Nie-Boska komedia — zadania maturalne

Jak zbudowana jest „Nie-Boska komedia”

Tytuł, motta, dedykacja

Tytuł „Nie-Boska komedia” nie ma podtytułu. Przed częścią I stoją dwa motta: słowa Bezimiennego o przodkach, po których „wielkie milczenie jest po nich”, i zdanie z „Hamleta”: „To be, or not to be, that is the question”. Pod nimi dedykacja „Poświęcone Marii”. W tekście nie ma spisu osób.

Cztery części i wstępy

Dramat ma cztery części, bez aktów i bez numerów scen. Każdą część otwiera wstęp pisany prozą poetycką, w którym nikt nie mówi jako postać. Po wstępie idą sceny oddzielone gwiazdką, a miejsce akcji podaje didaskalium. Części I i II to dramat rodzinny (ślub, Dziewica, obłęd i śmierć Marii, ślepota Orcia), części III i IV to dramat społeczny (obóz rewolucji, rozmowa z Pankracym, obrona i upadek okopów Świętej Trójcy).

O czym są wstępy

Cz. I: apostrofa do poety: „Przez ciebie płynie strumień piękności, ale ty nie jesteś pięknością.” Cz. II: do dziecka, któremu lekarz, ojciec chrzestny, profesor, wojskowy, cyganka, magnetyzer, ksiądz i malarz wróżą przyszłość. Cz. III zaczyna się od „Do pieśni — do pieśni.” i pokazuje tłumy u bram miasta i mowę Pankracego. Cz. IV: zamek Świętej Trójcy na granitowej wyspie w morzu mgły, a dolina pełna ludu, który ciągnie do niej „jak do równiny Ostatniego Sądu”.

Mąż, czyli hrabia Henryk

W nagłówkach replik i w didaskaliach bohater to zawsze „Mąż”. Imię pierwsza wypowiada Żona w salonie: „dziecko moje, Henryku”. Goście na chrzcie mówią o nim Hrabia, a Pankracy pyta Przechrztę: „Czy znasz hrabiego Henryka?”. Żona to Maria: tak woła do niej Mąż, a Matka Chrzestna mówi „moja Marysiu”. Syn na chrzcie dostaje imiona Jerzy Stanisław, w domu nazywają go Orcio.

Czas i miejsce

Tekst nie podaje roku ani nazwy kraju. Część I obejmuje ślub, narodziny i chrzest syna oraz śmierć Marii. Na cmentarzu w cz. II Mąż mówi o matce, „która temu dziesięć lat właśnie o tej samej godzinie skonała”. U lekarza Orcio ma czternaście lat, w cz. III Henryk ma trzydzieści sześć. Miejsca: dom hrabiego, góry nad morzem, dom obłąkanych, cmentarz, obóz rewolucji w borze, ruiny kościoła, zamek Świętej Trójcy na skale nad doliną.

Dramat romantyczny na tekście

Dramat pisany prozą, z wierszowanymi wstawkami (wiersz obłąkanej Marii, pieśń matki powtarzana przez Orcia). Obok scen realistycznych są fantastyczne: Anioł Stróż, Chór Złych Duchów, Dziewica, Mefisto, Orzeł, głosy bez postaci, duchy w lochach, wizja w finale. Nie ma jedności czasu, miejsca ani akcji. Są sceny zbiorowe z chórami: przechrztów, lokajów, rzeźników, chłopów, kapłanów, filozofów, artystów, a w zamku chór kapłanów i tłum szlachty.

Krytyka poezji

Wstęp do cz. I zaczyna się od pochwały poety, a kończy przestrogą, że kto poezję zdradzi, „grobowy wieniec splata sobie przez całe życie”. Henryk ucieka od rodziny za Dziewicą, a dwa razy słyszy głos: „Dramat układasz.” Maria w obłędzie mówi: „stałam się poetą”, Orcio jako poeta ślepnie. Przed śmiercią Henryk woła: „Poezjo, bądź mi przeklęta, jako ja sam będę na wieki!”.

Krytyka rewolucji i arystokracji

Obóz rewolucji to taniec wokół szubienicy, klub lokajów, którzy chwalą się zabiciem panów, chór rzeźników („Nam jedno: czy bydło, czy panów rznąć.”), przechrzci, którzy po zwycięstwie chcą wymordować samych rewolucjonistów, i obrzęd Leonarda na gruzach kościoła. Arystokraci w zamku szukają układów i wołają: „Poddać się trzeba — układy — układy!”. Henryk wytyka jednemu, że uciskał poddanych, drugiemu, że młodość przepędził „na kartach i podróżach daleko od Ojczyzny”.

Kontekst (spoza tekstu)

Krasiński napisał dramat jako dwudziestojednolatek, wydał go bez nazwiska w Paryżu w 1835 roku. Tytuł nawiązuje do „Boskiej komedii” Dantego. Łacińskie słowa Pankracego „Galilaee, vicisti!” znaczą „Galilejczyku, zwyciężyłeś” i są przypisywane cesarzowi Julianowi Apostacie, który chciał przywrócić pogaństwo. Okopy Świętej Trójcy to nazwa prawdziwej twierdzy na Podolu z czasów konfederacji barskiej. W samym tekście nic z tego nie pada.

Chronologia: 33 kroków po częściach i scenach

Część wg wydania Wolnych Lektur. Sceny nie mają numerów, więc podajemy miejsce akcji z didaskaliów. Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.

1. 1
   cz. I, wstęp

   Apostrofa do poety: ma wszystko, porusza serca, ale sam nie jest pięknością. „Nie przeto wyrzekam na ciebie, Poezjo, matko Piękności i Zbawienia.” Błogosławiony ten, kto nosi poezję w sobie i kocha ludzi, biada temu, kto ją zdradzi.

2. 2
   cz. I, przed ślubem i kościół

   Anioł Stróż woła: „Żono dobra i skromna, zjaw się dla niego”. Chór Złych Duchów wysyła do poety widma: dziewicę, „cieniu nałożnicy, umarłej wczoraj”, sławę, czyli „stary orle wypchany w piekle”, i obraz natury. Ksiądz daje ślub. Mąż zostaje sam w kościele i przysięga: „przeklęstwo mojej głowie, jeśli ją kiedy kochać przestanę”.

3. 3
   cz. I, bal

   Panna Młoda po walcu opiera głowę na ramieniu męża. Obiecuje: „Będę wierną żoną tobie”. Pan Młody nazywa ją swoją pieśnią i prosi, żeby jeszcze raz poszła w taniec.

4. 4
   cz. I, noc pochmurna

   Duch zły pod postacią dziewicy leci nad ogrodem i cmentarzem. Zbiera kwiaty, wdzięki umarłych dziewic, suknię z pochowanej dziś księżnej. Mówi o sobie: „teraz gnają mnie czarty i każą świętą udawać”.

5. 5
   cz. I, pokój sypialny i ogród

   Mąż przez sen wita zjawę, budzi się przy żonie, a Dziewica mówi: „Zdradziłeś mnie.” Mąż przeklina chwilę ślubu i wychodzi do ogrodu. Wyznaje, że od ślubu spał „snem fabrykanta Niemca przy żonie Niemce”. Dziewica pyta, czy pójdzie za nią, on odpowiada: „O każdej chwili twoim jestem.” Z okna woła go Żona.

6. 6
   cz. I, salon z fortepianem

   Tuż przed chrztem. Żona zamówiła torty „z cyfrą Jerzego Stanisława” i skarży się, że mąż od miesiąca się do niej nie odzywa. Mąż: „Czuję, że powinienem cię kochać.” Wchodzi Dziewica: Mąż widzi piękność, Żona trupa i czuje „siarkę i zaduch grobowy”. Mąż odchodzi: „O luba! rzucam dom i idę za tobą.” Żona mdleje z dzieckiem.

7. 7
   cz. I, chrzest

   Hrabiego nie ma, goście plotkują. Ojciec Beniamin chrzci Jerzego Stanisława. Żona kładzie dłonie na głowie syna, błogosławi go i przeklina: „Przeklinam cię, jeśli nie będziesz poetą.” Mdleje, słudzy ją wynoszą. Ojciec Chrzestny mówi dziecku, że „za Ojczyznę zginąć jest pięknie”.

8. 8
   cz. I, góry i przepaście nad morzem

   Mąż idzie za głosem Dziewicy. Na skale widzi, jak jej kwiaty pełzają jak żmije, suknia spada w szmatach, a „kości nagie wyzierają z łona”. Chór złych duchów: „Stara, wracaj do piekła”. Mąż czuje, że otchłań go porywa. Anioł Stróż ucisza fale: „W tej chwili na głowę dziecięcia twego zlewa się woda święta.” i każe mu wracać do domu.

9. 9
   cz. I, salon

   Mąż wraca, pokój żony jest pusty. Sługa mówi, że Panią odwieźli wczoraj „Do domu wariatów.” Mąż obwinia siebie, a głos skądś rzuca: „Dramat układasz.” Mąż: „mój Szatan się odzywa” i każe siodłać konia.

10. 10
    cz. I, dom obłąkanych

    Żona Doktora wpuszcza Męża, który przedstawia się: „Jestem przyjacielem jej męża, on mnie tu przysłał.” Zza ścian, sufitu i podłogi słychać obłąkanych: jeden woła „Ja drugi Bóg, i równie wśród katów.”, inny posyła królów na rusztowanie.

11. 11
    cz. I, pokój z kratowanym oknem

    Maria mówi, że modliła się trzy noce i „trzeciego dnia z rana stałam się poetą”. Recytuje wiersz, zapowiada: „Twój syn będzie poetą.” i opowiada, „co by było, gdyby Bóg oszalał”. Mówi: „Kto jest poetą, ten nie żyje długo.” Umiera w ramionach męża: „Dobrze mi, bo umieram przy tobie.” Doktor: „Już jej nic nie ma — umarła.”

12. 12
    cz. II, wstęp

    Do dziecka, które nie bawi się jak inne dzieci, tylko marzy. Lekarz mówi, że ma nerwy, Ojciec Chrzestny wróży mu obywatelstwo, profesor zdolność do nauk ścisłych, wojskowy: „Będziesz pułkownikiem”. Cyganka nic nie wyczytała z dłoni, malarz namalował je jako szatanka na obrazie sądu ostatecznego.

13. 13
    cz. II, cmentarz

    Mąż i Orcio przy grobie matki, dziesięć lat po jej śmierci. Orcio przerabia słowa „Zdrowaś Maryjo”, ojciec przerywa: „taka modlitwa nie idzie do Boga”. Orcio widuje Mamę przy zasypianiu, „bardzo biała i wychudła”, i powtarza jej pieśń z refrenem „By ojciec twój Kochał ciebie”. Mąż prosi Boga, żeby nie wydawał dziecka szaleństwu.

14. 14
    cz. II, spacer

    Filozof zapowiada, że nadchodzi czas „wyzwolenia kobiet i Murzynów” i odrodzenia ludzkości przez krew. Mąż pokazuje mu spróchniałe drzewo z młodymi listkami: wkrótce runie i pójdzie na węgle. To, mówi, obraz Filozofa, jego wieku i teorii.

15. 15
    cz. II, wąwóz

    Mąż wyznaje, że odkrył w sobie „próżnię grobową w sercu moim”. Anioł Stróż radzi pokochać biednych bliźnich. Przechodzi Mefisto, „brzuchomowca”, pozdrawia po chrześcijańsku, a na stronie mówi: „Ty i głupstwo twoje.” Tam, gdzie zniknął, wzbija się czarny Orzeł: „Szablą ojców twoich bij się o ich cześć i potęgę.” Mąż postanawia walczyć.

16. 16
    cz. II, pokój z Lekarzem

    Orcio ma czternaście lat i przestaje widzieć. Lekarz stwierdza nieuleczalną chorobę nerwu wzrokowego: „Zowie się po grecku, amaurosis.” Orcio mówi, że widzi jeszcze, „oczyma duszy, lecz tamte pogasły”. Mąż klęka, a głos skądś mówi: „Twój syn poetą — czegóż żądasz więcej?”

17. 17
    cz. II, pokój sypialny

    Orcio od kilku nocy wstaje około północy i mówi przez sen. Przy krewnych i Lekarzu woła: „Precz ode mnie ciemności — jam się urodził synem światła i pieśni”. Lekarz orzeka, że „Pański syn ma pomieszanie zmysłów”. Mąż nad śpiącym synem zapowiada, że wkrótce będzie walczył „z kilkoma ludźmi przeciwko wielu ludziom”.

18. 18
    cz. III, wstęp

    Tłumy nędzarzy z kosami i młotami u bram miasta, kubek krąży z rąk do rąk. Na stół wchodzi mówca: łysy, z czarną brodą, z nieruchomymi oczami. Tłum krzyczy: „Niech żyje Pankracy!”. Do towarzysza u swoich stóp mówca rzuca: „Obywatelu przechrzto, podaj mi chustkę”. Okrzyki: „Śmierć panom, śmierć kupcom”.

19. 19
    cz. III, szałas przechrztów

    Przechrzta czyta Talmud, chór przechrztów przeklina chrześcijan. Planują, że rewolucjoniści wybiją panów, „a my ich potem zabijem, powiesim”. Puka Leonard, chwali ostrzenie sztyletów i wzywa Przechrztę do Pankracego.

20. 20
    cz. III, namiot Pankracego

    Pankracy każe Przechrzcie zapowiedzieć hrabiemu Henrykowi wizytę: „Powiesz, że przyjdę do niego o dwunastej w nocy, pojutrze.” Leonard żąda ataku na arystokratów zamkniętych w Świętej Trójcy i zarzuca wodzowi zdradę; Pankracy grozi mu „pięć kul w twoich piersiach”. Mówi, że Henryk zbiera chłopów na odsiecz zamkowi, i chce go przeciągnąć na swoją stronę: „Ale poeta zarazem.”

21. 21
    cz. III, bór

    Henryk przebrany, „z czapką czerwoną wolności na głowie”, trzyma Przechrztę pod bronią. Ogląda „Taniec wolnych ludzi” wokół szubienicy, klub lokajów („Jużem ubił mojego dawnego pana.”), chór rzeźników, Wolną Kobietę, generała Bianchettiego z lunetą. Przy nim umiera rzemieślnik od jedwabiu. Chłopi wloką pana na szubienicę.

22. 22
    cz. III, ruiny kościoła

    Na gruzach kościoła, który burzono „przez czterdzieści dni i nocy”, Leonard ogłasza nowego Boga, bierze oblubienicę, błogosławi zabójców królów. Herman, syn filozofa, prosi o „święcenie zbójeckie”. Leonard zatrzymuje Henryka; ten udaje, że jest „morderca klubu Hiszpańskiego”. Rano Henryk puszcza Przechrztę z czapką pełną pieniędzy i woła swoich: „Jezus i szabla moja!”

23. 23
    cz. III, noc w krzakach

    Pankracy każe swoim ludziom leżeć twarzą do ziemi i czekać na strzał. Leonard chce iść z nim, bo Henryk to „kłamca”. Pankracy: „Stara szlachta słowa dotrzymuje czasem.”

24. 24
    cz. III, komnata z portretami

    Bije dwunasta, Pankracy wchodzi: „Witam hrabiego Henryka.” Proponuje, żeby Henryk rozpuścił swój hufiec i nie szedł na odsiecz Świętej Trójcy, a zachowa nazwisko i dobra. Wytyka zbrodnie przodków z portretów, Henryk broni ich zasług. Henryk odrzuca ofertę. Pankracy żegna go: „Do widzenia na okopach Świętej Trójcy.”

25. 25
    cz. IV, wstęp

    Zamek Świętej Trójcy stoi na granitowej wyspie w morzu mgły. Kiedy mgły opadają, widać dolinę „od głów ludzkich czarno”. Lud ciągnie do niej zewsząd.

26. 26
    cz. IV, katedra w zamku

    Hrabiowie szepczą, że Henryk przedarł się przez obóz chłopów i „Sto trupów położył, a dwieście swoich stracił.” Arcybiskup daje mu miecz: „Przypasz miecz ten, błogosławiony niegdyś ręką Świętego Floriana.” i mianuje go wodzem. Wszyscy przysięgają bronić wiary i czci przodków.

27. 27
    cz. IV, dziedziniec

    Hrabia pyta, czy wszystko stracone, Baron, czy Pankracy okaże litość; Henryk: „zowie się szubienica”. Książę na boku radzi rozpocząć układy. Henryk ogłasza: „Kto wspomni o poddaniu się, ten śmiercią karanym będzie.”

28. 28
    cz. IV, krużganek na wieży

    Jakub melduje, że Orcio „W wieży północnej usiadł na progu starego więzienia i śpiewa proroctwa.” Henryk sam na tarasie cieszy się władzą i ostatnimi dniami walki: „To moja pieśń ostatnia!”

29. 29
    cz. IV, komnata i lochy

    Orcio prowadzi ojca tajnym przejściem do lochów. Widzi duchy dawnych ofiar, które sądzą oskarżonego, a Henryk tylko je słyszy. Chór skazuje oskarżonego na potępienie. Orcio: „To drugi ty jesteś”, mdleje i mówi, że kazała mu Matka. Henryk ucieka z synem.

30. 30
    cz. IV, sala w zamku

    Ojciec Chrzestny przychodzi jako poseł Pankracego. Kobiety proszą o litość, hrabiowie wypowiadają Henrykowi posłuszeństwo, wołają: „Poddać się trzeba — układy — układy!”. Henryk wypędza posła, a potem odwołuje się do żołnierzy, z którymi polował i żeglował. Żołnierze wołają: „Niech żyje hr. Henryk”.

31. 31
    cz. IV, okopy Świętej Trójcy

    Nie ma już „Ani kul, ani lotek, ani śrutu”. Henryk: „Trza być Bogiem lub nicością.” Jakub pędzi hrabiów i książąt na mury. Henryk żegna syna. Didaskalium: „Orcio pada, trafiony kulą.” Głos z góry woła: „do mnie, synu mój!”. Henryk przykłada szablę do ust syna: „Klinga szklanna jak wprzódy”.

32. 32
    cz. IV, insza strona okopów

    Jakub umiera, przeklinając upór pana: „Niech ci czart odpłaci w piekle upór twój i męki moje.” Henryk widzi, że rewolucjoniści wdarli się na wieżę północną. Mówi: „ja stąpam ku sądowi Boga”, przeklina poezję i skacze w przepaść.

33. 33
    cz. IV, dziedziniec zamkowy

    Pankracy każe jeńcom podać nazwiska i skreśla je spośród żyjących. Ojca Chrzestnego posyła na śmierć z nimi. Naczelnik oddziału opowiada skok Henryka i przynosi jego szablę. Pankracy: „on jeden spośród was dotrzymał słowa.” Na baszcie z Leonardem widzi w chmurze postać z krzyżem, prosi o ciemność, woła „Galilaee, vicisti!” i umiera w ramionach Leonarda.

Kto jest kim

Sceny, o które pytają, z cytatem z tekstu

Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie Wolnych Lektur). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.

Liczby, które trzeba pamiętać

Jak wyglądają pytania: 81 zadań z „Nie-Boskiej komedii” w banku

21 zamkniętych, 12 otwartych, 10 wielokrotnego wyboru, 4 wiązki zadań do jednego fragmentu tekstu, 1 dopasowanie, 1 z lukami i 2 rozprawki. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.

Do przeczytania przed sprawdzianem

Pełne opracowania „Nie-Boskiej komedii”: streszczenia, charakterystyki postaci i konteksty.