: 1) ALMANZOR — MAUREATAŃSKI KRÓL, władca Granady. 2) HISTORYCZNY KONTEKST: Hiszpańska rekonkwista (711-1492). Mauretanie/Arabowie/Muzułmanie panowali w Hiszpanii od VIII w. Hiszpanie chrześcijańscy odbijali kolejne miasta. 1492 — upadek Granady, koniec hiszpańskiej Mauretanii. 3) ALPUHARA — ostatnia twierdza Mauretan w Hiszpanii. Pasmo gór w prowincji Granada (las Alpujarras). 4) Almanzor BRONI Alpuhara, ale TWIERDZA UPADA. 5) Almanzor 'umiera' rzekomo — ucieka. 6) Hiszpanie świętują zwycięstwo. 7) Almanzor pojawia się przed Hiszpanami jako BŁAGAJĄCY o zlitowanie. Mówi: 'pokonaliście, podaję się, uznaję waszego Boga'. 8) Hiszpanie WITAJĄ go — wita rycerzy, ŚCISKA, CAŁUJE w usta. 9) NAGLE Almanzor odsłania PRAWDĘ: 'Patrzcie! Jest dżuma! Zaraziłem was wszystkich!'. 10) Almanzor był NIESIONY pieczołowicie — był chory na DŻUMĘ. CELOWO zarażał. 11) Almanzor UMIERA, ALE i HISZPANIE BEDĄ UMIERAĆ. 12) ŚMIECH triumfu na ustach Almanzora — zwycięstwo POŚMIERTNE. PARALELA do KONRADA: 1) Almanzor = KONRAD. 2) Hiszpanie = KRZYŻACY. 3) Pocałunki/uściski = LOJALNOŚĆ pozorna w Zakonie. 4) Dżuma = SABOTAŻ od środka. 5) Triumf POŚMIERTNY — Konrad ZGINIE, ale Zakon też. SCENA ŚPIEWU — atmosfera: 1) Konrad PIJANY. 2) Krzyżacy słuchają z uznaniem — myślą, że to ciekawa BALLADA mauretańska. 3) Halban OBSERWUJE — wie, co Konrad śpiewa. 4) Konrad PUBLICZNIE wyznaje swój plan, ALE poprzez metaforę. 5) Krzyżacy NIE ROZUMIEJĄ aluzji. KONRAD W BALLADZIE NIESWOISCIE ZDRADZA SIEBIE — śpiewa o sobie. To moment HYBRIS, ale i KATHARSIS bohatera. Wreszcie WYPOWIADA prawdę, choć nikt nie pojmuje. CYTAT (parafraza): 'WY chcecie wiedzieć o zemście Litwina?' — Konrad pyta zgromadzonych. Krzyżacy MYŚLĄ, że to PYTANIE retoryczne w balladzie. Ale Konrad PYTA SIEBIE. WAJDELOTA (Halban) PRZERYWA balladę — boi się, że Konrad za bardzo się zdradza. Próbuje go uspokoić. STRUKTURALNE znaczenie ballady: 1) 'TEKST W TEKŚCIE' — ballada to oddzielny utwór wpleciony. 2) METATEKSTUALNOŚĆ — ballada KOMENTUJE główną fabułę. 3) ZAPOWIEDŹ — sugeruje, że Konrad zrealizuje swój plan zarazą-sabotażem. 4) KOMENTARZ samobójczy — Almanzor umiera, Konrad też zginie. INTERPRETACJE ballady: 1) ALEGORYCZNA — Almanzor = Konrad. 2) PROGRAMOWA — manifest wallenrodyzmu. 3) PSYCHOLOGICZNA — pijany Konrad zdradza prawdę. 4) METAFICTIONAL — ballada w balladzie poetyckiej. 5) HISTORIOZOFICZNA — paralele Hiszpania-Polska, Mauretanie-Litwini. SYMBOLIKA DŻUMY: 1) DŻUMA = ZARAŻANIE od środka. 2) Choroba przenoszona przez kontakt. 3) Niewidoczna, ale śmiertelna. 4) WALLENRODYZM = polityczna 'dżuma' — niszczenie od środka. 5) Konrad jako 'choroba' w Zakonie. 6) Almanzor jest CHORY = Konrad jest WEWNĘTRZNIE chory (sumieniem, miłością, wstydem). PARALELA z CHRYSTIANIZMEM: 1) CHRYSTUS i Judasz — uczeń-zdrajca. 2) ZNAK pocałunku jako zdrady. 3) Almanzor PRZEKLĘTY — paradoksalnie chrześcijanin (zarażając wrogów, naśladuje 'zdrajcę' z chrześcijańskiej perspektywy). 4) MORALNA dwuznaczność. PARALELE LITERACKIE: 1) BAJRON 'Korsarz' (1814) — pirat-bohater bajroniczny. 2) Romanse hiszpańskie i mauretańskie XIX w. — popularne motywy. 3) Cervantes 'Don Kichot' (1605) — kontekst hiszpański. 4) Bizet 'Carmen' (1875) — opera hiszpańska. 5) Wiktor HUGO 'Hernani' (1830) — hiszpańscy romantyczni bohaterowie. 6) WSPÓŁCZESNE: agenci-spies, 'Le Carré' tajni szpiedzy. ALPUHARA — DLACZEGO TĘ NAZWĘ: 1) Realna LOKACJA w Hiszpanii — góry Alpujarras. 2) Symbol UPADKU Mauretanii. 3) Egzotyczny temat dla polskiej publiczności. 4) Romantyczna fascynacja Orientem. 5) Mickiewicz inspirował się hiszpańskimi romansami. STRATEGIA KONRADA — analiza: 1) Konrad MA PLAN — wraca pod nową tożsamością. 2) Zdobywa zaufanie. 3) Zostaje mistrzem. 4) Niszczy z pozycji władzy. 5) GINIE razem z dziełem. To strategia 'POŚWIĘCEŃCZA' — bohater ginie, ale wraz z wrogiem. EFEKT KOŃCOWY ballady: 1) Krzyżacy KLASZCZĄ — nie rozumieją. 2) Witold WSTAJE — wzruszony. 3) Halban OBSERWUJE z lękiem. 4) Konrad SAM zdradzi siebie częściowo. 5) ZAGRAŻA mu odkrycie. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Ballada jako AKT POETY — Konrad TWORZY własną historię. 2) Metafora ZNIKAJĄCEGO Świata. 3) Tragiczna AUTORSKA postawa. 4) Polityka jako TRUCIZNA. NA MATURZE — Alpuhara STANDARD pytań. Trzeba znać: fabułę (Almanzor zaraża Hiszpanów dżumą), parabolę (Almanzor=Konrad, Hiszpanie=Krzyżacy, dżuma=sabotaż), pijany Konrad zdradza siebie, Krzyżacy nie pojmują, Witold reakcja. Esej 'Tekst w tekście', 'Strategia walki' WYMAGA Alpuhary.
TAJNY TRYBUNAŁ i SAMOBÓJSTWO Konrada to KULMINACJA i FINAŁ utworu (cz. VI). DRAMATYCZNA scena demaskacji i tragicznej śmierci. TAJNY TRYBUNAŁ (Vehmgericht / Feme): 1) HISTORYCZNA inspiracja: średniowieczne TAJNE SĄDY westfalskie ('Femegericht', XIV-XV w.). Niemiecka tradycja TAJNYCH trybunałów karzących zbrodnie nieosiągalne dla zwykłego prawa. 2) W Zakonie KRZYŻACKIM: rzeczywiście istniały TAJNE rady kontrolujące władców. 3) Mickiewicz wykorzystuje motyw. 4) W utworze: 12 ZAMASKOWANYCH SĘDZIÓW. 5) Miejsce: PODZIEMIA Malborka, loch zamku. 6) Cel: KARAĆ ZBRODNIE WŁADCÓW Zakonu. 7) Przysięga: bezstronnie sądzić, nie patrząc na status. 8) Sąd TAJNY — istnienie znane tylko członkom. OKOLICZNOŚCI ODKRYCIA Konrada: 1) Konrad bywa NOCAMI pod wieżą Aldony. 2) MÓWI z nią po LITEWSKU. 3) Litewski język = SYGNAŁ tożsamości. 4) Trybunał OBSERWUJE Konrada. 5) Dowiaduje się, że nie jest prawdziwym Wallenrodem. 6) Może zabił prawdziwego (sugerowane, nie wyjaśnione). 7) ZDRADA Zakonu UDOWODNIONA. ZARZUTY: 1) FAŁSZ — nie jest prawdziwym Wallenrodem. 2) ZABÓJSTWO — zabił prawdziwego Wallenroda. 3) HEREZJA — nie jest prawdziwym chrześcijaninem (lub zdradził Zakon). 4) ZDRADA Zakonu — sabotaż wojny. WYROK: 'BIADA!' powtarzane TRZYKROTNIE echem podziemia. NAZWA wyroku: 'biada' = SŁOWO ŚREDNIOWIECZNE oznaczające KLĄTWĘ, potępienie. Cytat: 'Biada! Biada! Biada!' — echo w podziemnym lochu. DECYZJA Konrada: 1) Konrad WIE, że wyrok zapadł. 2) Nie ma drogi ucieczki. 3) Trybunał WYŚLE wykonawców. 4) Mogą go pochwycić, męczyć, zabić publicznie. 5) Konrad DECYDUJE SIĘ na SAMOBÓJSTWO — śmierć WŁASNĄ ręką. POŻEGNANIE z ALDONĄ: 1) Konrad idzie do wieży Aldony. 2) Mówi jej: 'Wyjdź! Uciekajmy!'. 3) Aldona ODMAWIA z dwóch powodów: a) Złożyła przysięgę pustelniczą. b) Boi się, że żywy upiór (kim się stała) zniszczy jej młodzieńczy obraz w pamięci Konrada. 4) CYTAT Aldony: 'Tak motyl piękny, gdy w bursztyn utonie / Na wieki całą zachowuje postać... Alfie, nam lepiej takiemi pozostać'. 5) Konrad ZGADZA się z Aldoną. 6) Idzie umrzeć. 7) UMÓWIONY znak: jeśli LAMPA przed wieczorem zgaśnie — nie wróci. SAMOBÓJSTWO Konrada (cz. VI): 1) MIEJSCE: STRZELNICA Konrada — wieża strzelnicza zamku, gdzie strzelano z łuków, dziś jego komnata. 2) Konrad sam. Halban obecny? Nie do końca jasne. 3) Konrad SIĘGA po PUCHAR z TRUCIZNĄ. Trucizna przygotowana wcześniej. 4) WYPIJA. 5) CISKA LAMPĘ Z OKNA — sygnał dla Aldony. Lampa rozbija się na zewnętrznym placu. Z dala Aldona widzi gasnące światło. 6) Konrad UMIERA. ŚMIERĆ ALDONY: 1) Aldona widzi LAMPĘ rzuconą z okna. 2) Lampa gaśnie w upadku. 3) Aldona ROZUMIE — Konrad umiera. 4) Wydaje PRZERAŹLIWY KRZYK. 5) UMIERA w wieży. Krzyk = ostatnie wspólne uczucie. HALBAN ODMAWIA wypicia trucizny: 1) Konrad podaje resztę pucharu Halbanowi. 2) Halban ODMAWIA. 3) Mówi: 'Chcę jeszcze zostać, zamknąć twe powieki I żyć — ażebym sławę twego czynu Zachował światu, rozgłosił na wieki'. 4) 'Kiedyś w przyszłości Z tej pieśni wstanie mściciel naszych kości'. 5) Halban POZOSTANIE — by ŚPIEWAĆ pieśń o Konradzie. 6) PIEŚŃ wieczna, bohater śmiertelny. OSTATECZNE LOSY POSTACI: 1) KONRAD — śmierć trucizną. 2) ALDONA — śmierć od krzyku/żalu. 3) HALBAN — pozostaje przy życiu, śpiewa pieśń. 4) ZAKON — armia wyniszczona, ale Zakon istnieje (osłabiony). 5) LITWA — paradoksalnie BLIŻEJ chrześcijaństwa, choć poprzez tragedię (Aldona ochrzczona, Walter krzyżak). SYMBOLIKA scen: 1) LAMPA = ŻYCIE, miłość, łączność. Gaszona = śmierć. Cisnąć z okna = ofiara, zdecydowane zerwanie. 2) WIEŻA = grób Aldony za życia. 3) PODZIEMIA = dziedzina śmierci, sądu. 4) TRUCIZNA = świadomy wybór śmierci. 5) KRZYK Aldony = miłość transcendentna. INTERPRETACJE finału: 1) TRAGICZNA — wszyscy bohaterowie giną. 2) HEROICZNA — godna śmierć rycerza. 3) RELIGIJNA — wina i kara, samobójstwo grzeszne, ale wymuszone. 4) FILOZOFICZNA — koszty wallenrodyzmu są ABSOLUTNE. 5) ROMANTYCZNA — miłość silniejsza niż śmierć (Aldona umiera z miłości). 6) PROFETYCZNA — z pieśni wstanie mściciel (przyszłe pokolenia). ETYKA SAMOBÓJSTWA: 1) Chrześcijaństwo POTĘPIA samobójstwo (grzech śmiertelny). 2) Romantyzm — samobójstwo bohaterskie. 3) Konrad SAMODZIELNIE wybiera śmierć, by nie dać się schwytać. 4) Honor — ostatni moment kontroli. 5) Aldona umiera 'naturalnie' (krzyk-śmierć), ale w istocie też samobójczo (życie zakończone wolą). PARALELE LITERACKIE: 1) ROMEO i JULIA — samobójstwo z miłości. 2) WERTHER Goethego — samobójstwo werterowskie. 3) Sokrates — wypicie trucizny (cykuty). 4) Otello — samobójstwo po odkryciu prawdy. 5) Antygona — samobójstwo w grobie. 6) Inne romantyczne samobójstwa — Manfred Byrona. STRUKTURALNE znaczenie finału: 1) UTWÓR rozpoczyna się od WYBORU Konrada (władza). 2) Kończy się jego ŚMIERCIĄ (utrata wszystkiego). 3) RAMA tragedy — od triumfu do katastrofy. 4) Wszystko nawiązanie do Halbana — JEDYNY przeżyje. 5) Pieśń wieczna. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Tragizm SAMOTNEGO heroizmu. 2) Koszty INFILTRACJI. 3) Etyka SZPIEGÓW. 4) Współczesne 'wallenrody' (agenci AK w niemieckim aparacie). NA MATURZE — finał Konrada STANDARD pytań. Trzeba znać: tajny trybunał (12 sędziów, 'biada' trzykrotne), zarzuty, samobójstwo trucizną, lampa-sygnał, śmierć Aldony, odmowę Halbana, znaczenie pieśni wiecznej. Esej 'Tragizm bohatera romantycznego', 'Śmierć z miłości' WYMAGA finału.
MASKA HISTORYCZNA to KLUCZOWY zabieg literacki utworu — pisanie o WSPÓŁCZESNEJ Polsce pod kostiumem ŚREDNIOWIECZNEJ Litwy. Sposób OMINIĘCIA cenzury carskiej i ukrycia POLITYCZNEGO przesłania. DEFINICJA MASKI HISTORYCZNEJ: 1) Zabieg literacki. 2) Akcja umieszczona w HISTORYCZNYM kontekście. 3) Ale RZECZYWISTA tematyka dotyczy WSPÓŁCZESNOŚCI. 4) Bohaterowie i wydarzenia historyczne = METAFORY współczesnych. 5) Czytelnik 'wtajemniczony' rozumie aluzje. 6) Cenzura nie zauważa (lub udaje, że nie zauważa). PARALELE w 'Konradzie Wallenrodzie': 1) LITWA = POLSKA. Obie pod naporem wroga. Litwa pod Krzyżakami w XIV w., Polska pod Rosją w XIX w. 2) ZAKON KRZYŻACKI = ROSJA CARSKA. Obaj wrogowie zachłanni, zorganizowani, religijnie/ideologicznie umotywowani. 3) WALTER ALF = POLSKI SPISKOWIEC/AGENT. Polak działający w aparacie rosyjskim. 4) MARYJENBURG/MALBORK = PETERSBURG. Stolica wroga. 5) ALDONA w wieży = polska kobieta CZEKAJĄCA na męża spiskowca. 6) WAJDELOTA HALBAN = POLSKI POETA. Mickiewicz sam. 7) PIEŚŃ GMINNA = POLSKA LITERATURA. Przetrwa, gdy zniszczono państwo. 8) WALLENRODYZM = strategia POLSKIEJ KONSPIRACJI. KONTEKST HISTORYCZNY POLSKI: 1) Po ROZBIORACH (1772, 1793, 1795) — Polska zniknęła z mapy. 2) Główny zaborca: ROSJA (ok. 80% terytoriów). 3) 1815 — Kongres Wiedeński — KRÓLESTWO POLSKIE (Kongresowe) pod carem rosyjskim. 4) Politycznie podporządkowane Rosji. 5) Cenzura, prześladowania spiskowców. 6) FILOMACI i FILARECI — tajne stowarzyszenia wileńskie. Mickiewicz członkiem. 7) Aresztowania 1823, proces, zsyłki. 8) Mickiewicz na zesłaniu 1824-1829. 9) Pisze Konrada Wallenroda 1825-1827. KONTEKST DEKABRYSTÓW: 1) DEKABRYŚCI = rosyjscy oficerowie-spiskowcy. 2) Plan obalenia caratu, wprowadzenia konstytucji. 3) GRUDZIEŃ 1825 — POWSTANIE DEKABRYSTÓW na Placu Senackim w Petersburgu. 4) KLĘSKA. Pięciu przywódców (w tym KONRAD RYLEJEW — poeta, autor 'Dum') powieszonych w 1826. Inni zsyłani na Syberię. 5) Mickiewicz POZNAŁ niektórych dekabrystów w Petersburgu i Moskwie. 6) Przyjaźń z RYLEJEWEM. 7) Klęska dekabrystów = LEKCJA: konfrontacja zbrojna z Rosją niemożliwa. 8) Potrzeba PODSTĘPU. WALLENRODYZM W KONTEKŚCIE: 1) Po klęsce dekabrystów (1825) Mickiewicz formułuje wallenrodyzm. 2) Polacy nie mogą wygrać OTWARTEJ wojny z Rosją. 3) MUSZĄ infiltrować, sabotować od środka. 4) Wzorzec dla polskich spiskowców. 5) Imię 'KONRAD' = możliwy HOŁD dla RYLEJEWA. CENZURA — gra z carem: 1) UTWÓR ukazał się w 1828 w Petersburgu. 2) CENZURA przepuściła — uznała za historyczną opowieść. 3) Polacy CZYTAJĄ z aluzjami. 4) Później car ZAUWAŻA — utwór ZAKAZANY. 5) Krążył w odpisach. 6) Mickiewicz świadom ryzyka — pisze ostrożnie. POJEDYNCZE PARALELE — szczegółowo: 1) Walter PORWANY w dzieciństwie — POLAK wychowywany w rosyjskich szkołach, urzędniczo zatrudniony, ale TOŻSAMOŚĆ polska. 2) Walter UCIEKA na Litwę i WRACA do Zakonu — polski emigrant wraca jako konspirator. 3) WALTER zabija PRAWDZIWEGO Wallenroda i przybiera tożsamość — polski agent przybiera tożsamość rosyjskiego urzędnika. 4) ALDONA W WIEŻY — żona polskiego konspiratora, samotna, w jednym mieście co mąż. 5) HALBAN-WAJDELOTA — polski POETA NARODOWY, strażnik pamięci. 6) PIEŚŃ GMINNA = polska KULTURA przetrwa zaborcę. 7) SABOTAŻ wojny = polskie SPISKI w aparacie carskim. 8) TAJNY TRYBUNAŁ = władze carskie, demaskujące spiskowców. 9) SAMOBÓJSTWO TRUCIZNĄ = los wielu polskich spiskowców. 10) HALBAN PRZEŻYJE = polska KULTURA przetrwa. 11) 'Z TEJ PIEŚNI WSTANIE MŚCICIEL' = przyszłe pokolenia powstańców. JĘZYK ALEGORII: 1) Mickiewicz NIE NAZYWA jawnie. 2) Czytelnik musi DEKODOWAĆ. 3) Polacy XIX w. doskonale rozumieli aluzje. 4) Cenzura carska często TĘPA. 5) Niektórzy współcześni Mickiewiczowi BARDZIEJ zaślepieni — czytali 'tylko historię'. RECEPCJA POLSKIE: 1) Tom rozprzestrzeniał się W KONSPIRACJI po klęsce powstania listopadowego. 2) 'Wallenrodyzm' wszedł do POLSKIEGO słownictwa politycznego. 3) Wzór dla powstańców. 4) JÓZEF PIŁSUDSKI w młodości — czytelnik Wallenroda. 5) Konspiratorzy AK w II wojnie — 'wallenrody'. POLEMIKA O WALLENRODYZMIE: 1) Po 1830 Mickiewicz EWOLUUJE — w Dziadach cz. III (1832) odrzuca wallenrodyzm. 2) Proponuje MESJANIZM (Polska Chrystusem narodów). 3) Cierpieć biernie, nie zdradzać. 4) Słowacki polemizuje — Kordian (1834), 'Polska Winkelriedem narodów' (czyn, ale otwarty). 5) Krasiński (Nie-Boska) — krytyka rewolucji. 6) Trzy postawy: WALLENRODYZM (zdrada) / MESJANIZM (bierne cierpienie) / WINKELRIEDYZM (świadoma ofiara w czynie). PARALELE INNYCH 'masek historycznych': 1) SCHILLER 'Wilhelm Tell' (1804) — szwajcarska walka o wolność = niemiecka tęsknota za wolnością. 2) HUGO 'Hernani' (1830) — XVI w. = walka liberałów z konserwatystami XIX w. 3) Manzoni 'I promessi sposi' (1827) — Włochy XVII w. = Włochy XIX w. 4) Sienkiewicz 'Krzyżacy' (1900) — średniowieczna Polska = współczesne ucieczki narodowe. 5) Pasternak 'Doktor Żywago' — Rosja rewolucyjna pod kostiumem. INTERPRETACJE maski historycznej: 1) PRAGMATYCZNA — ominięcie cenzury. 2) ARTYSTYCZNA — dystans estetyczny. 3) UNIWERSALIZUJĄCA — historyczne tematy aktualne wieczyście. 4) PATRIOTYCZNA — wzbudzenie współczesnej refleksji. 5) FILOZOFICZNA — refleksja o historii. KRYTYKA maski: 1) NIEKTÓRZY krytycy zauważyli — Mickiewicz w istocie LEGITYMIZUJE zdradę. 2) Średniowieczny kostium MOŻE umniejszać RZECZYWISTE problemy etyczne. 3) Czytelnicy NAIWNI nie pojmują głębi. 4) Mickiewicz SAM później wątpił w wallenrodyzm. WPŁYW na POLSKĄ literaturę: 1) MASKA HISTORYCZNA stała się STAŁYM elementem polskiej literatury pod zaborami. 2) Sienkiewicz 'Trylogia', 'Krzyżacy' — kontynuacja. 3) Krasiński 'Iridion' (1836) — Rzym = Rosja. 4) Słowacki 'Lilla Weneda' — Polska prehistoryczna. 5) Wyspiański — polskie maski. 6) Później Schulz, Gombrowicz — historyczne kostiumy współczesnych problemów. NA MATURZE — maska historyczna STANDARD pytań. Trzeba znać: paralele (Litwa=Polska, Zakon=Rosja, Walter=spiskowiec, pieśń=literatura), funkcję (ominięcie cenzury, refleksja patriotyczna), kontekst (dekabryści, Rylejew, zsyłka Mickiewicza), recepcję (wzór dla powstańców). Esej 'Polska literatura pod zaborami', 'Maska historyczna' WYMAGA tego materiału.
Konrad Wallenrod to WZORCOWY przykład POWIEŚCI POETYCKIEJ w polskim romantyzmie. Gatunek europejski, polski wkład. POWIEŚĆ POETYCKA — definicja: 1) GATUNEK z początku XIX w. 2) ŁĄCZY epikę (narracja), lirykę (wierszowana forma + pieśni), dramat (dialogi). 3) Forma WIERSZOWANA. 4) Bohater BAJRONICZNY. 5) Inwersja czasowa. 6) Fragmentaryzm. 7) Akcja historyczna lub egzotyczna. 8) Atmosfera tajemnicy. 9) Wątek miłosny. TWÓRCY GATUNKU: 1) WALTER SCOTT (1771-1832), szkocki autor. 'Lady of the Lake' (1810), 'Marmion' (1808), 'Rokeby' (1813). 2) LORD BYRON (1788-1824), angielski. 'Giaur' (1813), 'Korsarz' (1814), 'Lara' (1814), 'Bride of Abydos' (1813). Wzorzec bohatera bajronicznego. 3) W Niemczech — wpływ ballad Bürgera, Goethego. WPŁYW NA MICKIEWICZA: 1) Mickiewicz znał Scotta i Byrona. 2) Przekładał Byrona — fragmenty 'Giaura'. 3) Stworzył POLSKI wariant powieści poetyckiej. 4) Konrad Wallenrod — wzór. 5) Także 'Grażyna' (1823) — wcześniejsza polska powieść poetycka Mickiewicza. CECHY POWIEŚCI POETYCKIEJ w 'Konradzie Wallenrodzie': 1) FORMA WIERSZOWANA — utwór pisany wierszem 11-zgłoskowym (mieszanym). 2) WSTĘP w PROZIE — historyczne tło. Tylko ten fragment prozą. 3) SYNKRETYZM rodzajowy. EPIKA: narracja o losach Waltera. LIRYKA: pieśni Halbana, hymn, ballada 'Alpuhara'. DRAMAT: dialogi (rozmowy Konrada z Aldoną, z trybunałem). 4) INWERSJA CZASOWA. 5) FRAGMENTARYZM. 6) BOHATER BAJRONICZNY. 7) WĄTEK MIŁOSNY tragiczny. INWERSJA CZASOWA — szczegółowo: 1) Utwór NIE rozpoczyna się od dzieciństwa Waltera. 2) Zaczyna się od WYBORU Konrada na mistrza (cz. I — TERAŹNIEJSZOŚĆ akcji). 3) Część II — portret Konrada-mistrza. 4) Część III — uczta z balladą 'Alpuhara'. 5) Część IV — DOPIERO TERAZ poznajemy PRZESZŁOŚĆ Waltera (Powieść Wajdeloty). 6) Część V — wojna (terazniejsza). 7) Część VI — finał. CZYTELNIK musi SKŁADAĆ FABUŁĘ jak PUZZLE. Najpierw widzimy efekt (Konrada jako mistrza), potem przyczynę (przeszłość Waltera). EFEKT inwersji: 1) TAJEMNICZOŚĆ bohatera — kim on naprawdę jest? 2) Stopniowe ODKRYWANIE prawdy. 3) NAPIĘCIE — czytelnik się domyśla, dopiero IV część potwierdza. 4) DRAMATIC IRONY — czytelnik wie więcej niż Krzyżacy. 5) Estetyka FRAGMENTU — pasuje do romantyzmu. FRAGMENTARYZM — szczegółowo: 1) KLUCZOWE wydarzenia POMINIĘTE lub TYLKO ZASUGEROWANE. 2) Moment ZMIANY tożsamości Waltera w Konrada — NIE jest opisany. 3) Co stało się z PRAWDZIWYM Wallenrodem — niejasne (czy zabity?). 4) Lata SŁUŻBY Konrada w Zakonie zanim został mistrzem — pominięte. 5) Detale spotkań z Aldoną — sugerowane. EFEKT fragmentaryzmu: 1) TAJEMNICZOŚĆ bohatera. 2) ATMOSFERA grozy. 3) KOLEJNE pytania bez odpowiedzi. 4) ANGAŻOWANIE czytelnika do INTERPRETACJI. SYNKRETYZM RODZAJOWY — szczegółowo: 1) EPIKA: narracja wszechwiedzącego narratora opowiada akcję. 2) LIRYKA: a) PIEŚŃ O WILII (cz. II) — Halban śpiewa o rzece. b) Ballada 'ALPUHARA' (cz. III) — Konrad śpiewa. c) Pieśń Wajdeloty (cz. IV) — Halban śpiewa manifest. d) HYMN — kapituła Zakonu. 3) DRAMAT: a) Rozmowy Konrada z Krzyżakami. b) Sceny w sądzie. c) Dialog Konrada z Aldoną przez kratę. 4) RAZEM: utwór jak OPERA romantyczna. WIERSZ — szczegółowo: 1) Wiersz głównie 11-zgłoskowy (klasyczny epicki). 2) Pieśni różne metryki — śpiewane. 3) Rymy parzyste (aabb) lub przeplatane. 4) Polski rytm wzorowany na ENJAMBEMENT (przerzutnia). FORMY LIRYCZNE WPLATANE w narrację: 1) Pieśń o WILII — alegoryczna. 2) BALLADA 'Alpuhara' — TEKST W TEKŚCIE. 3) Pieśń WAJDELOTY — manifest. 4) HYMN do Ducha Świętego — na kapitule Zakonu. RAZEM: utwór POLIFONICZNY, wiele głosów. AUTOR i TŁUMACZE: 1) Powieść poetycka Scott — historyczna Szkocja. 2) Byron — egzotyka, Wschód. 3) Mickiewicz — POLSKA wersja: średniowieczna Litwa + Niemcy + tematy współczesne. 4) Słowacki — kontynuacja: 'Jan Bielecki', 'Mnich', 'Marja Stuart'. 5) Inni polscy poeci — Garczyński, Goszczyński. WPŁYW Mickiewicza na gatunek: 1) Konrad Wallenrod = wzorzec. 2) Polskie powieści poetyckie XIX w. — wszystkie nawiązują. 3) Słowacki, Krasiński, Norwid — kontynuacja. 4) Pan Tadeusz (1834) — Mickiewicz porzuca powieść poetycką na rzecz EPOPEI. INTERPRETACJE struktury: 1) FORMALNE — analiza synkretyzmu. 2) RECEPCYJNA — wpływ na czytelnika. 3) HISTORYCZNA — kontekst gatunku. 4) FILOZOFICZNA — fragmentaryczność świata. POLEMIKA z klasycyzmem: 1) KLASYCYZM wymaga jednolitości gatunkowej, chronologii. 2) POWIEŚĆ POETYCKA łamie te zasady. 3) ROMANTYZM = wolność formy. 4) Konrad Wallenrod = manifest romantyzmu formalnego. RECEPCJA: 1) Współcześni — uznanie. 2) Później — gatunek wyczerpał się. 3) Współczesny czytelnik — trudna lektura ze względu na inwersję. 4) Ale: fascynująca konstrukcja. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) FILM noir — inwersje czasowe (Memento Nolana). 2) Tarantino — fragmentaryczność (Pulp Fiction). 3) Powieści POSTMODERNISTYCZNE — gra z chronologią. 4) Wallenrod ANTYCYPUJE eksperymenty XX w. NA MATURZE — gatunek STANDARD pytań. Trzeba znać: powieść poetycka jako gatunek, synkretyzm (epika+liryka+dramat), inwersję czasową, fragmentaryzm, bohater bajroniczny, paralele (Scott, Byron). Esej o gatunku, formie utworu WYMAGA tego materiału.
MIŁOŚĆ WALTERA i ALDONY to JEDEN Z NAJTRAGICZNIEJSZYCH wątków polskiego romantyzmu. Wzorzec MIŁOŚCI POŚWIĘCONEJ DLA OJCZYZNY. Łączy WSZYSTKIE romantyczne topoi miłosne. ETAPY MIŁOŚCI: 1) SPOTKANIE — Walter ucieka z Zakonu na Litwę. Kiejstut przyjmuje. Aldona, córka Kiejstuta, ZAKOCHUJE się w młodym rycerzu. 2) WALTER NAUCZA Aldonę: a) MIŁOŚCI — pokazuje jej, czym jest uczucie romantyczne. b) BOGU CHRZEŚCIJAN — Litwa była POGAŃSKA. Walter, wychowany u Krzyżaków, jest CHRZEŚCIJANINEM. Naucza Aldonę. To DRAMATYCZNE — Aldona przyjmuje wiarę męża. 3) POZWOLENIE KIEJSTUTA — 'Pójdź, Walterze, bądź zięciem moim'. Aldona jako PIECZĘĆ sojuszu między Walterem a Kiejstutem. 4) MAŁŻEŃSTWO — szczęśliwy okres. Walter walczy w wojnach, Aldona czeka. 5) DECYZJA WALTERA o zemście. 6) ROZSTANIE — odprowadzenie Aldony do klasztoru. 7) NIESPODZIEWANY POWRÓT Aldony — opuszcza klasztor, idzie ZA Walterem do Malborka. 8) WIEŻA PUSTELNICY — Aldona zamuraje się w wieży przy zamku, by być blisko męża. 9) TAJNE SPOTKANIA — Konrad nocami pod wieżą. Rozmawiają po LITEWSKU przez kratę. 10) OSTATNIE POŻEGNANIE (cz. VI) — Aldona ODMAWIA wyjścia. 11) ŚMIERĆ — Konrad samobójstwem, Aldona krzykiem. CECHY MIŁOŚCI: 1) ABSOLUTNA — Aldona nie może żyć bez męża, idzie za nim do Malborka. 2) POŚWIĘCONA — Aldona REZYGNUJE z normalnego życia, wybiera klauzurę. 3) TRAGICZNA — wszystkie próby spotkania kończą się tragicznie. 4) METAFIZYCZNA — łączą się przez śmierć (umierają razem). 5) NARODOWA — łączy ich LITWA, walka o ojczyznę. 6) POŚWIĘCONA OJCZYŹNIE — Walter wybiera ZEMSTĘ nad spokojne życie z Aldoną. SCENA OSTATNIEGO POŻEGNANIA (cz. VI) — analiza: 1) Konrad WIE, że wyrok zapadł. 2) Idzie do wieży. 3) Mówi Aldonie: 'WYJDŹ, UCIEKAJMY!'. 4) Aldona ODMAWIA. 5) Powody: a) Przysięga pustelnicza ('Niech pozostanę w wieży'). b) FILOZOFICZNY — nie chce, żeby Konrad zobaczył ją zniszczoną przez lata pustelnictwa. CYTAT KLUCZOWY (Aldona): 'TAK MOTYL PIĘKNY, GDY W BURSZTYN UTONIE / Na wieki całą zachowuje POSTAĆ; / Tak myśl, w pieśni dzwoniąca, w wieczność wielką tonie, / Alfie, NAM LEPIEJ TAKIEMI POZOSTAĆ'. ANALIZA: 1) MOTYL = piękno, młodość. 2) BURSZTYN = przechowalnia, wieczność. 3) Motyl utopiony w bursztynie = piękno ZACHOWANE w wieczności. 4) PARALELA: ich miłość ZACHOWANA we wspomnieniach, jak motyl w bursztynie. 5) Wybór ESTETYCZNO-FILOZOFICZNY — lepiej PIĘKNO w pamięci niż zniszczona rzeczywistość. 6) Aldona ROZUMIE: jako 'żywy upiór' zniszczyłaby idealny obraz w pamięci Konrada. Lepsza śmierć niż obnażenie. 7) KONRAD ZGADZA się — uznaje racje Aldony. ŚMIERĆ Konrada i Aldony — synchroniczna: 1) Konrad WYPIJA TRUCIZNĘ w strzelnicy. 2) Ciska LAMPĘ z okna. 3) Aldona widzi gasnącą lampę. 4) Wydaje KRZYK. 5) UMIERA. 6) Ich śmierci są ZJEDNOCZONE — zsynchronizowane. 7) Romantyczna miłość przekracza barierę śmierci. SYMBOLIKA: 1) WIEŻA Aldony = grób za życia. 2) WIEŻA strzelnicza Konrada = miejsce śmierci. 3) DWIE wieże naprzeciw siebie — symbol oddzielenia. 4) LAMPA = ostatnia łączność. 5) KRYTKA w wieży = niemożność spotkania. 6) JĘZYK litewski = ostatnia wspólność. ROMANTYCZNA MIŁOŚĆ — cechy: 1) NAMIĘTNA — pierwsza miłość, nieracjonalna. 2) ABSOLUTNA — wszystko podporządkowane miłości. 3) PRZEKRACZAJĄCA RACJONALNE GRANICE — Aldona zamknięta w wieży. 4) METAFIZYCZNA — silniejsza niż śmierć. 5) TRAGICZNA — niemożliwa do spełnienia. 6) POŚWIĘCAJĄCA — kochanek poświęca się dla ukochanej (lub ojczyzny). 7) PRZECIWNA mieszczańskiej moralności. WALTER vs ALDONA — paralele i kontrasty: PARALELE: 1) Oboje LITWINI z urodzenia. 2) Oboje POŚWIĘCAJĄ życie. 3) Oboje UMIERAJĄ razem. 4) Oboje WIERNI sobie do końca. 5) Oboje MAJĄ poczucie misji. KONTRASTY: 1) Walter AKTYWNY (mistrz Zakonu, sabotaż) — Aldona BIERNA (czeka). 2) Walter PUBLICZNY (sławny rycerz) — Aldona UKRYTA (pustelnica). 3) Walter UDAJE inną tożsamość — Aldona ZACHOWUJE swoją. 4) Walter SYMBOLIZUJE walkę polityczną — Aldona miłość. PARALELE LITERACKIE: 1) ROMEO i JULIA Szekspira — niemożliwa miłość, śmierć razem. 2) TRYSTAN i IZOLDA — średniowieczna tragiczna miłość. 3) WERTER Goethego — miłość niespełniona, samobójstwo. 4) ABELARD i HELOIZA — średniowieczni kochankowie, list, klasztor. 5) PETRARKA i LAURA — niespełniona. 6) DANTE i BEATRYCZE — nieosiągalna. 7) GUSTAW i jego ukochana (Dziady IV Mickiewicz) — miłość niespełniona. 8) ALDONA paralelna z MARYLĄ Wereszczakówną — autobiograficzny element Mickiewicza. KOBIETA W ROMANTYZMIE — Aldona jako wzór: 1) WSPIERA męża, nie walczy. 2) POŚWIĘCA się dla niego. 3) WIERNA. 4) PIĘKNA wewnętrznie. 5) Patriarchalna konstrukcja — z dzisiejszej perspektywy. 6) ALE: SAMODZIELNE decyzje (zamknięcie w wieży, odmowa wyjścia). MIŁOŚĆ a OJCZYZNA — konflikt: 1) Walter wybiera OJCZYZNĘ nad ALDONĘ. 2) Aldona AKCEPTUJE — sama jest patriotką. 3) Romantyczna miłość służy wyższej idei. 4) MIŁOŚĆ + PATRIOTYZM = jedno. 5) Polska tradycja: kobieta jako wspierająca walczących mężczyzn. KRYTYKA: 1) IDEALIZACJA cierpienia kobiety. 2) Aldona NIE MA własnej misji. 3) Brak autonomii feministycznej. 4) ALE: jej decyzje są SUWERENNE. 5) Wybór symboliczny. INTERPRETACJE: 1) ROMANTYCZNA — wzorzec tragicznej miłości. 2) PATRIOTYCZNA — miłość służy ojczyźnie. 3) ESTETYCZNA — piękno w pamięci. 4) FILOZOFICZNA — wieczność uczucia. 5) RELIGIJNA — miłość jako poświęcenie. 6) FEMINISTYCZNA — krytyka lub afirmacja decyzji Aldony. WPŁYW na polską literaturę: 1) Wzorzec tragicznej miłości polskiej. 2) Wpływ na Słowackiego (Lilla Weneda), Krasińskiego (Nie-Boska). 3) Pozytywizm: Judym i Joanna ('Ludzie bezdomni' Żeromski) — miłość poświęcona dla pracy społecznej. Bezpośrednia paralela do Konrada i Aldony. 4) Młoda Polska — Wyspiański. NA MATURZE — miłość Waltera i Aldony STANDARD pytań. Trzeba znać: historię (poznanie, ślub, rozstanie, wieża), CYTAT 'Tak motyl piękny w bursztynie', odmowę Aldony, synchroniczną śmierć, znaczenie symboliczne. Esej 'Tragiczna miłość', 'Miłość a obowiązek' WYMAGA tego materiału.
WITOLD to jedna z postaci drugoplanowych, ale dramatycznie WAŻNYCH. Historyczna postać. ZDRAJCA Litwy, który odzyskuje sumienie pod wpływem PIEŚNI WAJDELOTY. ILUSTRUJE moc poezji nad polityką. POSTAĆ HISTORYCZNA: WITOLD KIEJSTUTOWICZ (Witold Wielki, ok. 1350-1430). 1) SYN KIEJSTUTA, BRAT ALDONY w utworze. 2) Kuzyn JAGIEŁŁY. 3) Wielki książę litewski 1392-1430. 4) Bohater BITWY POD GRUNWALDEM 1410. 5) HISTORYCZNIE: rzeczywiście kilkakrotnie ZAWIERAŁ SOJUSZE z ZAKONEM przeciw Jagielle. 6) Także zdradzał Zakon, gdy mu nie pasowało. 7) Postać kompleksowa. W UTWORZE Mickiewicza: 1) Witold POGNIEWANY na Jagiełłę. 2) Szuka POMOCY u Zakonu Krzyżackiego. 3) ZAWIERA SOJUSZ z Zakonem przeciw kuzynowi. 4) PRZYBYWA do MALBORKA na uczbę. 5) ZDRAJCA Litwy z perspektywy etyki narodowej. 6) ALE: na uczcie POBUDZONY przez Pieśń Wajdeloty. 7) ZRYWA sojusz. 8) WRACA bronić Litwy. SCENA NA UCZCIE (cz. III): 1) Wieczerza w Malborku. 2) Witold honorowy gość. 3) Halban (wajdelota) zaczyna śpiewać Pieśń o przeszłości. 4) Konrad śpiewa balladę 'Alpuhara'. 5) WAJDELOTA wstaje, by śpiewać dalej. 6) PIEŚŃ Wajdeloty o LITWIE, o ZDRAJCACH (ŚMIERĆ zdrajcom, hańba ich rodom, że potomkowie ich nie uznają). 7) WITOLD REAGUJE GWAŁTOWNIE. REAKCJA Witolda — szczegółowo: 1) BLEDNIE. 2) CZERWIENI się. 3) ŚCISKA SZABLĘ — chce wstać, ale powstrzymuje. 4) ŚCISKA pierś. 5) ZASŁANIA TWARZ płaszczem. 6) PŁACZE — wybucha płaczem. 7) POTEM wstaje. 8) WYCHODZI z sali. 9) Zrywa sojusz z Zakonem. 10) Wraca bronić Litwy. ZNACZENIE reakcji: 1) PIEŚŃ poruszyła SUMIENIE Witolda. 2) Sumienie ZDRAJCY narodowego. 3) Wstyd publiczny — choć Krzyżacy nie pojmują. 4) WAJDELOTA Witolda 'BUDZI'. 5) POEZJA SKUTECZNIEJSZA od MIECZA. CYTAT z Pieśni Wajdeloty (o zdrajcach Litwy): 'Tam ich [...] nie poznają OJCOWIE'. ZDRAJCY na tamtym świecie ZAGROŻENI brakiem przyjęcia przez przodków. To kara METAFIZYCZNA. Witold to słyszy — czuje hańbę. ROLA Witolda w utworze: 1) ILUSTRUJE moc PIEŚNI. 2) UJAWNIA siłę POEZJI POLITYCZNEJ. 3) PARADOKS: Konrad również jest 'zdrajcą' w pewnym sensie — ale dla ojczyzny. Witold jest zdrajcą BEZ wyższego celu. 4) Witold = NAPRAWDĘ zdradził Litwę. Konrad UDAJE zdrajcę Litwy (faktycznie ją broni). 5) Kontrast etyczny. 6) Drugoplanowa postać, ale STRUKTURALNIE ważna. PIEŚŃ jako BROŃ: 1) Pieśń POBUDZIŁA Witolda. 2) Pieśń ZMIENIŁA przebieg historii. 3) Witold wraca do Litwy — wzmacnia ją politycznie. 4) PIEŚŃ ratuje to, czego miecz nie zdoła. 5) MANIFEST roli poety. INTERPRETACJE Witolda: 1) PSYCHOLOGICZNA — studium sumienia. 2) POLITYCZNA — zdradzenie OJCZYZNY = grzech największy. 3) RELIGIJNA — sumienie jako głos Boga/przodków. 4) AESTETYCZNA — moc poezji nad światem. 5) HISTORYCZNA — paralela do POLSKICH ZDRAJCÓW XIX w. PARALELA do polskich KOLABORACJONISTÓW: 1) Mickiewicz aluzyjnie krytykuje polskich kolaborantów z Rosją. 2) Część polskich szlachty SŁUŻYŁA caratowi (Hotel Lambert później). 3) Mickiewicz PRZESTRZEGA — pieśń was OBUDZI. 4) PIEŚŃ = polski poetycki głos. WITOLD historyczny vs literacki: 1) Historyczny Witold — POSTAĆ kompleksowa, wielki książę. 2) Literacki Witold — UPROSZCZONY, zdrajca z reakcja. 3) Mickiewicz uprości dla ZAKCENTU literackiego. 4) HISTORIA + LITERATURA — granice. STRUKTURALNE znaczenie: 1) WITOLD = przykład SKUTECZNOŚCI poezji. 2) Halban przez pieśń ZMIENIA postać dramatu. 3) PIEŚŃ jako AKTYWNA siła. 4) Manifest romantycznej koncepcji poety-wieszcza. PARALELE LITERACKIE: 1) JUDASZ — najbardziej tradycyjny zdrajca chrześcijański. 2) BRUTUS w 'Juliuszu Cezarze' Szekspira — zdrajca z motywów politycznych. 3) GANELON w 'Pieśni o Rolandzie' — zdrajca rodu Karola Wielkiego. 4) Polski zdrajca w 'Konradzie Wallenrodzie' Sienkiewicza (Sąd nad Maćkiem). 5) WSPÓŁCZESNE: zdrajcy narodowi w literaturze. KOBIETY na uczcie: 1) ALDONA nie obecna (w wieży). 2) Inne kobiety obecne. 3) Witold patrzy na Konrada — czy podejrzewa? Niejasne. 4) Halban OBSERWUJE Witolda. RECEPCJA Witolda: 1) Współcześni Mickiewiczowi rozumieli ALUZJĘ. 2) Witold = paralela kolaborantów. 3) Reakcja Witolda = ROMANTYCZNA wiara w moc poezji. 4) Polscy zdrajcy mogli być 'obudzeni' przez polską poezję? WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) MOC kultury nad polityką. 2) Studium nawrócenia. 3) Romantyczna idea oddziaływania literatury. NA MATURZE — Witold pojawia się rzadziej, ale w pytaniach o ROLĘ POEZJI, ZDRADĘ. Trzeba znać: kim jest (postać historyczna, syn Kiejstuta, brat Aldony), reakcja na Pieśń Wajdeloty (blednie, płacze, zrywa sojusz), znaczenie (moc poezji). Esej o roli poety, sumieniu narodu wymaga Witolda.
Mickiewicz NIE pozostał wallenrodystą. EWOLUOWAŁ od wallenrodyzmu (1828) do mesjanizmu (Dziady cz. III, 1832). To KLUCZOWA TRAJEKTORIA polskiego romantyzmu. Wallenrodyzm jako KRÓTKOTRWAŁA postawa Mickiewicza. WALLENRODYZM (1828, Konrad Wallenrod): 1) Strategia: ZDRADA wroga w jego strukturach. 2) Cena: utrata honoru, miłości, życia. 3) Mickiewicz pisze w Rosji, pod wpływem dekabrystów. 4) Klęska dekabrystów (1825) = pokazuje niemożność otwartej walki. 5) Wallenrodyzm = DESPERACJA. KONTEKST historyczny ewolucji: 1) 1828 — wydanie Konrada Wallenroda w Petersburgu. 2) 1829 — Mickiewicz opuszcza Rosję, do Niemiec, Włoch. 3) 1830 — POWSTANIE LISTOPADOWE wybucha w Warszawie. 4) Mickiewicz NIE POWRACA na walkę — wyjątkowy fakt, dyskusyjny. 5) 1831 — klęska powstania, Wielka Emigracja. 6) Mickiewicz w Dreźnie 1832 r. pisze DZIADY cz. III. 7) Polska sytuacja diametralnie inna — naród cierpi, potrzeba POCIESZENIA. MESJANIZM (1832, Dziady cz. III): 1) Polska = CHRYSTUS narodów. 2) Cierpienie ODKUPIEŃCZE, jak męka Chrystusa. 3) Polska ZMARTWYCHWSTANIE przez Boga. 4) Polska ZBAWI inne narody. 5) BIERNE cierpienie, oczekiwanie cudu. 6) Wymiar METAFIZYCZNY, mistyczny. RÓŻNICE wallenrodyzm vs mesjanizm: 1) ZDRADA vs CIERPIENIE. 2) Aktywne niszczenie vs bierne czekanie. 3) Ziemska polityka vs Boża interwencja. 4) Bohater BAJRONICZNY (Wallenrod) vs PROMETEUSZ (Konrad z Dziadów III). 5) Etycznie wątpliwe vs etycznie wzniosłe. 6) Pragmatyczne vs metafizyczne. POWODY ewolucji Mickiewicza: 1) KLĘSKA POWSTANIA LISTOPADOWEGO — pokazuje, że nawet otwarta walka przegrywa. 2) BRAK MIĘDZYNARODOWEGO wsparcia — Polska SAMA. 3) WIELKA EMIGRACJA — Mickiewicz na emigracji, refleksja. 4) POSZUKIWANIE NADZIEI — wallenrodyzm zbyt mroczny. 5) RELIGIJNOŚĆ — Mickiewicz coraz bardziej religijny. 6) WPŁYW chrystianizmu — Polska jako Chrystus. 7) PRAKTYCZNE — wallenrodyzm nieskuteczny historycznie. 8) ETYCZNE — wallenrodyzm moralnie problematyczny. KOMENTARZE MICKIEWICZA o wallenrodyzmie: 1) W późniejszych pismach Mickiewicz dystans wobec Wallenroda. 2) W WYKŁADACH PARYSKICH (1840-1844) Mickiewicz kontekstualizuje. 3) Po przystąpieniu do TOWIANIZMU (1841) — jeszcze bardziej religijny, mistyczny. 4) Mesjanizm wszechobecny. KONRAD z DZIADÓW III — kontynuacja imienia: 1) Imię KONRAD przejęte z Wallenroda. 2) Konrad w Dziadach IV (1823) — wcześniej, ZE Skierniewic. 3) Konrad w Dziadach III — POETA-WIESZCZ. 4) Walka SŁOWEM, nie czynem. 5) Wielka Improwizacja — bunt z Bogiem o naród. 6) NIE infiltracja — OTWARTY bunt. PARALELE: Konrad z Dziadów III: A) Cytat: 'Czuję i jestem'. B) Bunt PROMETEJSKI. C) Walka słowem. D) Odkupienie ks. Piotra. E) Rola wieszcza. Wallenrod: A) Zdrada w służbie ojczyzny. B) Walka czynem (skrytobójstwem). C) Tragiczna śmierć. D) Brak odkupienia. E) Rola spiskowca. EWOLUCJA OD A do B: 1) Polski poeta od bajronizmu do prometeizmu. 2) Od pesymizmu do mesjanizmu. 3) Od zdrady do cierpienia. 4) Od indywidualizmu do mesjanistycznego narodu. POLEMIKA polskich romantyków o postawy: 1) MICKIEWICZ: ewoluuje (wallenrodyzm → mesjanizm). 2) SŁOWACKI: WINKELRIEDYZM (Kordian 1834) — czyn, ale otwarty, świadoma ofiara. Polemika z Mickiewiczem. 3) KRASIŃSKI: KRYTYKA obu — Nie-Boska komedia (1833-35). 4) Trzy postawy: wallenrodyzm (Mickiewicz wczesny) / mesjanizm (Mickiewicz później) / winkelriedyzm (Słowacki) / pesymizm (Krasiński). KORDIAN Słowackiego jako POLEMIKA: 1) Słowacki KRYTYKUJE Mickiewicza. 2) Kordian = ANAGRAM Konrad. 3) Kordian próbuje ZDRADY (carobójstwa), ale paraliżuje go SUMIENIE. 4) Słowacki MOŻE krytykować wallenrodyzm — pokazuje, że zdrada moralnie niszczy. 5) Polemika OTWARTA. INTERPRETACJE ewolucji: 1) PSYCHOLOGICZNA — Mickiewicz dojrzewa. 2) FILOZOFICZNA — szuka głębszych odpowiedzi. 3) RELIGIJNA — od pragmatyzmu do mistycyzmu. 4) HISTORYCZNA — odpowiada na klęski. 5) POLITYCZNA — szuka skutecznych dróg dla Polski. EWOLUCJA NIE PROSTA: 1) NIE TYLKO Mickiewicz odchodzi od wallenrodyzmu. 2) Czasem WRACA — Pan Tadeusz (1834): Jacek Soplica (ks. Robak) jest WALLENRODĘM (ukryta tożsamość, agitacja). 3) Mickiewicz nie OD jednoznacznie odrzuca wallenrodyzm. 4) Ewolucja DIALEKTYCZNA. RECEPCJA: 1) Polacy XIX w. czytali OBA utwory. 2) Część polskich konspiratorów — 'wallenrodzi'. 3) Część — mesjaniści. 4) Dyskusja o postawie do dziś. 5) WSPÓŁCZESNA Polska — wallenrodyzm vs mesjanizm wciąż interpretowane. WPŁYW EUROPEJSKI: 1) PUSZKIN — krytyka Mickiewicza za nieobecność na powstaniu. 2) NIEMIECKI ROMANTYZM — wpływ Hofmanna na Mickiewicza. 3) PUSZKIN w 'Jeźdźcu miedzianym' — paralele do Pana Tadeusza. 4) Polski wkład w europejski romantyzm. NA MATURZE — ewolucja Mickiewicza STANDARD pytań PR. Trzeba znać: 1828 wallenrodyzm → 1832 mesjanizm, klęska powstania jako trigger, paralele Konrad Wallenrod vs Konrad z Dziadów III, polemikę Słowackiego (Kordian), wpływ na polską myśl polityczną. Esej 'Trzech wieszczów', 'Ewolucja Mickiewicza' WYMAGA tego materiału.
BOHATER BAJRONICZNY to wzorzec literacki z dzieł LORDA BYRONA. KONRAD WALLENROD = POLSKI BOHATER BAJRONICZNY. Wzorcowa realizacja typu w polskim romantyzmie. POCHODZENIE typu: 1) LORD GEORGE GORDON BYRON (1788-1824) — angielski poeta romantyczny. 2) Stworzył typ w utworach: 'Childe Harold' (1812-1818), 'Giaur' (1813), 'Korsarz' (1814), 'Lara' (1814), 'Manfred' (1817), 'Don Juan' (1819-1824). 3) Wzorzec został przejęty w całej Europie. 4) Bohaterowie Pushkina, Lermontowa, Hugo, Manzoni — bajroniczni. CECHY BOHATERA BAJRONICZNEGO: 1) TAJEMNICZOŚĆ — ukrywa przeszłość, motywacje. 2) INDYWIDUALIZM — samotny, izolowany. 3) DUMNY — wyższy nad tłumem. 4) NIEZWYKŁY — niezwykłe zdolności, inteligencja. 5) MROCZNA PRZESZŁOŚĆ — zbrodnia, tragedia, strata. 6) WEWNĘTRZNY KONFLIKT — rozdarcie między wartościami. 7) MELANCHOLIA — smutek głęboki, niezmienny. 8) NAMIĘTNA MIŁOŚĆ — niespełniona zwykle. 9) BUNT przeciw rzeczywistości — bunt społeczny, kosmiczny. 10) SAMOTNA ŚMIERĆ — często tragiczna. 11) HEROIZM — szlachetne motywy mimo mroku. 12) MORAL AMBIGUITY — etycznie dwuznaczny. 13) BYŁ OFIARĄ losu, traumy. 14) MIŁOŚĆ z kobietą-uciekła, zmarła lub niemożliwa do osiągnięcia. KONRAD jako BOHATER BAJRONICZNY: 1) TAJEMNICZOŚĆ — udaje Wallenroda, nikt nie wie kim jest naprawdę. Nosi przyłbicę. 2) INDYWIDUALIZM — Halban jego JEDYNY przyjaciel. 3) DUMA — wielki mistrz, ale wewnętrznie wyższy od pijaków-Krzyżaków. 4) NIEZWYKŁY — niezwykła sława rycerska, inteligencja sabotażu. 5) MROCZNA PRZESZŁOŚĆ — porwanie, decyzja o zemście, prawdopodobnie zabicie prawdziwego Wallenroda. 6) WEWNĘTRZNY KONFLIKT — rozdarcie między honorem rycerskim a patriotyzmem. 7) MELANCHOLIA — alkoholizm, pieśni smutne. 8) NAMIĘTNA MIŁOŚĆ — Aldona w wieży, niemożliwa do osiągnięcia. 9) BUNT — przeciw Zakonowi, ale i przeciw etyce ('musimy być nikczemnymi'). 10) SAMOTNA ŚMIERĆ — samobójstwo trucizną w strzelnicy. 11) HEROIZM — szlachetne motywy patriotyczne. 12) MORAL AMBIGUITY — zdrada vs patriotyzm. 13) OFIARA — porwanie w dzieciństwie. 14) MIŁOŚĆ niemożliwa — Aldona zamknięta w wieży. WALLENROD JAKO POLSKI BAJRONIST: 1) Mickiewicz znał Byrona, przekładał. 2) Inspirował się 'Giaurem' i 'Korsarzem'. 3) Stworzył POLSKĄ wersję bohatera bajronicznego. 4) Dodano: kontekst PATRIOTYCZNY (walka o Litwę/Polskę), nieobecny u Byrona. 5) Bohater bajroniczny + patriotyczny misja. PARALELE z konkretnymi bohaterami Byrona: 1) GIAUR ('Giaur' 1813) — mściciel kobiety, mroczna przeszłość, samotność, śmierć z miłości. PARALELA z Konradem. 2) KONRAD ('Korsarz' 1814) — IMIĘ ten sam (przypadek? czy celowo?). Pirat, samotnik, kocha Medorę. 3) LARA — tajemniczy szlachcic powracający z mroczną przeszłością. PARALELA z powrotem Konrada. 4) MANFRED ('Manfred' 1817) — alpejski indywidualista, refleksja egzystencjalna. KONTEKST historyczny bajronizmu: 1) Byron walczył w wojnie GRECKIEJ o niepodległość. 2) Umarł w Missolonghi (Grecja) 1824. 3) Bajronizm = wzór HEROICZNEJ walki o wolność. 4) Mickiewicz inspirował się dziedzictwem Byrona. INNI POLSCY BAJRONIŚCI: 1) GRAŻYNA (Mickiewicz, 1823) — przed Wallenrodem, polska kobieta-bajronistka. 2) Kordian (Słowacki, 1834) — także bajronistyczny. 3) Hrabia Henryk (Krasiński, Nie-Boska 1835) — krytyczna postać bajronisty. 4) Jacek Soplica (Pan Tadeusz, 1834) — w cieniu Konrada. 5) Lambro (Słowacki) — kontynuacja typu. KRYTYKA BAJRONIZMU: 1) Idealizacja indywidualizmu — niezdrowa. 2) Mroczność jako poza — często sztuczna. 3) Egocentryzm bajronisty. 4) Romantyzm bajroniczny jako 'choroba' (Pan Tadeusz krytykuje przez postać Telimeny). EWOLUCJA Mickiewicza: 1) Wallenrod (1828) — bajroniczny. 2) Konrad z Dziadów III (1832) — prometejski (też bajroniczny, ale otwarty bunt). 3) Pan Tadeusz (1834) — porzuca bajronizm na rzecz EPOPEI. 4) Trzy etapy. INTERPRETACJE bajronizmu Konrada: 1) HEROICZNA — szlachetny indywidualista. 2) TRAGICZNA — koszty bajronistycznej drogi. 3) PATRIOTYCZNA — bajronizm służy ojczyźnie. 4) PSYCHOLOGICZNA — studium podzielonej tożsamości. 5) ESTETYCZNA — piękno mroku, samotności. 6) FEMINISTYCZNA — kontrast z Aldoną (kobieca rola). PARALELE FILMOWE/POPKULTUROWE: 1) BATMAN — współczesny bajronista (mroczna przeszłość, samotność, indywidualizm, misja). 2) JAMES BOND — agent z mroczną przeszłością. 3) HEATHCLIFF ('Wuthering Heights' Brontë). 4) Współcześni superherosi. WPŁYW na późniejszą literaturę: 1) Bajronizm trwa w XIX i XX w. 2) Wallenrod jako WZÓR polskiego bohatera. 3) Późniejsze polskie tragedie bohaterskie. 4) Sienkiewicz, Żeromski — wpływ. NA MATURZE — bajronizm Konrada STANDARD pytań. Trzeba znać: definicję bohatera bajronicznego, cechy w postaci Konrada, paralele z Byronem, polski kontekst (Grażyna, Kordian), tragiczność typu. Esej 'Bohater romantyczny', 'Bajronizm w polskiej literaturze' WYMAGA tego materiału.
Konrad Wallenrod stawia FUNDAMENTALNE pytanie ETYCZNE: czy CEL USPRAWIEDLIWIA ŚRODKI? Czy patriotyzm usprawiedliwia ZDRADĘ? Klasyczny problem etyki politycznej. MOTTO MACHIAVELLIEGO: 'Trzeba być LISEM i LWEM'. Sugeruje, że POLITYKA wymaga moralnej ELASTYCZNOŚCI. Mickiewicz świadomie stawia ten problem przed czytelnikiem. ARGUMENTY ZA wallenrodyzmem (cel uświęca środki): 1) DOBRO NARODU — najwyższe. 2) Asymetria sił — Litwa słabsza niż Zakon. Otwarta walka NIEMOŻLIWA. 3) Zachowanie życia tysięcy — sabotaż POMNIEJSZA krwawość wojny. 4) HISTORIA POKAZAŁA — niektóre narody przetrwały dzięki podstępom. 5) ETYKA OBOWIĄZUJE w pokoju, w wojnie OBOWIĄZUJĄ inne reguły. 6) PRAWO NATURALNE — narodu do samoobrony przekracza prawo pozytywne. 7) Konrad POŚWIĘCA SIEBIE — nie korzysta z owoców zdrady. 8) ZAKON SAM ŁAMIE etykę — atakując pogan w imię Boga, paradoks. ARGUMENTY PRZECIW (zdrada to grzech): 1) MORALNE PRAWO ABSOLUTNE — kłamstwo, zdrada, morderstwo to zło BEZWZGLĘDNIE. 2) Imperatyw kategoryczny (Kant) — działaj tak, by twoja maksyma mogła stać się prawem powszechnym. Zdrada NIE może być prawem. 3) Bohater MORALNIE NISZCZONY — Konrad pija, popada w depresję, ginie samobójstwem. CENA zbyt wysoka. 4) DEHUMANIZACJA — udawanie wroga zmienia bohatera. 5) ESKALACJA — zdrada rodzi zdradę. 6) MIŁOŚĆ poświęcona — Aldona zamurowana, umiera. 7) DZIECI — nigdy nie będzie miał. 8) HONOR utracony. 9) NORMA SPOŁECZNA NARUSZONA — wszyscy mogą oskarżyć Konrada o zdradę. 10) BÓG — chrześcijaństwo potępia kłamstwo. 11) UTYLITARYZM RYZYKOWNY — co jeśli sabotaż się nie uda? Ginie ojczyzna. 12) GODNOŚĆ ludzka. STANOWISKO MICKIEWICZA — Mickiewicz NIE ROZSTRZYGA jednoznacznie. Wallenrodyzm to TRAGEDIA, nie HEROIZM. Pokazuje OBA aspekty. Konrad ma SZLACHETNE intencje, ale CENA jest absolutna. Cierpi i ginie. SCENA DECYZJI Konrada (cz. IV) — 'Jeden tylko sposób... być NIKCZEMNYM!'. Walter UŚWIADOMIA sobie konieczność zdrady. Cytat 'NIKCZEMNY' — ETYCZNA samoocena. Walter ROZUMIE, że jego czyn jest moralnie WĄTPLIWY. Nie iluzje się o szlachetności. SCENA wyrzutów sumienia Konrada — utwór wielokrotnie pokazuje: 1) Pijaństwo Konrada. 2) Smutne pieśni nocą. 3) Wyrzuty sumienia. 4) Pragnienie śmierci. 5) NIE jest HEROEM zadowolonym z siebie. To MOCNY przekaz Mickiewicza — wallenrodyzm jest TRAGICZNY, nie SLAVNY. ARGUMENT ALDONY — postać uniwersalna miłości, którą Konrad poświęca. JEJ życie zniszczone — niemy zarzut wobec wallenrodyzmu. SZLACHETNE intencje a CENA — kluczowy konflikt: 1) Czy CEL można odłączyć od ŚRODKÓW? 2) Czy etyka jest CONSEQUENTIALISTYCZNA (skutki) czy DEONTOLOGICZNA (zasady)? 3) WALLENROD pokazuje, że nawet skuteczne ŚRODKI NISZCZĄ podmiot. PARALELE FILOZOFICZNE: 1) MACHIAVELLI 'Książę' (1532) — POLITYKA wymaga elastyczności. 2) KANT — imperatyw kategoryczny. Nie kłam, nie używaj człowieka jako środka. 3) HEGEL — historia HEROICZNA jednostek poświęcających siebie. 4) NIETZSCHE — moralność panów vs niewolników. 5) PRAGMATYZM amerykański (Dewey, James) — co działa, jest dobre. 6) KONSEQUENTIALIZM (Bentham, Mill) — utylitaryzm. PARALELE LITERACKIE: 1) DOSTOJEWSKI 'Zbrodnia i kara' (1866) — Raskolnikow zabija dla wyższego celu, popada w obłęd. 2) DOSTOJEWSKI 'Bracia Karamazow' — Iwan Karamazow, 'Wszystko wolno'. 3) HEMINGWAY 'Komu bije dzwon' (1940) — sabotaż w czasie wojny domowej. 4) GREENE 'The Power and the Glory' — kapłan w czasach prześladowania. 5) ORWELL '1984' — kolaboracja i zdrada. 6) GRASS 'Blaszany bębenek' — nazistowska zdrada. KONTEKST POLSKI: 1) Polscy konspiratorzy XIX w. — czy etycznie usprawiedliwieni? 2) II WOJNA ŚWIATOWA — Pilecki w Auschwitz, AK w niemieckim aparacie. 3) PRL — kolaboracja z systemem. 4) POSOLIDARNOŚCIOWE refleksje. 5) Aktualne pytania o zdrajców i bohaterów. EWOLUCJA Mickiewicza: 1) 1828 Wallenrod — wallenrodyzm pokazany TRAGICZNIE. 2) 1832 Dziady III — odrzucenie wallenrodyzmu. 3) Mesjanizm — cierpieć BIERNIE, nie zdradzać. 4) Wallenrod jako etap, NIE program. KRYTYKA POSTAW: 1) Słowacki POLEMIZUJE w Kordianie — Kordian PARALIŻUJE się, nie potrafi zdradzić. KRYTYKA wallenrodyzmu jako niemożliwego psychicznie. 2) Krasiński — krytyka rewolucji w 'Nie-Boskiej'. 3) Norwid — bardziej intelektualne stanowiska. INTERPRETACJE etyki: 1) UTYLITARYSTYCZNA — wallenrodyzm uzasadniony skutkami. 2) DEONTOLOGICZNA — zdrada zawsze zła. 3) ARYSTOTELESOWSKA — etyka cnoty, Konrad straił charakter. 4) CHRYSTIANISTYCZNA — zdrada to grzech. 5) NACJONALISTYCZNA — naród usprawiedliwia środki. 6) UMIARKOWANA — KAŻDY przypadek osobno. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Etyka SZPIEGÓW i agentów. 2) Terroryzm — czy uzasadniony? 3) Kłamstwa wojenne. 4) WHISTLEBLOWERZY — Snowden, Manning. 5) Granice POSŁUSZEŃSTWA i ZDRADY. WPŁYW Konrada Wallenroda na polską myśl polityczną: 1) Termin 'wallenrodyzm' wszedł do języka. 2) Tradycja polskiej KONSPIRACJI. 3) Refleksja o granicach POLITYKI. 4) Polski wkład w europejską myśl etyczną. NA MATURZE — etyka wallenrodyzmu STANDARD pytań PR. Trzeba znać: motto Machiavellego, argumenty za i przeciw, koszty wallenrodyzmu, paralele filozoficzne i literackie, ewolucję Mickiewicza, krytykę Słowackiego. Esej 'Cel uświęca środki', 'Etyka walki narodowej' WYMAGA tego materiału.
Konrad Wallenrod miał OGROMNY wpływ na polską literaturę i myśl polityczną. RECEPCJA trwa od 1828 do dziś. Termin WALLENRODYZM wszedł do polskiego słownictwa. RECEPCJA XIX wieku: 1) 1828 — pierwsze wydanie w Petersburgu. Cenzura nie zauważyła aluzji. 2) 1828-1830 — utwór KRĄŻY w Polsce. Polacy CZYTAJĄ z aluzjami. 3) 1830 — POWSTANIE LISTOPADOWE wybucha. Niektórzy spiskowcy CYTUJĄ Wallenroda. 4) Słynny zamach na rosyjskiego dygnitarza — paralela do scen z utworu. 5) 1830-31 — utwór ZAKAZANY przez carat. 6) Krążenie w odpisach. 7) 1832-1834 — Wielka Emigracja. Mickiewicz i inni pisze dalsze utwory. 8) Polemika polskich romantyków o wallenrodyzm. 9) 1834 — Słowacki 'Kordian' — polemiczna odpowiedź. 10) Lata 30-60 — Wallenrod jako WZÓR konspiratora. POWSTANIE STYCZNIOWE (1863-1864): 1) Niektórzy powstańcy — 'wallenrodzi'. 2) AGENCI w aparacie rosyjskim. 3) Strategia infiltracji. 4) Klęska powstania — krytyka wallenrodyzmu też. 5) Po 1864 — POZYTYWIZM. Odrzuca romantyczne zrywy, w tym wallenrodyzm. 6) Praca organiczna zamiast spisków. POZYTYWIZM I WALLENROD: 1) Krytyka romantyzmu, w tym wallenrodyzmu. 2) Pozytywiści: 'dosyć martyrologii'. 3) Praca, nauka, biznes zamiast spisków. 4) Wallenrod jako relikt. 5) Krytyczna recepcja. MŁODA POLSKA i WALLENROD: 1) Powrót do romantyzmu. 2) Wyspiański w 'Weselu' (1901) — refleksja o polskim losie. 3) Krytyczna kontynuacja. 4) Chochoł — symbol paraliżu. 5) Wallenrod jako tradycja. II RZECZPOSPOLITA (1918-1939): 1) JÓZEF PIŁSUDSKI — w młodości CZYTELNIK Wallenroda. 2) PPS — działania w aparacie rosyjskim — wallenrodyzm. 3) Akcja w Bezdanach (1908) — pojmana przez Piłsudskiego — 'wallenrodyczna'. 4) Niepodległa Polska kontynuuje romantyczną tradycję. 5) Konrad Wallenrod w SZKOLNYM kanonie. II WOJNA ŚWIATOWA (1939-1945): 1) Konspiracja polska — Armia Krajowa. 2) WALLENRODYZM w praktyce. 3) AGENCI POLSCY w niemieckim aparacie. 4) WITOLD PILECKI — wallenrod XX w. Dobrowolnie WPADŁ do AUSCHWITZ, by infiltrować i organizować ruch oporu. 5) JAN KOWALEWSKI — kryptograf, pracował dla wywiadu. 6) Inni — Karski, Zaleski. 7) Wallenrod = SZTANDAR. KAROL WOJTYŁA (papież Jan Paweł II) o WALLENRODZIE: 1) W młodości amatorski aktor — odegrał role Mickiewiczowskie. 2) Refleksje o polskim losie. 3) Konrad Wallenrod jako część polskiej tożsamości. PRL (1945-1989): 1) Wallenrod kontrowersyjny. 2) Wielka literatura polskiego romantyzmu — czytelnictwo. 3) Wallenrodyzm jako SYMBOL: niektórzy widzieli w polskim aparacie partyjnym 'wallenrody' (działacze rzekomo komunistyczni, ale w rzeczywistości szukający niepodległości). 4) Krytyka i obrona. 5) Adaptacje teatralne. WSPÓŁCZESNOŚĆ (po 1989): 1) Wallenrod kanon. 2) Adaptacje teatralne, filmowe (ograniczone). 3) Refleksja o polskiej tradycji. 4) Krytyka i hagiografia. 5) Pop kultura — Konrad jako symbol polski. WPŁYW na POLSKĄ LITERATURĘ — paralele i kontynuacje: 1) JACEK SOPLICA (Pan Tadeusz, 1834) — ks. Robak, ukryta tożsamość, agitacja. BEZPOŚREDNIA paralela. 2) KORDIAN (Słowacki, 1834) — anagram imienia, polemika. 3) KSIĄDZ ROBAK = Jacek Soplica — kontynuacja motywu wallenrodyzmu. 4) NORWID — refleksje o postawie polskiej. 5) SIENKIEWICZ 'Trylogia', 'Krzyżacy' — kontynuacja motywów średniowiecznych. 6) ŻEROMSKI — refleksje o tradycji konspiracji. 7) Wyspiański 'Wesele', 'Wyzwolenie' — krytyczna kontynuacja. 8) Schulz, Gombrowicz — postmodernistyczne refleksje. WPŁYW na POLSKĄ MYŚL POLITYCZNĄ: 1) Termin 'wallenrodyzm' = element politycznego SŁOWNIKA. 2) Tradycja KONSPIRACJI. 3) Etyka WALKI o niepodległość. 4) Polska 'wallenrodyczna' wobec totalitaryzmów. 5) Współczesne refleksje o granicach polityki. RECEPCJA W EUROPIE: 1) Mniej znany na zachodzie. 2) Tłumaczenia ograniczone. 3) Bardziej znany w środkowej Europie (Czechy, Słowacja, Węgry). 4) Współcześnie tłumaczony coraz lepiej. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Wallenrod jako WZÓR walki słabszego. 2) Tragizm samotnego heroizmu. 3) Etyka SZPIEGÓW. 4) Polski wkład w europejską myśl o oporze. KRYTYKA POSTAW POLITYCZNYCH: 1) Niektórzy widzą wallenrodyzm jako problemowy — może promować nieetyczne metody. 2) Inni — niezbędny w sytuacjach skrajnych. 3) Współczesny debata. PARALELE GLOBALNE: 1) Współcześni agenci wywiadów. 2) Whistleblowerzy. 3) Sabotaż polityczny. 4) Terroryzm vs heroizm. 5) Etyka oporu. PROGRAM SZKOLNY: 1) Konrad Wallenrod KANON literatury polskiej. 2) Czytany w klasach maturalnych. 3) Standard pytań maturalnych. 4) Centralne miejsce w polskim romantyzmie. ADAPTACJE: 1) TEATR — wiele inscenizacji. 2) OPERA — Stanisław Moniuszko planował operę (niezrealizowane). 3) FILM — adaptacje ograniczone. 4) RADIO — słuchowiska. 5) ILUSTRACJE — wiele wydań artystycznych. INTERPRETACJE współczesne: 1) Wallenrod jako WZÓR walki słabszego z silniejszym. 2) Tragedia samotnego heroizmu. 3) Etyka oporu w totalitaryzmach. 4) Polski wkład w refleksję o polityce. NA MATURZE — recepcja Wallenroda i wpływ STANDARD pytań. Trzeba znać: termin 'wallenrodyzm', paralele literackie (Jacek Soplica, Kordian), kontynuacje (Sienkiewicz, Pilecki, II wojna), miejsce w kanonie, współczesne odczytania. Esej 'Konrad Wallenrod w tradycji polskiej', 'Polski wkład w europejski romantyzm' WYMAGA tego materiału.
Każda pułapka pochodzi z analizy realnych odpowiedzi maturzystów. Naucz się je rozpoznać, żeby unikać głupich strat.
Konrad Wallenrod to dramat romantyczny lub powieść prozą
Konrad Wallenrod to POWIEŚĆ POETYCKA — gatunek synkretyczny łączący epikę (narracja, fabuła), lirykę (wierszowana forma, pieśni wplecione) i dramat (dialogi). Twórcy gatunku: WALTER SCOTT (Lady of the Lake 1810) i LORD BYRON (Giaur 1813). Mickiewicz tworzy polski wariant. Cechy: inwersja czasowa, fragmentaryzm, bohater bajroniczny, wątek miłosny, wierszowana forma (głównie 11-zgłoskowa, mieszana). NIE dramat romantyczny (jak Dziady, Kordian) i NIE powieść prozą.
Prawdziwe imię tytułowego bohatera to Konrad Wallenrod
Prawdziwe imię tytułowego bohatera to WALTER ALF. Litwin porwany jako dziecko przez Krzyżaków. KONRAD WALLENROD to PRZYBRANA tożsamość — imię niemieckiego rycerza, którego Walter Alf przejął, by infiltrować Zakon. Historyczny KONRAD VON WALLENRODE (ok. 1330-1393) rzeczywiście był wielkim mistrzem Zakonu (1391-1393), ale Mickiewicz wykorzystał tylko nazwisko jako punkt wyjścia. Fabuła czysto literacka.
Aldona to siostra Konrada Wallenroda
Aldona to ŻONA Waltera Alfa (Konrada Wallenroda), nie siostra. Córka KIEJSTUTA, litewskiego księcia. Walter NAUCZYŁ ją kochać i opowiedział o BOGU CHRZEŚCIJAN (Litwa była pogańska). Po decyzji męża o zemście — odwieziona do KLASZTORU za Niemnem, później ZAMYKA SIĘ jako PUSTELNICA w WIEŻY przy zamku w Malborku, by być blisko męża. Tragiczna postać. Brat Aldony to Witold Kiejstutowicz (historyczna postać). NIE jest siostrą Konrada.
Motto utworu to cytat z Biblii
Motto pochodzi z 'KSIĘCIA' NICCOLÒ MACHIAVELLEGO (1532) — włoskiego traktatu politycznego. Treść motta: 'Macie wiedzieć, że są dwa sposoby walki — trzeba być LISEM i LWEM'. LIS = podstęp, sprytność. LEW = siła, otwarta walka. Machiavelli postuluje, że POLITYK musi ŁĄCZYĆ oba podejścia. To ZAPOWIEDŹ głównego problemu utworu — zdrada (lis) jako konieczna w walce z silnym wrogiem. KLUCZ interpretacyjny dla wallenrodyzmu. NIE z Biblii.
Walter Alf uciekł dobrowolnie do Krzyżaków, sprzedany przez kupca
Walter Alf został PORWANY jako MAŁE DZIECKO podczas najazdu Krzyżaków na litewskie miasto. Pamiętał tylko KRZYK MATKI i POŻAR. Wychowywał go mistrz krzyżacki WINRYCH — sam trzymał do CHRZTU, kochał 'jak syna'. PARADOKS: Winrych był jednocześnie kochającym ojcem zastępczym i symbolem wroga. Walter NIE pojechał dobrowolnie i NIE został sprzedany.
Konrad otwarcie walczył z Litwinami jako wielki mistrz
Konrad jako wielki mistrz NIE walczył z Litwinami — celowo SABOTOWAŁ wojnę. Metody sabotażu: 1) Opóźnianie decyzji, narzucanie postów i pokut zamiast wyruszania na wojnę. 2) Gdy Krzyżacy wymusili wojnę — prowadzenie armii w ZASADZKĘ. 3) Długie oblężenie Wilna (zamiast szybkiego ataku). 4) Pozwalanie na głód i choroby w obozie. 5) Odcięcie dowozów. 6) Wynik: armia Zakonu GINIE od mrozu, głodu, chorób na litewskich stepach. Konrad wraca z garstką żywych. To esencja WALLENRODYZMU — niszczenie OD WEWNĄTRZ, nie otwarta walka.
Halban umiera razem z Konradem, pije truciznę
Halban ODMAWIA wypicia trucizny. Konrad podaje mu resztę pucharu, ale Halban mówi: 'Chcę jeszcze zostać, zamknąć twe powieki i żyć — ażebym SŁAWĘ TWEGO CZYNU zachował światu, rozgłosił na wieki'. Halban POZOSTANIE przy życiu, by ŚPIEWAĆ pieśń o Konradzie. 'Z tej pieśni wstanie mściciel naszych kości' — Halban przekonany, że pieśń pobudzi przyszłe pokolenia. To MANIFEST roli poety: BOHATER śmiertelny, PIEŚŃ WIECZNA. Hierarchia: poeta > rycerz, bo bohater umiera, a pieśń trwa wiecznie.
Ballada 'Alpuhara' to rozrywkowa pieśń bez znaczenia
Ballada 'Alpuhara' to PARABOLA planu Konrada — KLUCZOWA dla zrozumienia wallenrodyzmu. Fabuła: ALMANZOR (mauretański król) po upadku twierdzy ALPUHARA wraca do Hiszpanów udając poddanie, ŚCISKA i CAŁUJE rycerzy, ale celowo ZARAŻA ich DŻUMĄ. Sam umiera, ale Hiszpanie też. PARALELA: Almanzor = Konrad, Hiszpanie = Krzyżacy, dżuma = sabotaż od środka. Konrad śpiewa balladę PIJANY na uczcie — NIESWOIŚCIE zdradza siebie. Krzyżacy NIE pojmują metafory. To 'tekst w tekście' — komentuje główną fabułę. NIE rozrywkowa pieśń.
Konrad zostaje publicznie stracony przez Krzyżaków
Konrad POPEŁNIA SAMOBÓJSTWO — wypija TRUCIZNĘ w swojej strzelnicy. Po odkryciu przez TAJNY TRYBUNAŁ (12 zamaskowanych sędziów w podziemiach Malborka), wyrok 'BIADA!' powtarzane trzykrotnie. Konrad rozumie, że nie ma ucieczki. Decyduje się na ŚMIERĆ WŁASNĄ ręką — kontrola nad ostatnim momentem. Przed śmiercią CISKA LAMPĘ z okna jako umówiony znak dla Aldony (gaszona = nie wrócę). NIE publicznej egzekucji.
Aldona ucieka z wieży i wraca na Litwę z Konradem
Aldona ODMAWIA wyjścia z wieży. Konrad błaga ją: 'Wyjdź, uciekajmy!', ale Aldona ODMAWIA z DWÓCH powodów: 1) Złożyła SAKRALNĄ PRZYSIĘGĘ pustelniczą — nie wyjdzie aż do śmierci. 2) FILOZOFICZNY — nie chce, żeby Konrad zobaczył ją zniszczoną przez lata pustelnictwa. Cytat: 'Tak motyl PIĘKNY, gdy w BURSZTYN utonie / Na wieki całą zachowuje POSTAĆ; / Alfie, nam lepiej TAKIEMI POZOSTAĆ'. Woli być WSPOMNIENIEM niż rzeczywistością zniszczoną. UMIERA w wieży, krzykiem, gdy widzi gasnącą lampę Konrada.
Utwór powstał po powstaniu listopadowym jako reakcja na klęskę
Utwór powstał w latach 1825-1827 na ZESŁANIU Mickiewicza w Rosji (Petersburg, Moskwa). Wydany 1828 w PETERSBURGU. POWSTANIE LISTOPADOWE wybuchło DWA LATA PO wydaniu utworu — 29 listopada 1830. Kontekst polityczny to NIE klęska powstania, lecz: 1) Klęska DEKABRYSTÓW (grudzień 1825). 2) Stracenie KONRADA RYLEJEWA (1826). 3) Mickiewicz na zsyłce po procesie filomatów (1824-1829). 4) Refleksja o niemożności otwartej walki z Rosją po dekabrystach. Wallenrodyzm = lekcja z klęski DEKABRYSTÓW, nie listopadowego.
Wallenrodyzm to heroiczny ideał patriotyczny, gloryfikowany przez Mickiewicza
Wallenrodyzm to STRATEGIA TRAGICZNA, NIE heroiczny ideał. Mickiewicz NIE GLORYFIKUJE, lecz pokazuje TRAGICZNE KOSZTY: Konrad TRACI honor (zdrajca), miłość (Aldona zamurowana), tożsamość (żyje pod fałszywym imieniem), popada w ALKOHOLIZM, GINIE samobójstwem. Aldona umiera krzykiem. Cytat Konrada: 'JEDEN TYLKO sposób... być NIKCZEMNYM!' — ETYCZNA samoocena. Mickiewicz później ODRZUCIŁ wallenrodyzm na rzecz MESJANIZMU (Dziady III, 1832). Wallenrod = TRAGEDIA, nie manifest.
Mickiewicz przez całe życie był wierny wallenrodyzmowi
Mickiewicz EWOLUOWAŁ. 1828 — Wallenrod (wallenrodyzm). 1832 — Dziady cz. III (MESJANIZM, odrzucenie wallenrodyzmu). 1834 — Pan Tadeusz (Jacek Soplica/ks. Robak — wallenrodyzm w nowej formie). Po POWSTANIU LISTOPADOWYM Mickiewicz REFLEKTUJE — wallenrodyzm jako nieetyczny. Proponuje mesjanizm: Polska = Chrystus narodów, CIERPIEĆ BIERNIE, nie ZDRADZAĆ. Trzy postawy w polskim romantyzmie: WALLENRODYZM (Mickiewicz wczesny) / MESJANIZM (Mickiewicz później) / WINKELRIEDYZM (Słowacki, Kordian 1834).
Witold pozostał zdrajcą do końca utworu
Witold (litewski książę, syn Kiejstuta, BRAT Aldony) początkowo szuka SOJUSZU z Zakonem przeciw Litwie. ALE: na uczcie pod wpływem PIEŚNI WAJDELOTY (Halbana) odzyskuje sumienie. Reakcja: BLEDNIE, CZERWIENI się, ŚCISKA SZABLĘ, w końcu PŁACZE, zasłaniając twarz płaszczem. Pieśń poruszyła sumienie ZDRAJCY. Witold ZRYWA sojusz z Zakonem, WRACA bronić Litwy. ILUSTRACJA mocy poezji nad polityką — pieśń skuteczniejsza od miecza. Manifest romantycznej koncepcji POETY-WIESZCZA.
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić. Spaced Repetition na platformie utrwala je optymalnie.
Tytułowy bohater. Przybrane imię. Litwin Walter Alf udający niemieckiego rycerza
Prawdziwe imię tytułowego bohatera. Litwin porwany jako dziecko
Autor (1798-1855). Pierwszy wieszcz. Pisał Wallenroda na zesłaniu w Rosji
Rok wydania w PETERSBURGU. Anonimowo, później ZAKAZANY przez carat
Lata pisania utworu — Mickiewicz na zesłaniu w Rosji
Gatunek synkretyczny. Łączy epikę, lirykę, dramat. Wzór: Walter Scott, Byron
Żona Waltera Alfa. Córka Kiejstuta. Pustelnica w wieży. Tragiczna miłość
Stary wajdelota. Litewski bard. Wychowawca Waltera. Sumienie planu. Strażnik pamięci
Litewski bard, pieśniarz, strażnik tradycji ustnej. Halban = wajdelota
Litewski książę (ok. 1297-1382), historyczna postać. Ojciec Aldony i Witolda. Przyjmuje Waltera
Mistrz krzyżacki, historyczna postać. Wychowawca Waltera. Trzymał go do chrztu
Litewski książę, syn Kiejstuta, BRAT Aldony. Zdrajca odzyskujący sumienie pod wpływem pieśni
Malbork — siedziba Zakonu Krzyżackiego od 1309. Główne miejsce akcji
Polska nazwa Maryjenburga. Krzyżacka stolica
Niemiecki zakon rycerski. Walczy z Litwą. Symbolizuje Rosję w masce historycznej
Ojczyzna Waltera. W XIV w. pogańska. Symbolizuje Polskę pod zaborami
Postawa niszczenia wroga od środka przez zdradę. Cena: utrata honoru, miłości, życia
Zabieg literacki: średniowieczna Litwa = XIX-wieczna Polska. Cenzura ominięta
Z 'Księcia' (1532): 'trzeba być LISEM i LWEM'. Klucz interpretacyjny
Symbole z motta. Lis = podstęp, lew = siła. Wallenrodyzm = strategia lisa
Włoski filozof polityki (1469-1527). Autor 'Księcia' (1532). Motto utworu
Pieśń ludowa, tradycja ustna. 'Arka przymierza' narodu
Biblijne odniesienie. Pieśń gminna jako święte naczynie pamięci narodu
Manifest pieśni gminnej. 'O wieści gminna! Ty arko przymierza'. Kulminacja idei
Część IV utworu. Opowieść Halbana o przeszłości Waltera Alfa
Pieśń o Almanzorze. Parabola wallenrodyzmu. Konrad śpiewa na uczcie
Mauretański król z ballady Alpuhara. Zaraża Hiszpanów dżumą = parabola Konrada
Twierdza mauretańska w Hiszpanii. Pasmo gór Alpujarras. Symbol upadku
W balladzie Alpuhara = symbol sabotażu od środka. Almanzor zaraża Hiszpanów
12 zamaskowanych sędziów w podziemiach Malborka. Karze zbrodnie władców Zakonu
Niemiecka tradycja tajnych sądów średniowiecznych. Inspiracja dla Mickiewicza
Wyrok trybunału. Powtarzane TRZYKROTNIE echem w podziemiu. Skazanie Konrada
Sposób samobójstwa Konrada. Wypija w strzelnicy
Wieża strzelnicza zamku, komnata Konrada. Miejsce samobójstwa
Symbol życia, miłości. Konrad ciska z okna — sygnał dla Aldony
Wieża pustelnicy przy zamku Malbork. Aldona zamurowana z miłości
Aldona w wieży. Przysięga, klauzura. Czeka na męża
Miejsce wydania utworu (1828). Stolica imperium rosyjskiego
Tajne stowarzyszenie wileńskie. Mickiewicz członek. Aresztowanie 1823
Tajne stowarzyszenie wileńskie. Z Filomatami. Aresztowanie 1823
Rosyjscy spiskowcy. Powstanie grudniowe 1825. Klęska. Wpływ na Mickiewicza
Poeta dekabryst. Powieszony 1826. Imię Konrad = możliwy hołd dla Rylejewa
Mickiewicz w Rosji 1824-1829. Petersburg, Moskwa, Odessa, Krym
Przyjaciel Mickiewicza. Dedykacja: 'Bonawenturze i Joannie Zaleskim'
Żona Bonawentury, przyjaciółka. Dedykacja utworu
Typ z dzieł Byrona. Tajemniczy, samotny, mroczna przeszłość. Konrad = wzór polski
George Gordon Byron (1788-1824). Twórca bohatera bajronicznego. Wpływ na Mickiewicza
Powieść poetycka Byrona (1813). Bohater bajroniczny. Wzór dla Konrada
Powieść poetycka Byrona (1814). IMIĘ bohatera: Konrad. Wpływ na Mickiewicza
Szkocki autor (1771-1832). Twórca powieści poetyckiej. 'Lady of the Lake' (1810)
Fabuła nie chronologicznie. Konrad wybór mistrza, dopiero potem przeszłość
Kluczowe wydarzenia pominięte lub zasugerowane. Czytelnik składa puzzle
Łączenie epiki, liryki, dramatu. Cecha powieści poetyckiej
Pieśń Halbana o rzece. Alegoria losu Aldony — Litwinka kocha cudzoziemca
Litewska rzeka. W pieśni Halbana — alegoria miłości
Rzeka między Litwą a Prusami. Granica światów
Miasto litewskie. Zamek Kiejstuta. Błonia Peruna
Litewski bóg piorunów. Pogańskie błonia w Kownie
Postawa Mickiewicza po 1832 (Dziady III). Polska = Chrystus narodów. Odrzucenie wallenrodyzmu
Dramat Mickiewicza (1832). Konrad prometejski. Mesjanizm. EWOLUCJA z wallenrodyzmu
Prometejski bohater Mickiewicza. To samo imię co Wallenrod. Inne podejście — słowo, nie czyn
Wcześniejszy bohater Mickiewicza (1823). 'Hic natus est Konrad' — Gustaw przemienia się
Postawa Słowackiego (Kordian 1834). Polska Winkelriedem narodów. Świadoma ofiara w czynie
Dramat Słowackiego (1834). ANAGRAM imienia Konrad. Polemiczna odpowiedź na Wallenroda
Drugi wieszcz (1809-1849). Autor Kordiana. Polemika z Mickiewiczem
Bohater 'Pana Tadeusza' (1834). Ksiądz Robak. Ukrywa tożsamość. KONTYNUACJA wallenrodyzmu
Tożsamość Jacka Soplicy. Habit zakonny ukrywa szlachcica-spiskowca. Wzór z Wallenroda
Epopeja Mickiewicza (1834). Jacek Soplica kontynuuje motyw wallenrodyzmu
1830-31. DWA LATA PO Wallenrodzie. Wpływ na późniejszą ewolucję Mickiewicza
Po klęsce powstania listopadowego. Mickiewicz, Słowacki, Krasiński w Paryżu
Litewska rzeka. Granica światów. Walter przeprawia Aldonę do klasztoru
Za Niemnem. Aldona pierwotnie tam — opuszcza, by iść za Walterem
Historyczny wielki mistrz Zakonu (1391-1393). Mickiewicz wykorzystał nazwisko
Krzyżak w utworze. Proponuje Konrada na mistrza
Najwyższe stanowisko w Zakonie. Konrad osiąga, by niszczyć od środka
Metoda Konrada — celowe prowadzenie wojny do klęski Zakonu
Konrad jako mistrz prowadzi w zasadzkę. Armia ginie na stepach
Miasto litewskie. Konrad długo oblęga, by armia umarła z głodu
Niezwiązany z Wallenrodem. Z Kordiana — encyklika potępiająca powstanie 1832
Maksyma machiavellianizmu. Kluczowy problem etyczny utworu
Filozofia polityczna Machiavellego. Polityka wymaga moralnej elastyczności
Traktat Machiavellego (1532). Źródło motta utworu
Walka chrześcijan z Maurami 711-1492. Kontekst ballady Alpuhara
Ostatnia mauretańska prowincja Hiszpanii. Upadek 1492. Tło Alpuhary
Dwie postawy. Mesjanizm = cierpienie, Wallenrodyzm/Winkelriedyzm = czyn
Halban: 'z tej pieśni wstanie mściciel naszych kości'. Przyszłe pokolenia
Walter Alf / Konrad Wallenrod. Litwin pod niemiecką maską
Forma liryczna w utworze. Śpiewany na kapitule Zakonu
Zebranie krzyżackie. Wybór mistrza. Hymn do Ducha Świętego
Część utworu w PROZIE (jedyny fragment prozą). Tło historyczne walk Litwy z Zakonem
Wiersz utworu. Klasyczny rozmiar epicki, mieszany
Pruski = z Prus, ziem Zakonu Krzyżackiego. Tytuł: 'Powieść z dziejów litewskich i pruskich'
Z cytatu Aldony: 'Tak motyl piękny, gdy w bursztynie utonie'. Symbol wieczności piękna
Z cytatu Aldony. Symbol piękna młodości, zachowanego w bursztynie pamięci
Z pieśni Wajdeloty. Alegoria Waltera porwanego z gniazda i wracającego do swoich
Fragment Pieśni Wajdeloty. 'Pojdź, myśliwcze, do domu, z klatką nie czekaj sokoła'
Niemiecki zakon rycerski. Sprowadzony przez Konrada Mazowieckiego 1226
Polski książę. Sprowadził Krzyżaków 1226 — początek konfliktu na Litwie
Bitwa 1410. Klęska Krzyżaków. Witold historyczny — bohater Grunwaldu
Historyczny książę litewski (ok. 1350-1430). Witold u Mickiewicza
Część VI — finał. Tajny trybunał, samobójstwo, śmierć Aldony
Część I — wybór Konrada na wielkiego mistrza Zakonu
Część III — wieczerza w Malborku. Ballada Alpuhara. Reakcja Witolda
Część V — sabotaż wojny z Litwą. Armia Zakonu ginie na stepach
XX-wieczny 'wallenrod'. Wszedł dobrowolnie do Auschwitz, infiltrował obóz, organizował opór
Polski przywódca. W młodości czytelnik Wallenroda. Strategia konspiracji
Polska konspiracja II wojny światowej. Korzystała z wallenrodycznej tradycji
Konfliktu dwóch wartości: honor vs patriotyzm. Wybór niszczy bohatera
Konrad jako bohater tragiczny, NIE heroiczny. Płaci za czyn wszystkim
Niemiecki filozof (1744-1803). Volksgeist, pieśń ludowa. Wpływ na Mickiewicza
Duch narodu w pieśniach ludowych. Herderowska koncepcja. Pieśń Wajdeloty manifest
Niemiecki klasyk. 'Wilhelm Tell' (1804) — walka narodowa szwajcarska
Dramat Schillera. Wzór walki narodowej. Analogia do Konrada
Rosyjska kontrola publikacji. Wallenrod początkowo niezauważony, później ZAKAZANY
Trzeci wieszcz (1812-1859). Autor Nie-Boskiej komedii. Krytyk romantycznych zrywów
Dramat Krasińskiego (1833-35). Krytyka rewolucji. Trzecia odpowiedź na pytanie o los Polski
Mickiewicz, Słowacki, Krasiński. Polski romantyzm. Polemika o postawy
Wielka Improwizacja z Dziadów III. Konrad prometejski. Słowo zamiast czynu
Pełen zbiór zadań tego działu dostępny na platformie po założeniu konta.
Baza zadań z działu „Konrad Wallenrod" jest aktywnie rozbudowywana. Zaloguj się, aby przeglądać aktualną kolekcję.
Przejdź do platformy →Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
1) PODSTAWA: Konrad Wallenrod to POWIEŚĆ POETYCKA Adama Mickiewicza (1798-1855). Pisana 1825-1827 na ZESŁANIU w Rosji, wydana 1828 r. w PETERSBURGU. Dedykacja: Bonawenturze i Joannie Zaleskim. MOTTO z 'Księcia' Niccolò Machiavellego (1532): 'trzeba być LISEM i LWEM' (podstęp + siła).
2) GATUNEK: POWIEŚĆ POETYCKA — synkretyczny gatunek z początku XIX w. Twórcy: Walter Scott i Lord Byron. Cechy: ŁĄCZY epikę, lirykę, dramat. Forma WIERSZOWANA (11-zgłoskowiec). Inwersja czasowa, fragmentaryzm. Bohater BAJRONICZNY. Wątek miłosny tragiczny.
3) AKCJA: XIV wiek. Walki LITWY z ZAKONEM KRZYŻACKIM. Główne miejsce: MARYJENBURG (Malbork) — siedziba Zakonu. Miejsca poboczne: Litwa (Kowno), Niemen, Wilno. Tytuł: 'Konrad Wallenrod. Powieść historyczna z dziejów litewskich i pruskich'.
4) BOHATER: WALTER ALF (prawdziwe imię, Litwin) = KONRAD WALLENROD (przybrane imię, niemiecki rycerz). Porwany jako dziecko przez Krzyżaków, wychowywany przez mistrza WINRYCHA. Wajdelota HALBAN tajnie budził litewską tożsamość. UCIECZKA na Litwę, ślub z ALDONĄ (córką KIEJSTUTA), decyzja o zemście. POWRÓT do Zakonu pod imieniem Wallenroda. Bohater BAJRONICZNY — tajemniczy, samotny, alkoholik, tragiczny.
5) STRUKTURA: 6 części. WSTĘP (proza) + I. Obiór + II. Konrad + III. Uczta + IV. Powieść Wajdeloty + V. Wojna + VI. Pożegnanie. INWERSJA CZASOWA — przeszłość poznajemy dopiero w cz. IV.
6) PRZESZŁOŚĆ WALTERA (cz. IV — Powieść Wajdeloty): porwanie jako dziecka, krzyk matki, pożar; wychowanie u Winrycha (chrzest); tajne wizyty wajdeloty (nauki litewskie, Niemen); ucieczka na Litwę; Kiejstut: 'Pójdź, Walterze, bądź zięciem moim'; ślub z Aldoną; klęska Litwinów; decyzja: 'JEDEN TYLKO sposób... być NIKCZEMNYM!'; powrót do Zakonu pod imieniem Wallenroda.
7) ALDONA: żona Waltera, córka Kiejstuta. Po decyzji męża — odwieziona do klasztoru. OPUSZCZA klasztor, idzie do Malborka. Zamyka się jako PUSTELNICA w WIEŻY przy zamku. Tajne spotkania z Konradem przez kratę, rozmowy po LITEWSKU. Cytat: 'Tak motyl piękny, gdy w bursztyn utonie / Na wieki całą zachowuje postać; / Alfie, nam lepiej takiemi pozostać'.
8) HALBAN: stary WAJDELOTA (litewski bard). Wychowawca Waltera od dzieciństwa. SUMIENIE planu zemsty. Architekt strategii. ŚPIEWAK pieśni narodowych. PIEŚŃ WAJDELOTY: 'O wieści gminna! Ty arko przymierza między dawnymi i młodszymi laty'. Manifest pieśni gminnej jako STRAŻNIKA pamięci. Odmawia śmierci: 'z tej pieśni wstanie mściciel'.
9) WALLENRODYZM: postawa niszczenia wroga OD WEWNĄTRZ przez ZDRADĘ i PODSTĘP. Cena: utrata honoru, miłości, tożsamości, życia. NIE heroiczny ideał — TRAGEDIA. Konrad jako mistrz SABOTUJE wojnę: opóźnia, prowadzi w zasadzkę, długo oblęga Wilno, pozwala na głód. Armia Zakonu GINIE na stepach.
10) BALLADA 'ALPUHARA' (cz. III): Konrad pijany śpiewa na uczcie. ALMANZOR (mauretański król) po upadku twierdzy ALPUHARA wraca do Hiszpanów, ŚCISKA ich, ale CELOWO zaraża DŻUMĄ. Sam umiera, ale Hiszpanie też. PARABOLA Konrada — Almanzor=Konrad, Hiszpanie=Krzyżacy, dżuma=sabotaż. Krzyżacy NIE pojmują metafory.
11) FINAŁ (cz. VI): TAJNY TRYBUNAŁ — 12 zamaskowanych sędziów w podziemiach Malborka. Wyrok: 'BIADA!' TRZYKROTNE. Konrad spotyka Aldonę — ona ODMAWIA wyjścia (przysięga + filozoficzny wybór). KONRAD SAMOBÓJSTWO trucizną w strzelnicy. CISKA LAMPĘ z okna — sygnał dla Aldony. ALDONA umiera KRZYKIEM. HALBAN odmawia śmierci.
12) MASKA HISTORYCZNA: średniowieczna LITWA = XIX-WIECZNA POLSKA. ZAKON KRZYŻACKI = ROSJA CARSKA. Walter Alf = POLSKI spiskowiec. Pieśń gminna = polska kultura. Sabotaż = polska konspiracja. Cenzura nie zauważyła aluzji, później utwór ZAKAZANY.
13) EWOLUCJA MICKIEWICZA: 1828 WALLENRODYZM → 1832 MESJANIZM (Dziady cz. III). Po klęsce powstania listopadowego Mickiewicz ODRZUCA wallenrodyzm jako nieetyczny. Mesjanizm: Polska = Chrystus narodów, cierpieć BIERNIE. Polemika: Słowacki w Kordianie (1834) — WINKELRIEDYZM (świadoma ofiara w czynie). Trzy postawy polskiego romantyzmu.
14) KONTEKST: Mickiewicz na ZESŁANIU w Rosji 1824-1829 (proces filomatów 1823). Poznał DEKABRYSTÓW (Konrad Rylejew — poeta, powieszony 1826). Klęska dekabrystów (grudzień 1825) = lekcja, że otwarta walka z Rosją niemożliwa. Wallenrodyzm = literacki wyraz tego dylematu. Imię 'Konrad' — możliwy hołd dla Rylejewa.
Najczęściej zadawane pytania o ten zakres
Wiedza z „Konrad Wallenrod" przyda Ci się też tutaj:
Dziesiątki zadań z tego działu + AI ocena krok po kroku + Spaced Repetition na cytaty i pojęcia. Wszystko od 49 zł / miesiąc.
Subskrypcja odblokowuje cały katalog + 10 innych przedmiotów. Anulujesz kiedy chcesz.
Konrad Wallenrod - zacznij ćwiczyćWybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane powiadomienia o powtórkach).