- Wasilewski
- Więzień pobity na śledztwie; żołnierz niesie go do kibitki, a on ma ręce „jak z krzyża zdjęte” rozpięte nad barkami żołnierza.
- Żegota
- Nowy więzień, gospodarz ze wsi. Opowiada bajkę Goreckiego o diable, który zakopał ziarno, żeby je zniszczyć, a ono wzeszło.
- Ks. Lwowicz
- Ksiądz wśród więźniów. Przerywa pieśń Konrada słowami: „Konradzie, stój, dla Boga, to jest pieśń pogańska”.
- Pieśń zemsty
- Pieśń Konrada ze sceny I z refrenem „Tak! zemsta, zemsta, zemsta na wroga, / Z Bogiem i choćby mimo Boga!”. Kapral mówi o niej: „to jest pieśń szatańska”.
- Mała Improwizacja
- Zwyczajowa nazwa widzenia Konrada po pieśni zemsty („Wznoszę się! lecę! tam, na szczyt opoki”): orzeł, który chce dojrzeć przyszłość, i zasłaniający ją olbrzymi kruk.
- Wielka Improwizacja
- Scena II – samotny monolog Konrada w celi. Od pochwały własnej pieśni przez żądanie władzy nad duszami po groźbę, której ostatnie słowo wypowiada Głos diabła.
- „Daj mi rząd dusz!”
- Żądanie Konrada z Improwizacji. Chce rządzić ludźmi uczuciem, tak jak rządzi przyrodą: „Ja chcę duszami władać, jak Ty nimi władasz”.
- „Nazywam się Milijon”
- Słowa Konrada: „Ja i ojczyzna to jedno. / Nazywam się Milijon — bo za milijony / Kocham i cierpię katusze”.
- „Ty jesteś tylko mądrością”
- Zarzut Konrada wobec milczącego Boga: „Kłamca, kto Ciebie nazywał miłością, / Ty jesteś tylko mądrością”.
- „Carem!”
- Słowo, którym Głos diabła kończy zdanie Konrada „Krzyknę, żeś Ty nie ojcem świata, ale…”. Po nim didaskalia: „Konrad staje chwilę, słania się i pada”.
- Ksiądz Piotr
- W didaskaliach „braciszek bernardyn Piotr”. Wypędza złego ducha z Konrada, ofiarowuje się ponieść karę za jego winy, ma widzenie w scenie V, a w scenie VIII staje przed Senatorem.
- Egzorcyzm
- Scena III. Ksiądz Piotr zmusza Ducha, by wyznał, gdzie jest więzień bliski samobójstwa i jak go ratować, po czym go wypędza: „Skąd wszedłeś i jak wszedłeś, idź tam i tamtędy”.
- Chóry aniołów
- Po egzorcyzmie śpiewają nad księdzem Piotrem: „Sługo! sługo pokorny, cichy, / Wniosłeś pokój w dom pychy” oraz „Pan maluczkim objawia, / Czego wielkim odmawia”.
- Ewa
- Młoda panienka z domu wiejskiego pod Lwowem (scena IV). Modli się za uwięzionych na Litwie i osobno za autora piosenek, które czytała.
- Widzenie księdza Piotra
- Scena V. Kibitki z młodzieżą jadące na północ, sąd nad narodem, krzyż, śmierć i wniebowstąpienie, a na końcu „namiestnik wolności na ziemi widomy”.
- „Czterdzieści i cztery”
- Imię przyszłego wskrzesiciela narodu w Widzeniu: „Z matki obcej; krew jego dawne bohatery, / A imię jego będzie czterdzieści i cztery”. Utwór liczby nie objaśnia.
- Gal
- Postać z Widzenia w roli Piłata: „Gal w nim winy nie znalazł i — umywa ręce”, a potem wydaje naród na mękę.
- Rakus, Borus, Moskal
- Austriak, Prusak i żołnierz rosyjski z Widzenia: „Rakus octem, Borus żółcią poi”, a „żołdak Moskal” przebija bok kopią. O nim mowa: „On jeden poprawi się, i Bóg mu przebaczy”.
- Krzyż z trzech ludów
- Obraz z Widzenia: „Krzyż ma długie, na całą Europę ramiona, / Z trzech wyschłych ludów, jak z trzech twardych drzew ukuty”.
- Sen Senatora
- Scena VI. Diabły dręczą śpiącego Senatora snem o łasce cesarza i o jej utracie: „Senator wypadł z łaski”.
- Salon warszawski
- Scena VII. Towarzystwo przy stoliku pije herbatę i mówi po francusku; przy drzwiach młodzi ludzie i dwóch starych Polaków mówią po polsku o prześladowaniach.
- Adolf
- Litwin, który w Salonie warszawskim opowiada historię Cichowskiego.
- Cichowski
- Bohater opowiadania Adolfa: uwięziony potajemnie, po latach śledztwa odesłany żonie; na każde pytanie krzyczy: „Nic nie wiem, nie powiem!”.
- „Nasz naród jak lawa”
- Słowa Wysockiego kończące scenę VII: „Z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa, / Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi; / Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi”.
- Senator
- Główny prześladowca w dramacie; w Przedmowie Mickiewicz nazywa go wprost: senator Nowosilcow. Tytułowa postać sceny VIII.
- Doktor
- Człowiek z otoczenia Senatora. Podsuwa myśl o oknach w celi Rollisona; ksiądz Piotr mówi mu: „Dziś ty staniesz przed Bogiem”. Ginie od pioruna we własnym domu.
- Pelikan
- Człowiek z otoczenia Senatora, inna osoba niż Doktor. Każe otworzyć okna w celi Rollisona, uderza księdza Piotra w twarz i przynosi wiadomość o śmierci Doktora.
- Bajkow
- Towarzysz Senatora. Daje księdzu Piotrowi szczutkę i słyszy: „Policzone dni twoje, pójdziesz jego śladem”.
- Rollison
- Uwięziony u dominikanów, bity na śledztwie. Spada z okna celi; matka krzyczy, że go wyrzucono, a ksiądz Piotr odpowiada: „syn twój zraniony, lecz żyje”.
- Pani Rollison
- Niewidoma wdowa, matka więźnia. Prosi Senatora o widzenie z synem, a po jego upadku z okna wdziera się na bal.
- Bal u Senatora
- Część sceny VIII („scena śpiewana”). Z lewej strony stoją urzędnicy, z prawej młodzież i starzy ubrani po polsku. Przerywa go krzyk pani Rollison i uderzenie pioruna.
- Bestużew
- Rosjanin obecny na balu; powstrzymuje Justyna Pola, który chce zabić Senatora. To samo nazwisko pada w wierszu „Do przyjaciół Moskali”.
- Dwie przypowieści
- Odpowiedź księdza Piotra na pytanie Senatora o piorun: o zbójcy ocalonym spod walącego się muru, by zginąć „ostatni, najgłośniej, najhaniebniej”, i o królu oszczędzonym na tryumf wodza.
- Noc Dziadów
- Scena IX. Guślarz i Kobieta w żałobie na cmentarzu. Widzą kibitki pędzące na północ i postać z ranami w piersi i jedną na czole.
- Rana na czole
- Słowa Guślarza o ostatniej z ran: „Tę ranę sam sobie zadał, / Śmierć z niej uleczyć nie może”.
- Ustęp
- Część epicka dołączona do dramatu: „Droga do Rosji”, „Przedmieścia stolicy”, „Petersburg”, „Pomnik Piotra Wielkiego”, „Przegląd wojska”, „Oleszkiewicz” oraz wiersz „Do przyjaciół Moskali”.
- „Pomnik Piotra Wielkiego”
- Wiersz z Ustępu. Pod pomnikiem stoją „pielgrzym, przybylec z zachodu” oraz ten, który „był wieszczem ruskiego narodu” – według przyjętego przeważnie mniemania Puszkin.
- „Oleszkiewicz”
- Wiersz z Ustępu z podtytułem „Dzień przed powodzią petersburską 1824”. W przypisie Mickiewicza: malarz znany w Petersburgu z mistycznych przepowiedni.
- „Do przyjaciół Moskali”
- Wiersz, którym autor poświęca Ustęp rosyjskim przyjaciołom. Wspomina powieszonego Rylejewa i zesłanego do kopalni Bestużewa.
- Dedykacja
- Janowi Sobolewskiemu, Cyprianowi Daszkiewiczowi i Feliksowi Kółakowskiemu, „spółuczniom, spółwięźniom, spółwygnańcom”, „narodowej sprawy męczennikom”.
- Przedmowa
- Tekst Mickiewicza poprzedzający Prolog. Opisuje prześladowanie młodzieży wileńskiej przez Nowosilcowa i zapewnia, że sceny historyczne skreślono „nic nie dodając i nigdzie nie przesadzając”.
- Filomaci
- Towarzystwo Filomatyczne („miłośnicy nauki”) – tajne stowarzyszenie studentów i absolwentów Uniwersytetu Wileńskiego założone w 1817 r. Wśród założycieli byli Józef Jeżowski, Tomasz Zan i Adam Mickiewicz.
- Filareci
- Zgromadzenie Filaretów („miłośnicy cnoty”) – jeden ze związków powstałych wokół filomatów; jego prezesem w latach 1820–1823 był Tomasz Zan.
- Tomasz Zan
- Żył w latach 1796–1855. Współzałożyciel Towarzystwa Filomatów, założyciel Związku Promienistych, prezes filaretów; skazany na więzienie w Orenburgu i zesłanie.
- Nikołaj Nowosilcow
- Żył w latach 1761–1838. Rosyjski polityk i urzędnik; prowadził w Wilnie śledztwo przeciw filomatom i filaretom (1823–1824), od 1824 r. kurator wileńskiego okręgu szkolnego.
- Klasztor bazylianów
- Klasztor w Wilnie przerobiony na więzienie stanu; miejsce akcji Prologu i scen I–III. Mickiewicz był tam więziony od jesieni 1823 do marca 1824 r.
- Drezno 1832
- Miejsce i rok powstania III części „Dziadów”, stąd nazwa „Dziady drezdeńskie”. Utwór ogłoszono w 1832 r., po upadku powstania listopadowego.
- Mesjanizm
- Przekonanie o zbawczej roli jednostki lub narodu. W III części „Dziadów” wyraża je przede wszystkim Widzenie księdza Piotra: dzieje narodu ułożone na wzór męki, śmierci i zmartwychwstania Chrystusa.
- Prometeizm
- Postawa poświęcenia jednostki w imię dobra ludzkości, połączona z buntem wobec Boga. Tak określa się postawę Konrada w Improwizacji; spotyka się też nazwę tytanizm.
- Inscenizacja Dejmka
- „Dziady” w reżyserii Kazimierza Dejmka w Teatrze Narodowym w Warszawie: premiera 25 listopada 1967 r., ostatnie przedstawienie 30 stycznia 1968 r. Zdjęcie spektaklu z afisza wywołało protesty poprzedzające Marzec 1968.
