Co najczęściej pojawia się na biologii rozszerzonej — analiza arkuszy CKE 2023–2026

Co najczęściej na maturze z biologii rozszerzonej? To pytanie zadaje sobie każdy, kto ma do opanowania osiemnaście działów podstawy programowej i kilka miesięcy do egzaminu. Materiału jest za dużo, by powtórzyć wszystko równie dokładnie — a to znaczy, że trzeba ustalić kolejność. Zamiast zgadywać, policzyliśmy zadania i punkty w czterech arkuszach CKE z sesji głównej (maj 2023, 2024, 2025 i 2026), korzystając z tego, że zasady oceniania podają przy każdym zadaniu sprawdzane wymaganie z podstawy programowej. Ten przewodnik pokazuje, które działy biologii rozszerzonej dawały w tych arkuszach najwięcej punktów, które pojawiały się rzadko i jak przełożyć to na plan nauki.

Jak zbudowany jest arkusz z biologii rozszerzonej

Zanim przejdziemy do statystyki działów, warto przypomnieć ramy egzaminu. Według Informatora CKE (obowiązującego od roku szkolnego 2024/2025) matura z biologii to 180 minut, od 44 do 56 zadań i maksymalnie 60 punktów. Zadań zamkniętych (wyboru wielokrotnego, prawda-fałsz, na dobieranie) jest 10–16 i dają 12–20 punktów, czyli około 30% wyniku. Zadań otwartych (z luką i krótkiej odpowiedzi) jest 34–40 i dają 40–48 punktów, czyli około 70% wyniku. To właśnie zadania otwarte decydują o wyniku, bo tam najłatwiej tracić punkty na nieprecyzyjne sformułowania.

Zadania występują pojedynczo albo w wiązkach: od dwóch do pięciu zadań wokół wspólnego kontekstu — opisanego zjawiska, organizmu, doświadczenia albo materiału źródłowego. Każde zadanie wiązki da się rozwiązać niezależnie od pozostałych. Za zadanie zamknięte można dostać 1 lub 2 punkty, za otwarte — 1, 2 lub 3 punkty. W praktyce przeważają zadania jednopunktowe: w arkuszu z 2023 r. było ich 37 na 48, w 2024 r. — 32 na 46, w 2025 r. — 42 na 51, a w 2026 r. — 53 na 56. Zadanie za 3 punkty trafiło się w tych czterech arkuszach dwa razy (2023 i 2026).

Liczby zadań też mieszczą się w widełkach z Informatora: 48 (2023), 46 (2024), 51 (2025) i 56 (2026), za każdym razem za 60 punktów.

Uwaga: liczby w tym tekście to nasze wyliczenie z opublikowanych arkuszy i zasad oceniania, a nie oficjalna statystyka CKE. Zadanie przypisaliśmy do działu wtedy, gdy zasady oceniania wskazują przy nim wymaganie szczegółowe z tego działu. Jeżeli zadanie odwołuje się do dwóch lub trzech działów naraz, jest policzone w każdym z nich — dlatego suma punktów w kolumnie może przekraczać 60. Cztery arkusze to mała próba: pokazują, co było, a nie co będzie. Arkusze i zasady oceniania pobierzesz z naszej strony z arkuszami CKE z biologii albo z cke.gov.pl.

Co najczęściej pojawia się na maturze z biologii — działy według udziału punktów

Tabela obejmuje wszystkie osiemnaście działów wymagań szczegółowych z podstawy programowej, w kolejności od najmocniej do najsłabiej reprezentowanych. W każdej komórce podajemy liczbę zadań i łączną liczbę punktów za te zadania.

Dział podstawy programowej	Maj 2023	Maj 2024	Maj 2025	Maj 2026
XI. Funkcjonowanie zwierząt (w tym człowieka)	12 zad. / 15 pkt	10 zad. / 13 pkt	19 zad. / 22 pkt	15 zad. / 15 pkt
IX. Różnorodność roślin (budowa i fizjologia roślin)	12 zad. / 15 pkt	9 zad. / 11 pkt	4 zad. / 6 pkt	7 zad. / 7 pkt
I. Chemizm życia	4 zad. / 4 pkt	8 zad. / 9 pkt	6 zad. / 6 pkt	7 zad. / 7 pkt
III. Energia i metabolizm	6 zad. / 7 pkt	4 zad. / 6 pkt	1 zad. / 1 pkt	6 zad. / 6 pkt
XVII. Ekologia	3 zad. / 4 pkt	3 zad. / 4 pkt	7 zad. / 8 pkt	4 zad. / 4 pkt
XIV. Genetyka klasyczna	1 zad. / 3 pkt	5 zad. / 8 pkt	3 zad. / 3 pkt	3 zad. / 5 pkt
XV. Biotechnologia. Podstawy inżynierii genetycznej	3 zad. / 3 pkt	1 zad. / 1 pkt	5 zad. / 7 pkt	4 zad. / 5 pkt
XIII. Ekspresja informacji genetycznej	4 zad. / 4 pkt	3 zad. / 4 pkt	1 zad. / 1 pkt	3 zad. / 5 pkt
II. Komórka	—	4 zad. / 5 pkt	4 zad. / 5 pkt	1 zad. / 1 pkt
XVIII. Różnorodność biologiczna, jej zagrożenia i ochrona	3 zad. / 5 pkt	2 zad. / 2 pkt	2 zad. / 2 pkt	1 zad. / 1 pkt
X. Różnorodność zwierząt	1 zad. / 1 pkt	2 zad. / 2 pkt	3 zad. / 4 pkt	1 zad. / 1 pkt
IV. Podziały komórkowe	2 zad. / 2 pkt	—	1 zad. / 2 pkt	3 zad. / 3 pkt
XVI. Ewolucja	2 zad. / 2 pkt	—	2 zad. / 2 pkt	2 zad. / 2 pkt
XII. Wirusy	—	1 zad. / 2 pkt	—	2 zad. / 3 pkt
V. Zasady klasyfikacji i sposoby identyfikacji organizmów	—	1 zad. / 2 pkt	1 zad. / 1 pkt	1 zad. / 1 pkt
VI. Bakterie i archeowce	—	—	—	4 zad. / 4 pkt
VIII. Protisty	—	—	—	3 zad. / 3 pkt
VII. Grzyby	—	—	—	—

Pierwszy wniosek narzuca się sam: funkcjonowanie zwierząt, czyli przede wszystkim fizjologia człowieka i innych zwierząt, było w każdym z czterech arkuszy największym działem — od 13 do 22 punktów na 60. Drugie miejsce zajmują rośliny (od 6 do 15 punktów), trzecie chemizm życia (od 4 do 9 punktów). Drugi wniosek jest równie istotny: żaden z pozostałych działów nie dał w pojedynczym arkuszu więcej niż 8 punktów, a rozrzut między latami jest duży. Genetyka klasyczna to raz 3, raz 8 punktów; energia i metabolizm — raz 1, raz 7. Trzeci wniosek: działy, których nie było przez trzy lata (bakterie, protisty), w 2026 r. dały łącznie 7 punktów. Brak działu w poprzednich arkuszach nie jest więc zapowiedzią, że nie pojawi się w następnym.

Top 3 działy, na których zdobywasz najwięcej punktów

Funkcjonowanie zwierząt — największy dział w każdym arkuszu

To najobszerniejszy dział podstawy: budowa i funkcjonowanie organizmu zwierzęcego oraz porównanie czynności życiowych zwierząt — odżywiania, wymiany gazowej, krążenia, wydalania i osmoregulacji, regulacji nerwowej i hormonalnej, odporności, rozmnażania. Tu mieści się cała fizjologia człowieka, ale zasady oceniania pokazują, że zadania dotyczą też innych zwierząt (w arkuszu z 2025 r. np. osmoregulacji ryby słodkowodnej). Zadania często mają formę graficzną: wykres stężenia hormonu w czasie, schemat nefronu, krzywa dysocjacji hemoglobiny.

To dział, w którym łatwo zdobyć punkty, jeśli rozumiesz mechanizmy, a nie tylko pamiętasz nazwy. Przykład takiego polecenia: zadanie pokazuje wykres stężenia glukozy we krwi po posiłku i prosi o wskazanie hormonu odpowiedzialnego za jego spadek oraz wyjaśnienie mechanizmu. Nazwa (insulina) to dopiero połowa odpowiedzi — druga połowa to mechanizm (zwiększenie wychwytu glukozy przez komórki i pobudzenie syntezy glikogenu). To różnica między „wiem co” a „wiem dlaczego” i to ona przesądza o wyniku, bo czasownik „wyjaśnij” wymaga — według Informatora — wskazania drogi, która prowadzi od przyczyny do skutku.

Rośliny — dział, który łatwo zlekceważyć

W podstawie programowej dział nazywa się „Różnorodność roślin”, ale obejmuje nie tylko przegląd grup. Są w nim: rośliny lądowe i wtórnie wodne (tkanki, organy, przystosowania), gospodarka wodna i odżywianie mineralne, odżywianie się roślin, rozmnażanie i rozprzestrzenianie się oraz wzrost i rozwój, w tym fitohormony. W arkuszu z 2023 r. zadania z tego działu dały 15 punktów — tyle samo co funkcjonowanie zwierząt — a w 2024 r. 11 punktów. Kto uczy się „biologii pod medycynę” i zostawia rośliny na koniec, ryzykuje więc sporą część arkusza.

Chemizm życia — fundament, który wraca w wielu zadaniach

Składniki nieorganiczne i organiczne: woda, białka, lipidy, węglowodany, kwasy nukleinowe. W czterech analizowanych arkuszach ten dział dawał od 4 do 9 punktów, a do tego jest „przekrojowy”: wiedza o budowie białek wraca w zadaniach z enzymów (dział „Energia i metabolizm”), fizjologii i biotechnologii. Inwestycja w ten dział procentuje w wielu miejscach arkusza.

Jeśli wybierasz biologię razem z chemią (typowy zestaw pod medycynę), zauważysz, że chemizm życia jest pomostem między przedmiotami — te same grupy funkcyjne i reakcje rozpoznajesz na obu egzaminach. Jak ułożyć równoległą naukę obu przedmiotów, opisaliśmy w poradniku jak przygotować się do matury z chemii rozszerzonej.

A genetyka?

Genetyka w podstawie programowej to dwa działy: „Ekspresja informacji genetycznej” (transkrypcja, translacja, kod genetyczny, regulacja) i „Genetyka klasyczna” (dziedziczenie cech, zmienność). Razem dawały w analizowanych arkuszach od 4 punktów (2025) do 12 punktów (2024). Zadania genetyczne były w każdym z czterech arkuszy, ale ich waga mocno się zmienia. To wciąż dział wdzięczny do nauki, bo krzyżówka i odczyt kodu genetycznego są powtarzalne — gdy raz zrozumiesz mechanikę, rozwiązujesz większość zadań tym samym algorytmem. Rozkład typów zadań genetycznych i gotowe schematy rozpisaliśmy w osobnym tekście: genetyka na maturze z biologii — typy zadań i schematy.

Działy oszczędnościowe — gdzie ROI jest najniższe

Nie każdy dział zasługuje na tyle samo godzin. „Oszczędnościowy” nie znaczy „do pominięcia” — chodzi o świadomą decyzję, by powtórzyć go raz, porządnie, zamiast szlifować do perfekcji. Informator CKE mówi wprost, że właściwe przygotowanie do egzaminu daje tylko realizacja wszystkich wymagań podstawy programowej, a arkusz z 2026 r. (bakterie i protisty po trzech latach przerwy) dobrze to ilustruje.

• Ewolucja — mechanizmy (dobór, dryf, specjacja) i pokrewieństwo ewolucyjne. W trzech z czterech arkuszy po 2 punkty, w jednym zero. Warto znać pojęcia i umieć je zastosować na przykładzie.
• Bakterie, protisty, grzyby, wirusy, zasady klasyfikacji — w każdym z analizowanych arkuszy co najwyżej kilka punktów na dział, a grzyby nie pojawiły się w wymaganiach ani razu. Skup się na budowie, czynnościach życiowych i znaczeniu tych grup, w tym na chorobach i ich profilaktyce.
• Różnorodność zwierząt (przegląd systematyczny) — od 1 do 4 punktów. Ważniejsze od detali budowy poszczególnych grup są cechy pozwalające je rozróżnić — tak formułowane są wymagania.

Wskazówka: „oszczędnościowy” działa tylko wtedy, gdy masz już opanowane działy z górnej części tabeli. Odpuszczanie ewolucji, gdy fizjologia kuleje, to nie strategia — to odkładanie problemu. Najpierw zabezpiecz to, co wraca w każdym arkuszu, potem decyduj, czemu poświęcić mniej czasu.

Typy zadań, które wracają w arkuszach

Statystyka działów to jedna oś analizy. Druga to forma zadań — bo niezależnie od tematu arkusz sprawdza te same wymagania ogólne: rozumowanie i wyjaśnianie związków przyczynowo-skutkowych, posługiwanie się informacjami z materiałów źródłowych oraz myślenie naukowe, czyli planowanie doświadczeń i wnioskowanie z ich wyników.

Typ zadania	Co sprawdza	Gdzie się pojawia
Zadanie z materiałem źródłowym (wykres, schemat, tabela, tekst, zdjęcie)	Odczyt i interpretacja danych	Cały arkusz
Zadanie doświadczalne	Problem badawczy, hipoteza, próba kontrolna i badawcza, wniosek	Różne działy, np. rośliny, enzymy, fizjologia zwierząt
Krzyżówka genetyczna, rodowód	Genotypy, fenotypy, prawdopodobieństwo	Genetyka klasyczna
Zadanie „wyjaśnij”	Droga od przyczyny do skutku	Fizjologia, chemizm życia, ekologia
Zadanie „rozstrzygnij i uzasadnij”	Wybór jednej z odpowiedzi i argument	Cały arkusz

Dwa typy zasługują na osobny komentarz. Zadania z materiałem źródłowym opierają się na tym, co jest w arkuszu — odczyt wykresu wymaga przede wszystkim uważności. Jak je rozwiązywać, opisaliśmy w tekście o analizie danych na biologii rozszerzonej. Zadania doświadczalne policzyliśmy osobno: wymaganie ogólne dotyczące myślenia naukowego (planowanie obserwacji i doświadczeń, wnioskowanie z wyników) zasady oceniania wskazują przy 9 zadaniach za 13 punktów w 2023 r., 3 zadaniach za 4 punkty w 2024 r., 5 zadaniach za 5 punktów w 2025 r. i 9 zadaniach za 9 punktów w 2026 r. W tych arkuszach trzeba było m.in. sformułować wniosek, sformułować problem badawczy, wskazać próby potrzebne do weryfikacji hipotezy i rozstrzygnąć, czy wyniki ją potwierdzają. Jak budować takie odpowiedzi, pokazujemy w tekście zadania doświadczalne na biologii rozszerzonej — jak je punktuje CKE.

Na platformie matury-online.pl ćwiczysz właśnie te powtarzalne typy zadań — ponad 20 000 zadań z 12 przedmiotów, w tym ponad 1600 zadań z biologii, z natychmiastowym sprawdzaniem i wyjaśnieniem odpowiedzi. Zamiast zgadywać, które działy masz słabo, trenuj zadania z biologii dział po dziale albo rozwiąż cały arkusz z biologii online. Konto darmowe ma ograniczony dostęp, Premium kosztuje od 49 zł miesięcznie.

Jak rozłożyć czas nauki według ROI

Statystyka działów ma sens tylko wtedy, gdy przekładasz ją na decyzje. Poniższa tabela to nasza propozycja podziału czasu nauki według zwrotu z inwestycji (ROI) — czyli stosunku punktów, jakie dział dawał w arkuszach 2023–2026, do nakładu pracy. To punkt wyjścia, który dostosujesz do własnych braków.

Priorytet	Działy	Sugerowany udział czasu
1 — najwyższy	Funkcjonowanie zwierząt (w tym człowieka), rośliny, chemizm życia	ok. 45%
2 — wysoki	Genetyka klasyczna i ekspresja informacji genetycznej, energia i metabolizm, ekologia, biotechnologia	ok. 35%
3 — średni	Komórka, podziały komórkowe, różnorodność biologiczna i jej ochrona, różnorodność zwierząt	ok. 12%
4 — uzupełniający	Ewolucja, wirusy, bakterie, protisty, grzyby, zasady klasyfikacji	ok. 8%

Logika jest prosta: największą część czasu kierujesz tam, gdzie punktów było najwięcej w każdym z czterech arkuszy, a działy uzupełniające powtarzasz raz, do poziomu „rozumiem wymagania i umiem je zastosować w zadaniu”. Jeśli celujesz w medycynę albo inny kierunek z wysokim progiem, pamiętaj, że na rozszerzeniu liczy się każdy punkt — sprawdź, jak progi i przeliczniki działają w praktyce, w tekście punkty rekrutacyjne na studia — jak liczy UJ, UW, PW, AGH.

Ten plan działa najlepiej w połączeniu z systematyką: dawkowanie działów w czasie, praca z arkuszami próbnymi i regularne powtórki. Pełny, sześciomiesięczny harmonogram nauki biologii rozłożyliśmy w przewodniku jak przygotować się do matury z biologii rozszerzonej.

Najczęstsze pytania o to, co jest na maturze z biologii

Czy można zdać biologię rozszerzoną, ucząc się tylko top 3 działów?

Biologia rozszerzona jest przedmiotem dodatkowym, więc nie ma dla niej progu zdawalności — wynik liczy się w rekrutacji. A dobry wynik wymaga sięgnięcia po punkty z pozostałych obszarów: trzy największe działy dały w analizowanych arkuszach od 29 do 34 punktów na 60 (licząc zadania łączące działy w każdym z nich). Top 3 to fundament, na którym budujesz — nie cały dom.

Skąd brać arkusze do samodzielnej analizy?

Z oficjalnego źródła: arkusze i zasady oceniania publikuje CKE na cke.gov.pl; te same pliki zebraliśmy na stronie arkusze CKE z biologii, a opis egzaminu znajdziesz w Informatorze z biologii. Rozwiązuj arkusze w warunkach egzaminu (180 minut), a potem licz rozkład punktów na własnym egzemplarzu — Twoja statystyka braków jest cenniejsza niż każda średnia.

Czy proporcje działów zmienią się w 2027 roku?

Tego nie wie nikt poza autorami arkusza. Opis egzaminu w Informatorze się nie zmienia: 180 minut, 44–56 zadań, 60 punktów, około 70% punktów za zadania otwarte. Rozkład działów w czterech ostatnich arkuszach wahał się wyraźnie, ale funkcjonowanie zwierząt za każdym razem było największym działem. Planowanie nauki od tego działu to rozsądny punkt wyjścia, nie gwarancja.

Niezależnie od działu — gdzie maturzyści tracą punkty

Analiza działów odpowiada na pytanie „czego się uczyć”. Ale zasady oceniania opisane w Informatorze pokazują też, że część punktów ucieka niezależnie od tematu, przez formę odpowiedzi. Warto znać te zasady, bo wyeliminowanie złych nawyków podnosi wynik bardziej niż dorzucenie kolejnego rzadkiego działu.

• Nieczytanie polecenia do końca. „Wyjaśnij” to nie „wymień”, a „podaj jedną funkcję” to nie „opisz wszystkie”. Każde polecenie zawiera czasownik operacyjny wskazujący czynność, którą masz wykonać — jak je rozumieć, opisaliśmy w tekście o czasownikach operacyjnych na maturze z biologii i chemii.
• Brak precyzji. „Coś przechodzi do komórki” zamiast „transport aktywny przez błonę”. Według Informatora odpowiedzi nieprecyzyjne, niejednoznaczne i niejasno sformułowane uznaje się za błędne.
• Mylenie przyczyny ze skutkiem. Szczególnie w fizjologii i ekologii: rozwiązanie oparte na błędnym merytorycznie założeniu uznaje się w całości za niepoprawne.
• Odpowiedzi „na wszelki wypadek”. Gdy do jednego polecenia podajesz kilka odpowiedzi, z których jedna jest poprawna, a inne błędne, nie dostajesz punktów za żadną z nich. Dopisana informacja, która zaprzecza poprawnej części odpowiedzi i świadczy o niezrozumieniu zagadnienia, zeruje całość.

Te błędy nie wynikają z braku wiedzy, tylko z braku treningu na arkuszach z zasadami oceniania w ręku. Dlatego ostatni miesiąc nauki warto poświęcić nie na nowy materiał, lecz na rozwiązywanie zadań i porównywanie własnych odpowiedzi z zasadami oceniania CKE. Pamiętaj przy tym, że przykładowe rozwiązania nie są ścisłym wzorcem sformułowań — akceptowane są wszystkie odpowiedzi merytorycznie poprawne i spełniające warunki zadania.

Podsumowanie

Co najczęściej na maturze z biologii rozszerzonej? W arkuszach CKE z maja 2023–2026 największym działem było za każdym razem funkcjonowanie zwierząt (13–22 punkty na 60), a po nim rośliny i chemizm życia. Genetyka — klasyczna i molekularna razem — dawała od 4 do 12 punktów, a pozostałe działy po kilka punktów, przy dużych wahaniach między latami. Kieruj większość czasu tam, gdzie punkty wracają w każdym arkuszu, dokładaj zadania z materiałem źródłowym i doświadczalne, a działy takie jak ewolucja czy przegląd mikroorganizmów powtarzaj raz, ale porządnie — bo w podstawie programowej są i w arkuszu z 2026 r. wróciły. Najważniejsze jednak, byś zweryfikował tę statystykę na własnym egzemplarzu arkusza — bo plan nauki dopasowany do Twoich braków zawsze bije ogólną średnią.