Konrad Wallenrod — zadania maturalne

Jak zbudowany jest „Konrad Wallenrod”

Tytuł, podtytuł, motto, dedykacja

Na stronie tytułowej: „Konrad Wallenrod”, pod spodem „Powieść historyczna” i „Z dziejów litewskich i pruskich”. Motto po włosku, podpisane „Machiavelli”, kończy się słowami „bisogna essere volpe e leone”, czyli trzeba być lisem i lwem. Dedykacja: Bonawenturze i Joannie Zaleskim „na pamiątkę lata tysiąc ośmset dwudziestego siódmego”.

Wstęp i sześć części

Wierszowany Wstęp, potem części I–VI. Tytuły mają: I „Obiór”, IV „Uczta”, V „Wojna”, VI „Pożegnanie”; II i III są bez tytułu. W to wplecione są wstawki: Hymn i Pieśń o Wilii (cz. II), Pieśń z wieży (cz. III), Pieśń Wajdeloty, Powieść Wajdeloty i ballada „Alpuhara” (cz. IV). Na końcu wydania stoi prozą pisana „Przedmowa do wydania źródłowego z 1861 r.” Przypisów autora to wydanie nie ma.

Miejsce i czas

Główna akcja: Maryjenburg (Malbork), stolica Zakonu, zamek, jezioro i narożna wieża, w której zamurowała się pustelnica. Powieść Wajdeloty przenosi akcję do Kowna i zamku Kiejstuta. Od obioru Konrada do jego śmierci mija ponad rok: „Upłynął cały długi rok w pokoju”, potem wyprawa na Litwę, jesień i zima. W tle postacie historyczne: Kiejstut, Witołd, Jagiełło.

Kolejność zdarzeń a kolejność tekstu

Tekst zaczyna od końca historii: Konrad jest już znanym rycerzem i zostaje mistrzem. Jego przeszłość wychodzi na jaw dopiero w cz. IV (Powieść Wajdeloty: porwanie w dzieciństwie, Winrych, ucieczka do Kiejstuta, ślub z Aldoną, odjazd) i w cz. V (oskarżyciel: giermek hrabiego Wallenroda, Palestyna, Hiszpania). To inwersja czasowa. Nie wszystko się dopowiada: narrator nie mówi wprost, kim jest pustelnica, zanim Konrad nazwie ją Aldoną w cz. VI.

Narracja i forma

Opowiada narrator, ale duże partie to wypowiedzi postaci podpisane jak w dramacie („Głos z wieży”, „Konrad”, „Pustelnica”, „Alf”) albo pieśni innych śpiewaków. Powieść Wajdeloty napisana jest długim, nierymowanym wierszem, reszta rymowanym. Narrator kończy: „Taka pieśń moja o Aldony losach”, a zakończenie zostawia słuchaczowi, który je „w duszy swej dośpiewa”.

Gatunek: powieść poetycka (spoza tekstu)

Szkolna nazwa gatunku to powieść poetycka, wzorowana na utworach Byrona. W tekście widać jej cechy: fabuła opowiedziana wierszem, tajemniczy, samotny bohater z przeszłością, fragmentaryczność i przemilczenia, liryczne wstawki (hymn, pieśni, ballada), historyczne tło i wyraziste, nastrojowe krajobrazy (Niemen, jezioro, wieża w nocy).

Kontekst (spoza tekstu)

Utwór wydano w 1828 roku w Petersburgu, w czasie zaborów; Mickiewicz był wtedy na zesłaniu w Rosji. Historia Litwy walczącej z Zakonem to maska dla sytuacji Polski pod zaborami. Stąd pochwała cara w nawiasie na końcu Przedmowy, gdzie autor mówi, że ogłasza dzieło „w stolicy Monarchy”.

Chronologia: 13 kroków po częściach

Część (Wstęp, I–VI) i wstawka wg wydania Wolnych Lektur. Tak idzie tekst; Powieść Wajdeloty w części IV cofa się o wiele lat. Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.

1. 1
   Wstęp

   Zakon krzyżowy od stu lat walczy z pogaństwem, Prusy już podbite. Niemen dzieli Litwinów od Niemców; granicę przekraczają tylko chmiel i słowiki. Narrator zapowiada wojnę i historię dwojga ludzi: „Znałem ludzi dwoje”.

2. 2
   Cz. I „Obiór”

   W Maryjenburgu kapituła wybiera wielkiego mistrza. Najwięcej głosów ma Konrad Wallenrod: cudzoziemiec, sławny z walk z Maurami w Kastylii i z Turkami na morzu, pobożny i surowy, młody, ale siwy. Jedyny przyjaciel to mnich Halban. Wada: samotnie pije i wtedy śpiewa smutne pieśni w obcym języku.

3. 3
   Cz. II

   Po nieszporach arcykomtur z Halbanem i braćmi idzie nocą nad jezioro. Z narożnej wieży, gdzie od dziesięciu lat żyje zamurowana pustelnica, słychać głos: „Ty masz być mistrzem, abyś ich zabijał!”. Halban nazywa to wieszczbą i namawia braci do wyboru Konrada. Odchodząc, śpiewa pieśń o Wilii i litewskiej dziewczynie.

4. 4
   Cz. III

   Konrad zostaje mistrzem, ale przez rok nie prowadzi wojny: nakazuje posty i pokuty, a Litwini palą wsie pod samym zamkiem. Witołd, wygnany przez Jagiełłę, szuka pomocy Zakonu. Konrad nocami przychodzi pod wieżę. Pustelnica śpiewa o domu i trzech siostrach; rozmawiają o przeszłości, a Konrad przyznaje, że zwleka z wojną, by jeszcze z nią rozmawiać.

5. 5
   Cz. IV „Uczta”

   Uczta w dzień patrona. Witołd siedzi po lewej stronie tronu. Konrad płaci Włochowi za pochwały i każe mu odejść; chce pieśni dzikiej i twardej jak szczęk oręża. Zgłasza się stary wajdelota z zakrytą twarzą. Mówi o zdrajcach, którzy żyją wśród Niemców „jak Witołd”; Witołd najpierw chwyta szablę, potem płacze i zakrywa twarz płaszczem.

6. 6
   Cz. IV, Pieśń Wajdeloty

   Wajdelota śpiewa o morowej dziewicy, zwiastunce zarazy, i o gorszej zgubie: krzyżackim płaszczu z czarnym krzyżem. Potem hymn na cześć pieśni gminnej, która przetrwa ogień i grabież. Kończy zapowiedzią, że zaśpiewa o żyjącym bohaterze: „uczcie się Litwini!”.

7. 7
   Cz. IV, Powieść Wajdeloty

   Dwaj rycerze, młody i stary, uciekają z wojska niemieckiego do Litwinów i trafiają do Kiejstuta w Kownie. Młody opowiada: porwali go Niemcy w dzieciństwie, wychował go mistrz Winrych jako Waltera Alfa, a stary wajdelota uczył go litewskiej mowy i zemsty. Walter uczy Aldonę, córkę Kiejstuta, wiary i miłości i żeni się z nią.

8. 8
   Cz. IV, Powieść Wajdeloty

   Krzyżacy zdobywają Kowno i Kiejdany, po bitwie nad Rudawą Walter i Kiejstut przebijają się w góry. Walter uznaje, że Litwę uratuje tylko „jeden sposób”. O świcie ucieka z wajdelotą; Aldona dogania go w dolinie i wybiera klasztor zakonnic za Niemnem. „Alf z wajdelotą pojechał. Dotąd nic o nich nie słychać”.

9. 9
   Cz. IV, ballada „Alpuhara”

   Goście pytają o dalsze losy Waltera. Pijany Konrad wyrywa się na środek sali, obwinia pieśń wajdeloty i sam śpiewa balladę o Almanzorze, który przyniósł zarazę Hiszpanom. Potem krzyczy do Witołda, przewraca stół i zasypia. Wajdelota znika; szepce się, że był nim przebrany Halban.

10. 10
    Cz. V „Wojna”

    Witołd zdradza Zakon: z fałszywym rozkazem mistrza wchodzi do krzyżackich zamków i je pali. Rusza krucjata. Konrad długo i „gnuśnie” oblega Wilno, jeździ na łowy, nie dopuszcza wodzów do rady. Zimą Witołd rozbija obóz, mistrz pierwszy ucieka z pola bitwy i wraca do Maryjenburga z resztką wojska.

11. 11
    Cz. V „Wojna”

    W podziemnym lochu zbiera się tajny trybunał: dwunastu zamaskowanych sędziów. Oskarżyciel mówi, że mistrz nie jest Wallenrodem, tylko dawnym giermkiem hrabiego Wallenroda, rozmawiał z Witołdem i mówił z pustelnicą po litewsku. Wyrok to jedno słowo: „biada”.

12. 12
    Cz. VI „Pożegnanie”

    Zimowy ranek. Konrad pod wieżą mówi Aldonie, że zemsta się dokonała, i prosi, by uciekła z nim na Litwę. Aldona odmawia: przysięgła, że nie zejdzie z wieży. Konrad słyszy za sobą potrójne „biada” i rozumie, co go czeka. Umawia się z Aldoną na znaki: rano czarna chustka, wieczorem lampa w oknie strzelnicy.

13. 13
    Cz. VI „Pożegnanie”

    Wieczorem sędziowie wyłamują bramę. Konrad wypija truciznę, Halban odmawia wypicia, bo chce przeżyć i rozgłosić pieśń o jego czynie. Konrad depcze znak mistrza, mówi, że to on zniszczył Zakon, i umiera; przed upadkiem ciska lampę z okna. Z wieży słychać krzyk, po którym pustelnica już nigdy nie wyda głosu.

Kto jest kim

Sceny, o które pytają, z cytatem z tekstu

Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie Wolnych Lektur). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.

Liczby, które trzeba pamiętać

Jak wyglądają pytania: 94 zadań z „Konrada Wallenroda” w banku

35 zamkniętych, 16 wielokrotnego wyboru, 9 otwartych, 2 rozprawki, 1 dopasowanie i 1 z lukami. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.

Do przeczytania przed sprawdzianem

Pełne opracowania „Konrada Wallenroda”: streszczenia, charakterystyki postaci i konteksty.