Zwroty zakazane w wypracowaniu maturalnym — 30 formuł, które osłabiają pracę

Zwroty zakazane w wypracowaniu maturalnym nie są błędami, które egzaminator podkreśli na czerwono. „Warto zauważyć”, „jak wiadomo”, „reasumując” czy „autor chciał przekazać” są gramatycznie bez zarzutu — i właśnie dlatego trudno się ich pozbyć. Praca pełna takich formuł brzmi szkolnie i pusto: zajmuje miejsce, a argumentów w niej mniej, niż sugeruje liczba linijek. Od razu jedno zastrzeżenie: CKE nie publikuje oficjalnej listy zakazanych wyrażeń. „Zakazane” to skrót myślowy dla zwrotów, które systematycznie obniżają ocenę w dwóch miejscach — w kryterium języka wypowiedzi i w realnej objętości argumentacji. Poniżej masz 30 takich formuł podzielonych na pięć grup według funkcji, którą udają: otwieracze, meta-komentarze, asekuracje, pseudo-analizę i zamykacze. Przy każdej znajdziesz wyjaśnienie, dlaczego nie działa, i zamiennik. Na końcu — test redakcyjny, który pozwala wykreślić 15% tekstu bez utraty ani jednego argumentu.

Dlaczego zwroty zakazane w wypracowaniu kosztują punkty

Wypełniacze uderzają w pracę dwoma kanałami naraz, i żaden z nich nie jest oczywisty.

Pierwszy kanał to kryterium języka wypowiedzi, warte 11 z 35 punktów. Egzaminator ocenia w nim między innymi zakres środków językowych, czyli to, czy słownictwo i składnia są zróżnicowane i dopasowane do wypowiedzi argumentacyjnej. Praca, w której co trzecie zdanie zaczyna się od „warto zauważyć, że” albo „można powiedzieć, że”, ma zakres środków węższy, niż wynikałoby z samego słownika zdającego — bo te same szablony powtarzają się w każdym akapicie. Część wypełniaczy dodatkowo generuje policzalne usterki: powtórzenia, pleonazmy, zdania wielokrotnie złożone, w których gubi się składnia. Jak dokładnie wyglądają progi i ile błędów mieści się w każdym przedziale, rozpisaliśmy w tekście o kryterium języka wypowiedzi na maturze z polskiego.

Drugi kanał jest mniej widoczny: objętość. Na poziomie podstawowym minimum wynosi 300 wyrazów, na rozszerzonym 400 — a realnie dobra praca ma o jedną trzecią więcej. Każde „w tym wypracowaniu postaram się udowodnić, że” to siedem wyrazów, które nie wnoszą nic. W pracy na 450 wyrazów kilkanaście takich formuł potrafi zająć 60–80 wyrazów, czyli objętość jednego pełnego argumentu z przykładem. Zdający ma wrażenie, że napisał dużo, a egzaminator w kryterium kompetencji literackich widzi argumentację powierzchowną. Zależność między długością a jakością pracy opisuje osobny tekst o limicie wyrazów w wypracowaniu maturalnym.

Jest też trzeci, czysto psychologiczny efekt. Egzaminator czyta dziesiątki prac jednego dnia. Formuły, które zna na pamięć, sprawiają, że czyta szybciej i mniej uważnie — a oryginalna myśl ukryta między „jak wiadomo” a „reasumując” łatwiej mu umyka.

Grupa 1: otwieracze-banały — „w dzisiejszych czasach”, „od zawsze człowiek”

Otwieracze to formuły, od których zaczyna się wstęp albo nowy akapit, zanim zdający wie, co chce powiedzieć. Ich wspólna cecha: pasują do każdego tematu, więc nie mówią nic o tym konkretnym.

Zwrot zakazany	Dlaczego nie działa	Zamiennik
w dzisiejszych czasach	nie wskazuje żadnego czasu; pasuje do każdej epoki	konkretna data lub zjawisko: „po 1989 roku”, „w kulturze mediów społecznościowych”
od zarania dziejów / od zawsze człowiek	teza nieweryfikowalna i zwykle fałszywa	zacznij od problemu z polecenia
temat ten jest bardzo ważny i ciekawy	ocena tematu nie jest odpowiedzią na temat	skreślić
każdy z nas kiedyś zastanawiał się	uogólnienie bez podstawy, ton przemówienia	pytanie z polecenia postawione wprost
literatura od wieków porusza ten problem	wstęp bez lektury; zapowiedź zamiast tezy	nazwij utwór i sposób, w jaki problem w nim działa
według słownika języka polskiego X to…	definicja słownikowa zastępuje myślenie o temacie	własne, robocze rozumienie pojęcia w jednym zdaniu

Otwieracz jest niebezpieczny przede wszystkim we wstępie, bo tam egzaminator sprawdza, czy zdający zrozumiał polecenie. Wstęp, który przez trzy zdania rozgrzewa się ogólnikami, dochodzi do tezy dopiero w czwartym — albo wcale. Jak zbudować początek pracy, który od pierwszego zdania pracuje na tezę, pokazuje poradnik o wstępie wypracowania maturalnego.

Grupa 2: meta-komentarze — „w tym wypracowaniu przedstawię”, „jak już wspomniałem”

Meta-komentarz to zdanie o pracy zamiast zdania w pracy. Zdający opisuje, co zrobi albo co już zrobił, zamiast to robić. W wypowiedzi mówionej takie zdania porządkują słuchanie; w tekście pisanym są zbędne, bo czytelnik widzi kompozycję na kartce.

Zwrot zakazany	Dlaczego nie działa	Zamiennik
w tym wypracowaniu przedstawię / postaram się udowodnić	zapowiedź zamiast tezy; „postaram się” dodatkowo osłabia	sama teza w trybie oznajmującym
jak już wspomniałem / jak pisałem wcześniej	sygnał powtórzenia; egzaminator pamięta poprzedni akapit	skreślić albo nawiązać treścią: „ta sama bierność…“
przejdę teraz do kolejnego argumentu	zdanie-przejście bez treści	sygnalizator logiczny wbudowany w zdanie z argumentem
w następnej części pracy omówię	zapowiedź, która odracza myśl	skreślić
jak widać na powyższym przykładzie	udaje wniosek, nie formułując go	wniosek wprost: „Przykład Wokulskiego pokazuje, że…“
najpierw przypomnę fabułę utworu	zapowiedź streszczenia, które nie jest punktowane	tylko ten fragment fabuły, który dowodzi tezy

Najbardziej kosztowny jest pierwszy wiersz tabeli. Formuła „w tym wypracowaniu postaram się udowodnić, że” poprzedza zwykle tezę, która mogłaby stać samodzielnie — i byłaby mocniejsza. Porównaj: „W tym wypracowaniu postaram się udowodnić, że samotność jest w Lalce ceną ambicji” i „W Lalce samotność jest ceną ambicji”. Drugie zdanie jest krótsze o siedem wyrazów i brzmi jak stanowisko, a nie jak obietnica.

Grupa 3: asekuracje — „trudno jednoznacznie stwierdzić”, „wydaje mi się, że być może”

Asekuracja to zwrot, którym zdający zabezpiecza się przed pomyłką. Na maturze działa odwrotnie: wypracowanie jest wypowiedzią argumentacyjną, więc stanowisko ma być wyraźne. Zdanie osłabione dwiema asekuracjami nie jest ostrożne — jest niejasne.

Zwrot zakazany	Dlaczego nie działa	Zamiennik
trudno jednoznacznie stwierdzić	wycofanie się z odpowiedzi na polecenie	stanowisko + zastrzeżenie konkretne: „w warstwie ideowej tak, w fabularnej nie”
wydaje mi się, że być może	podwójna asekuracja w jednym zdaniu	„uważam, że” raz w tezie, dalej tryb oznajmujący
w pewnym sensie / poniekąd	nie mówi, w jakim sensie	nazwij ten sens albo skreśl
można by powiedzieć, że	tryb przypuszczający przy własnej tezie	powiedz to
każdy ma prawo do własnej interpretacji	unik zamiast argumentu	uzasadnij swoją interpretację tekstem
nie da się ukryć, że / nie ulega wątpliwości, że	fałszywa pewność, pod którą zwykle brak dowodu	dowód z tekstu zamiast zapewnienia

Ostatni wiersz wygląda na przeciwieństwo asekuracji, ale pełni tę samą funkcję: zastępuje uzasadnienie deklaracją. „Nie ulega wątpliwości, że Konrad przegrywa” zwalnia zdającego z pokazania, dlaczego przegrywa. Egzaminator czyta to jako lukę w argumentacji, nie jako pewność siebie.

Uwaga: pierwsza osoba nie jest zakazana. „Uważam”, „przyjmuję”, „w mojej interpretacji” są w rozprawce dopuszczalne — zwłaszcza w tezie i przy odczytaniu, które świadomie wybierasz spośród kilku możliwych. Problem zaczyna się, gdy „wydaje mi się” pojawia się w każdym akapicie.

Grupa 4: pseudo-analiza — „autor chciał przekazać”, „książka uczy nas, że”

To najgroźniejsza grupa, bo jej zwroty nie tylko psują styl, ale udają pracę interpretacyjną. Zdanie z pseudo-analizą wygląda jak wniosek, a w rzeczywistości omija tekst.

Zwrot zakazany	Dlaczego nie działa	Zamiennik
autor chciał przekazać, że	intencja pisarza jest niesprawdzalna; analizujesz tekst	„utwór ukazuje”, „narrator sugeruje”, „kompozycja podkreśla”
książka uczy nas, że	moralizatorski skrót, który spłaszcza lekturę	nazwij mechanizm: co w fabule prowadzi do tego wniosku
bohater jest ciekawą / złożoną postacią	ocena bez treści	wskaż sprzeczność, która czyni go złożonym
utwór skłania do refleksji	każdy utwór skłania; nie wiadomo, do jakiej	sformułuj tę refleksję jako twierdzenie
jak wiadomo / powszechnie wiadomo	powołanie się na wiedzę wspólną zamiast dowodu	odwołanie do sceny, cytatu, kontekstu
autor zastosował wiele środków stylistycznych	wyliczenie bez funkcji; nic nie interpretuje	jeden środek + jego funkcja w utworze

Test na pseudo-analizę jest prosty: zapytaj, czy zdanie da się sprawdzić w tekście. „Prus chciał przekazać, że miłość niszczy” — niesprawdzalne. „Każda decyzja Wokulskiego podporządkowana Izabeli oddala go od pracy, która zbudowała jego pozycję” — sprawdzalne w konkretnych rozdziałach. Egzaminator punktuje w kryterium kompetencji literackich właśnie ten drugi typ zdań. Szerzej o formułach typu „autor chciał przekazać” i „jak wiadomo” w kontekście rejestru pisaliśmy w zestawieniu, które pokazuje, jak język potoczny w wypracowaniu maturalnym obniża styl.

Grupa 5: zamykacze — „reasumując”, „podsumowując powyższe rozważania”

Zamykacze pojawiają się w ostatnim akapicie, kiedy zdający jest najbardziej zmęczony i ma najmniej czasu. Dlatego są najczęstsze ze wszystkich pięciu grup.

Zwrot zakazany	Dlaczego nie działa	Zamiennik
reasumując / podsumowując powyższe rozważania	szkolny sygnał końca, zwykle przed powtórzeniem wstępu	wniosek, który wynika z argumentów, bez etykiety
podsumowując, udowodniłem, że	ocena własnej pracy należy do egzaminatora	sama teza w wersji pogłębionej przez argumenty
utwór jest ponadczasowy / aktualny do dziś	deklaracja, po której nic nie da się dopowiedzieć	wskaż konkretne współczesne zjawisko, którego dotyczy
każdy powinien przeczytać tę książkę	rekomendacja zamiast wniosku	skreślić
odpowiedź na to pytanie każdy musi znaleźć sam	wycofanie tezy w ostatnim zdaniu	powtórz stanowisko z nowym uzasadnieniem
na tym zakończę moje wypracowanie	meta-komentarz; koniec widać na kartce	skreślić

Słowo „podsumowując” samo w sobie nie jest błędem i nie odbierze punktów. Kłopot polega na tym, co zwykle po nim następuje: przepisana teza ze wstępu, bez śladu argumentów, które padły po drodze. Zakończenie powinno pokazać, czym teza stała się po przejściu przez dowody. Jak to zrobić w trzech zdaniach, opisuje poradnik o zakończeniu wypracowania maturalnego.

Wskazówka: zamykacze i asekuracje najczęściej wchodzą do tekstu razem ze zmęczeniem. Ostatni akapit sprawdzaj uważniej niż pierwszy — to tam lądują „reasumując”, „ponadczasowy” i „każdy musi znaleźć sam”.

Jak nie pisać wypracowania maturalnego — ćwiczenie na własnych pracach

Znajomość listy nie wystarcza, bo wypełniacze pisze się odruchowo. Jedynym sposobem, żeby je wyłapywać, jest sprawdzanie własnych prac ćwiczebnych z tabelą obok — i to nie raz, tylko przez kilka tygodni, aż zaczniesz zatrzymywać rękę przed „warto zauważyć” jeszcze w trakcie pisania.

Praktyczna kolejność wygląda tak. Przez pierwszy tydzień zaznaczaj w każdej pracy wszystkie zwroty z pięciu tabel, nic nie poprawiając — sama statystyka pokazuje, która grupa jest twoją słabością. U większości zdających dominują jedna albo dwie grupy: ktoś asekuruje się w każdym akapicie, ktoś inny zaczyna każdą część meta-komentarzem. Przez kolejne tygodnie pracuj tylko nad dominującą grupą, bo to ona odpowiada za większość strat.

Takie ćwiczenie wymaga informacji zwrotnej, której trudno udzielić samemu sobie. Na platformie z zadaniami z języka polskiego wypracowania są oceniane w kryteriach CKE, z komentarzem do języka wypowiedzi, który wskazuje powtarzające się formuły zamiast ogólnej uwagi „styl poprawny”. Baza obejmuje 10 000+ zadań z 11 przedmiotów w cenie 49 zł/mies.

Test redakcyjny — jak wykreślić 15% tekstu bez straty treści

Ostatni krok to operacja, którą warto wykonywać na każdej pracy ćwiczebnej, a w skróconej wersji — także na egzaminie. Cel: skrócić tekst o około 15% wyłącznie przez skreślenia, bez usuwania żadnego argumentu, przykładu ani cytatu. W pracy na 450 wyrazów to około 65 wyrazów.

Krok	Co skreślasz	Pytanie kontrolne
1	otwieracze na początku akapitów (grupa 1)	czy akapit zaczyna się od twierdzenia?
2	meta-komentarze (grupa 2)	czy zdanie mówi o utworze, czy o mojej pracy?
3	co drugą asekurację (grupa 3)	czy zastrzeżenie jest konkretne?
4	pseudo-analizę zamienioną na podmiot tekstowy (grupa 4)	czy zdanie da się sprawdzić w tekście?
5	zamykacze ostatniego akapitu (grupa 5)	czy wniosek wynika z argumentów?
6	kontrola długości	czy praca nadal ma 300 (pp) lub 400 (pr) wyrazów?

Krok szósty jest obowiązkowy. Przekreślony fragment nie liczy się do limitu, więc redakcja przeprowadzona na pracy napisanej „na styk” może zepchnąć ją poniżej minimum — a to oznacza utratę całego kryterium języka.

Tak wygląda test w praktyce. Akapit przed redakcją ma 74 wyrazy:

Warto zauważyć, że w dzisiejszych czasach temat samotności jest bardzo ważny. Jak już wspomniałem, w Lalce Bolesława Prusa Wokulski wydaje mi się postacią bardzo samotną. Autor chciał przekazać, że być może samotność jest w pewnym sensie ceną za ambicję. Jak wiadomo, Wokulski nie potrafi porozumieć się ani z arystokracją, ani z kupcami. Jak widać na powyższym przykładzie, samotność bohatera wynika z jego pozycji. Reasumując, utwór jest ponadczasowy i skłania do refleksji nad tym problemem.

Po redakcji zostaje 41 wyrazów, a treść się nie zmniejsza — wręcz przeciwnie, dopiero teraz widać argument:

W Lalce Prusa samotność jest ceną ambicji. Wokulski nie może porozumieć się ani z arystokracją, która przyjmuje jego pieniądze, lecz odrzuca pochodzenie, ani z kupcami, którzy nie rozumieją jego ambicji. Jego osamotnienie nie wynika z charakteru, lecz z pozycji pomiędzy warstwami.

Skrócenie jest tu znacznie większe niż 15%, bo akapit wzorcowo nagromadził wypełniacze z wszystkich pięciu grup. W prawdziwej pracy uzyskasz mniej — ale nawet 40–60 odzyskanych wyrazów to miejsce na dodatkowy przykład albo kontekst, który podnosi ocenę argumentacji.

Najczęstsze pytania o zwroty zakazane

Czy za „reasumując” albo „warto zauważyć” traci się punkty?

Nie bezpośrednio — pojedynczy zwrot nie jest błędem językowym. Straty są pośrednie: powtarzane szablony zawężają zakres środków językowych, a zajęta przez nie objętość odbiera miejsce argumentom.

Czy można pisać w pierwszej osobie?

Tak. „Uważam” i „w mojej interpretacji” są dopuszczalne, szczególnie w tezie. Należy unikać nagromadzenia asekuracji typu „wydaje mi się, że być może”.

Czy sygnalizatory typu „po pierwsze”, „ponadto” też są wypełniaczami?

Nie, jeśli stoją w zdaniu, które zawiera argument. Sygnalizator porządkuje myśl; wypełniacz ją zastępuje. „Ponadto Wokulski traci zaufanie kupców” jest w porządku, „Przejdę teraz do kolejnego argumentu” — nie.

Podsumowanie

Zwroty zakazane w wypracowaniu maturalnym to nie lista słów wyklętych przez CKE, tylko 30 formuł, które zajmują miejsce myśli: otwieracze, meta-komentarze, asekuracje, pseudo-analiza i zamykacze. Każda z nich jest poprawna gramatycznie, a wszystkie razem sprawiają, że praca brzmi szkolnie, ma węższy zakres środków językowych i mniej argumentów, niż pozwalałaby jej długość. Najskuteczniejszym narzędziem nie jest szukanie synonimów, lecz skreślanie: jeśli po usunięciu zwrotu zdanie znaczy to samo, zwrot był zbędny. Sprawdź swoją ostatnią pracę pięcioma tabelami z tego tekstu, znajdź dominującą grupę i przez najbliższe tygodnie wykreślaj właśnie ją — a przed oddaniem arkusza zawsze skontroluj, czy po redakcji praca nadal mieści się w limicie wyrazów.