Juliusz Słowacki
Kordian Juliusza Słowackiego — DRAMAT ROMANTYCZNY napisany w 1833 r. w Genewie, wydany ANONIMOWO w Paryżu w 1834 r. Pełny tytuł: 'KORDIAN. CZĘŚĆ PIERWSZA TRYLOGII. SPISEK KORONACYJNY'. Słowacki to DRUGI WIESZCZ (obok Mickiewicza i Krasińskiego). Imię KORDIAN = ANAGRAM 'KONRAD' (z Dziadów Mickiewicza) + od łac. 'COR' (serce). Polemika z Mickiewiczem. 50 pytań w bazie: STRUKTURA (Przygotowanie + Prolog + 3 akty), PRZYGOTOWANIE (Łysa Góra, noc sylwestrowa 1799, Szatan tworzy z kotła wadliwych przywódców powstania listopadowego — Chłopicki, Skrzynecki, Krukowiecki, Czartoryski, Lelewel, Niemcewicz), PROLOG (3 osoby o roli poezji), AKT I (Kordian 15 lat, werteryczny, Laura, samobójstwo, opowieści Grzegorza — Janek psim szył buty / napoleońska / Kazimierz), AKT II (podróże: Londyn-pieniądz, Dover-Szekspir, Włochy-Wioletta, Watykan-papież obojętny, Mont Blanc-przełom 'POLSKA WINKELRIEDEM NARODÓW!'), AKT III (spisek w katedrze św. Jana, koronacja Mikołaja I, sprzeciw Prezesa i Księdza, samotna decyzja Kordiana, STRACH i IMAGINACJA — alegorie, omdlenie u progu sypialni cara, szpital wariatów, Doktor szatański, wyrok śmierci, otwarte zakończenie — adiutant z ułaskawieniem). KLUCZOWE pojęcia: WINKELRIEDYZM vs MESJANIZM (czyn vs cierpienie), polemika z Dziadami cz. III, krytyka romantyzmu, autokrytyka indywidualizmu, krytyka przywódców powstania, ewolucja bohatera werteryczny→bajroniczny.
Kordian — DRAMAT ROMANTYCZNY JULIUSZA SŁOWACKIEGO (1809-1849). Napisany w 1833 r. w GENEWIE (Szwajcaria), wydany ANONIMOWO w PARYŻU w 1834 r. Pełny tytuł: 'KORDIAN. CZĘŚĆ PIERWSZA TRYLOGII. SPISEK KORONACYJNY'. Część pierwsza planowanej, ale nigdy nieukończonej TRYLOGII. JULIUSZ SŁOWACKI — DRUGI WIESZCZ polskiego romantyzmu, obok Mickiewicza i Krasińskiego. Urodzony w Krzemieńcu (1809), studia w Wilnie. Uczestnik POWSTANIA LISTOPADOWEGO (1830-
Trzy losowe pytania z naszej bazy dla tego tematu — kliknij i sprawdź.
15 kluczowych umiejętności — każda przećwiczona na konkretnych zadaniach z bazy.
KORDIAN to GŁÓWNY BOHATER dramatu, postać CENTRALNA. Słowacki konstruuje go ŚWIADOMIE jako POLEMICZNĄ odpowiedź na KONRADA Mickiewicza (Dziady cz. III, 1832). IMIĘ TYTUŁOWE: 'KORDIAN' — celowo skonstruowane: 1) ANAGRAM 'KONRAD' (postać Mickiewicza). Litery te same, kolejność inna. Sygnał POLEMIKI od początku. 2) Od łacińskiego 'COR' = SERCE. Kordian to 'człowiek serca', kierujący się uczuciem, nadwrażliwy. 3) Antycypacja bohatera BAJRONICZNEGO. EWOLUCJA Kordiana — na oczach czytelnika: ETAP I (AKT I): BOHATER WERTERYCZNY. CECHY: 1) MA 15 LAT — bardzo młody. 2) MELANCHOLIJNY, nadwrażliwy. Skłonny do refleksji, ale niezdolny do działania. 3) Czyta 'CIERPIENIA MŁODEGO WERTERA' Goethego (1774) — wzorzec niemieckiego bohatera romantycznego, samobójcy z miłości. 4) Nieszczęśliwa miłość do LAURY — starszej od niego kobiety. Laura ODRZUCA go. 5) Próba SAMOBÓJSTWA — strzela do siebie, ale KULA przechodzi przez kapelusz, nie raniąc. Wzorcowy gest werteryczny. 6) Słucha opowieści starego sługi GRZEGORZA — szuka modelu życia. WERTERYZM jako 'CHOROBA WIEKU' romantyzmu — termin XIX w. opisujący stan młodzieży po Werterze: melancholia, mizantropia, ucieczka od świata, marzenia samobójcze. Kordian PODRĘCZNIKOWO. ETAP II (AKT II): TRANSFORMACJA przez PODRÓŻE. Romantyczny BILDUNGSROMAN — powieść/dramat formacyjny. Kordian odbywa podróż inicjacyjną: 1) LONDYN — rozczarowanie pieniądzem, materializm angielski. 2) DOVER (klify) — rozczarowanie literaturą (czyta 'Króla Leara' Szekspira, ale klify nie pasują do opisu). 3) WŁOCHY — rozczarowanie miłością (Wioletta-kurtyzana kocha za pieniądze). 4) WATYKAN — rozczarowanie religią (papież obojętny na powstanie). 5) MONT BLANC — PRZEŁOM DUCHOWY. Każdy etap = kolejne rozczarowanie, ale i DOJRZEWANIE. ETAP III (MONT BLANC): PRZEŁOM. Kordian wspina się na Mont Blanc (najwyższy szczyt Alp, 4810 m). Symbolicznie: między niebem a ziemią, blisko Boga. MONOLOG: 'Jam jest posąg człowieka na posągu świata — Ze skrzydeł mgły do ramion przyrosłych — ogromy Niosę na sobie, myślą mego ducha spięte'. Megalomania romantyczna, ale autentyczny moment przełomu. WYPOWIADA HASŁO: 'POLSKA WINKELRIEDEM NARODÓW!' — deklaracja poświęcenia dla ojczyzny. Z BIERNEGO marzyciela staje się GOTOWYM DO CZYNU patriotą. ETAP IV (AKT III): BOHATER BAJRONICZNY. CECHY: 1) AKTYWNY — decyduje się na CAROBÓJSTWO. 2) BUNTOWNIK — działa SAMOTNIE, mimo sprzeciwu spiskowców. 3) GOTOWY NA ŚMIERĆ — wie, że może zginąć. 4) Dla IDEAŁU (wolność Polski). 5) Samotny indywidualista. Wzór: LORD GEORGE GORDON BYRON (1788-1824) — 'Manfred', 'Giaur', 'Don Juan'. Bajronizm = bunt, samotność, czyn dla ideału. ETAP V (PRZED SYPIALNIĄ CARA): KLĘSKA. KORDIAN ma plan, dotarł do sypialni cara, jest gotów go zabić. ALE: pojawiają się STRACH i IMAGINACJA. Te dwie alegoryczne postacie PARALIZUJĄ go. MDLEJE u progu. PARADOKS dojrzewania: im bardziej dojrzały, tym bardziej tragiczny. Słowacki pokazuje, że NAWET dojrzały bohater romantyczny ma WEWNĘTRZNE ograniczenia. WRAŻLIWOŚĆ artystyczna, która czyni go IDEALISTĄ, JEDNOCZEŚNIE PARALIŻUJE w momencie czynu. INTERPRETACJE klęski Kordiana: 1) PSYCHOLOGICZNA — wewnętrzny konflikt, Strach + Imaginacja. 2) POLITYCZNA — samotny bohater nie wystarczy. 3) POKOLENIOWA — całe pokolenie powstańców było szlachetne, ale nieprzygotowane. 4) FILOZOFICZNA — autokrytyka romantyzmu. 5) MORALNA — może NIE TYLKO Kordian, ale i sam pomysł carobójstwa jest WĄTPLIWY moralnie. PORÓWNANIE Z KONRADEM (Dziady cz. III): a) KONRAD pojawia się JUŻ UKSZTAŁTOWANY — metamorfoza z Gustawa opisana ex post. KORDIAN dojrzewa NA OCZACH widza. b) KONRAD walczy SŁOWEM (Wielka Improwizacja — bunt przeciw Bogu). KORDIAN walczy CZYNEM (próba carobójstwa). c) KONRAD ma być POETĄ-WIESZCZEM. KORDIAN ma być CZŁOWIEKIEM CZYNU. d) Konrad ODKUPIONY przez ks. Piotra. Kordian POZOSTAWIONY w niepewności (otwarte zakończenie). e) Mickiewicz GLORYFIKUJE Konrada (mimo pychy). Słowacki AUTOKRYTYCZNIE pokazuje Kordiana. PORÓWNANIE z innymi BOHATERAMI: 1) WERTER Goethego — wzorzec werteryzmu, Kordian w Akcie I. 2) GIAUR Byrona — bajronizm, Kordian w Akcie III. 3) MANFRED Byrona — alpejski monolog. 4) HAMLET Szekspira — niezdolność do czynu mimo planów. 5) HRABIA HENRYK Krasińskiego (Nie-Boska, 1833-35) — równoległy autokrytyczny portret romantyka. KRYTYKA ROMANTYZMU przez Kordiana: 1) Indywidualizm jednostki NIE WYSTARCZY. 2) Wrażliwość romantyczna PARALIŻUJE czyn. 3) Romantyczne ideały bywają NIESKUTECZNE politycznie. 4) Samotny bohater GINIE bez wsparcia zbiorowości. Słowacki, SAM romantyk, KRYTYKUJE własny prąd. Podobny gest u Krasińskiego (Nie-Boska komedia). INTERPRETACJE Kordiana: 1) MORALNA — szlachetny, ale tragiczny. 2) POLITYCZNA — symbol klęski pokolenia. 3) PSYCHOLOGICZNA — studium nadwrażliwości. 4) FILOZOFICZNA — autokrytyka indywidualizmu. 5) HISTORYCZNA — alegoria powstania listopadowego. 6) AUTOBIOGRAFICZNA — Słowacki projektuje własne lęki. NA MATURZE — Kordian STANDARD pytań. Trzeba znać: ewolucję bohatera (werteryczny → bajroniczny), kluczowe sceny (próba samobójstwa, Mont Blanc, omdlenie), znaczenie imienia (anagram Konrada, łac. cor), porównanie z Konradem (Dziady), autokrytykę romantyzmu, klęskę jako diagnozę pokoleniową.
WINKELRIEDYZM vs MESJANIZM to NAJWAŻNIEJSZA POLEMIKA polskiego romantyzmu. Słowacki w Kordianie (1834) FUNDAMENTALNIE polemizuje z Mickiewiczem (Dziady cz. III, 1832). To DEBATA dwóch wieszczów o LOSIE POLSKI. MESJANIZM MICKIEWICZA: 1) Sformułowany w 'DZIADY CZ. III' (1832), w 'Widzeniu ks. Piotra' (scena V). 2) Polska = 'CHRYSTUS NARODÓW'. 3) Cierpienie Polski ma SENS ODKUPIEŃCZY — jak męka Chrystusa. 4) Polska zostanie ZMARTWYCHWSTANA przez Boga. 5) Polska zbawi inne narody. 6) BIERNE cierpienie, oczekiwanie cudu. 7) Wymiar METAFIZYCZNY, mistyczny. 8) Wiara w INTERWENCJĘ BOSKĄ. 9) Konrad jako poeta-mesjasz, walczy SŁOWEM. 10) Wielka Improwizacja — modlitwa-bunt, prośba o wyzwolenie narodu. CYTAT mesjanizmu: 'Polska jest Chrystusem narodów'. 'Cierpiałyśmy, jak Chrystus cierpiał'. KONTEKST: Mickiewicz pisze po klęsce POWSTANIA LISTOPADOWEGO (1830-31). Szuka POCIESZENIA, NADZIEI. Daje filozoficzne usprawiedliwienie klęski: Polska cierpi NIE NA DARMO — to ofiara odkupieńcza. WINKELRIEDYZM SŁOWACKIEGO: 1) Sformułowany w 'KORDIAN' (1833-34), w monologu Kordiana na MONT BLANC (akt II). 2) Polska = 'WINKELRIED NARODÓW'. 3) Cierpienie ma sens TYLKO W CZYNIE — w aktywnej walce. 4) Polska otwiera DROGĘ innym narodom przez WALKĘ. 5) AKTYWIZM, realizm. 6) Wymiar POLITYCZNY, militarny. 7) Brak mistycyzmu — Bóg nie zbawi sam. 8) Kordian jako człowiek CZYNU, próbuje carobójstwa. 9) Mont Blanc — wezwanie do POŚWIĘCENIA. 10) Słowacki ODRZUCA bierność, nakazuje WALKĘ. CYTAT winkelriedyzmu: 'POLSKA WINKELRIEDEM NARODÓW!'. ARNOLD WINKELRIED — postać HISTORYCZNA (lub legendarna) szwajcarska. BITWA POD SEMPACH (9 lipca 1386 r.). Szwajcarzy walczyli przeciw RYCERZOM AUSTRIACKIM (Leopold III Habsburg). Rycerze austriaccy mieli długie LANCE — trudne do przebicia. Według LEGENDY: Arnold Winkelried, szwajcarski wojownik, krzyknął 'Trzymajcie mnie!' i RZUCIŁ SIĘ na lance wrogów, OBEJMUJĄC kilka lanc rękoma i WBIJAJĄC sobie w pierś. Zginął, ale OTWORZYŁ DROGĘ swoim towarzyszom, którzy wdarli się w szeregi wrogów i ZWYCIĘŻYLI. Bitwa zapoczątkowała szwajcarską niepodległość. WINKELRIED = SYMBOL POŚWIĘCENIA dla zbiorowości. Świadoma śmierć JEDNOSTKI dla ZWYCIĘSTWA wspólnoty. Słowacki SŁUSZNIE wybiera tę postać: 1) Szwajcarska (Słowacki pisze w Genewie). 2) Historyczna walka o NIEPODLEGŁOŚĆ. 3) Świadoma OFIARA. 4) Sukces — Szwajcaria zwyciężyła. RÓŻNICE FUNDAMENTALNE: 1) CIERPIENIE vs CZYN. Mickiewicz: cierpieć biernie. Słowacki: walczyć aktywnie. 2) MISTYCYZM vs REALIZM. Mickiewicz: cud Boży zbawi. Słowacki: tylko czyn ludzki. 3) NARRACJA: Mickiewicz POCIESZA, Słowacki BUDZI. 4) WIZJA POLSKI: Mickiewicz wybranie (Chrystus narodów). Słowacki współudział w klęsce (winę za klęskę ponoszą sami Polacy). 5) FILOZOFIA: Mickiewicz historiozofia teologiczna, Słowacki polityczna. 6) BOHATER: Konrad (poeta-wieszcz) vs Kordian (człowiek czynu). RACJE OBU stron: PRO-MESJANIZM: 1) Daje NADZIEJĘ w sytuacji klęski. 2) Nadaje SENS cierpieniu. 3) Wpisuje Polskę w historię ŚWIATA (nie tylko lokalna). 4) Buduje TOŻSAMOŚĆ moralną. PRO-WINKELRIEDYZM: 1) REALISTYCZNY — historia uczy, że trzeba WALCZYĆ. 2) Nie ZWALNIA Polaków z odpowiedzialności. 3) WZYWA do działania. 4) Krytyczny wobec biernej martyrologii. KRYTYKA OBU: ANTY-MESJANIZM: 1) Bierność, FATALIZM. 2) Mistyczna fantazja. 3) ZBYT WYSOKA samocena (Chrystus narodów). 4) Usprawiedliwia bezczynność. ANTY-WINKELRIEDYZM: 1) PROMUJE samobójcze ofiary. 2) Polski historyczny problem: tysięce 'Winkelriedów' ginęło w nieudanych powstaniach (kościuszkowskie, listopadowe, styczniowe). 3) Indywidualne ofiary BEZ wsparcia struktur państwowych = NIESKUTECZNE. 4) Słowacki SAM pokazuje, że Kordian PRZEGRYWA. KORDIAN JAKO ŚWIADOMA AUTOPOLEMIKA: Słowacki nie tylko POSTULUJE winkelriedyzm. POKAZUJE też JEGO PROBLEMY: 1) Kordian SAM PADA — winkelriedyzm bez WSPARCIA grupy nie działa. 2) Strach + Imaginacja = OGRANICZENIA samotnego bohatera. 3) Brak ŚRODKÓW historycznych dla winkelriedyzmu. Słowacki = NIE NAIWNY entuzjasta, lecz refleksyjny KRYTYK. PARALELE EUROPEJSKIE: 1) BYRON 'Don Juan' — walka o wolność Grecji. 2) BAJRONIZM ogólnie — heroizm samotny. 3) FRANCUSKI ROMANTYZM — Hugo, walka o sprawiedliwość. 4) NIEMIECKI ROMANTYZM — Schiller 'Wilhelm Tell' (1804) — szwajcarska walka o wolność! Bezpośredni model dla winkelriedyzmu. 5) RISORGIMENTO włoskie — walka o wolność Włoch. RECEPCJA POLSKA: 1) XIX w. — Mickiewicz dominuje, Słowacki niedoceniany. 2) Norwid krytykuje obu wieszczów. 3) Konec XIX — rehabilitacja Słowackiego. 4) XX w. — debata mesjanizm vs winkelriedyzm wciąż aktualna. Powstania (1846, 1848, 1863) inspirowane różnymi koncepcjami. 5) Polacy w II wojnie światowej — Powstanie Warszawskie 1944 jako 'winkelriedyzm' (zbiorowa ofiara) vs realizm strategiczny. 6) Współcześnie — temat refleksji o polskim losie. PYTANIE MATURALNE — porównanie WINKELRIEDYZMU i MESJANIZMU = STANDARD pytań PR. Najlepsza odpowiedź: pokazuje OBA stanowiska, NIE ROZSTRZYGA, ANALIZUJE KOSZTY i KORZYŚCI. Słowacki SAM nie rozstrzyga — Kordian PRZEGRYWA. Otwarte zakończenie = otwarta debata. NA MATURZE — winkelriedyzm vs mesjanizm to JEDNO Z NAJWAŻNIEJSZYCH zagadnień. Trzeba znać: definicje obu pojęć, kontekst (Dziady cz. III 1832 vs Kordian 1833-34), Winkelrieda (Sempach 1386), 'Polska Chrystusem narodów' vs 'Polska Winkelriedem narodów', RÓŻNICE (cierpienie vs czyn, mistycyzm vs realizm). Esej 'Wieszczowie polscy', 'Polemika romantyków' wymaga tego materiału.
STRUKTURA Kordiana to ORYGINALNA forma dramatu romantycznego. Słowacki ŁAMIE klasyczne reguły, tworzy KOMPOZYCJĘ wielopoziomową. 5 części dramatu: 1) PRZYGOTOWANIE — fantastyczny prolog alegoryczny. 2) PROLOG — dyskusja literacka. 3) AKT I — młodość Kordiana. 4) AKT II — podróże. 5) AKT III — spisek i klęska. Plus PEŁNY TYTUŁ: 'Kordian. CZĘŚĆ PIERWSZA TRYLOGII. Spisek koronacyjny' — sugeruje DALSZY CIĄG (nigdy nie napisany). PRZYGOTOWANIE — szczegółowa analiza: MIEJSCE: ŁYSA GÓRA (polski Brocken, legendarne miejsce sabatu czarownic w słowiańskim folklorze). Lokalizacja: Góra Świętokrzyska, 595 m, w centralnej Polsce. Legenda: w wigilię św. Jana czarownice latały tam na sabat. CZAS: NOC SYLWESTROWA 1799 r. — symboliczny moment: koniec XVIII wieku, początek nowej epoki. Romantyzm jeszcze nieurodzony, ale antycypowany. POSTACI: SZATAN (główna postać demoniczna) i CZAROWNICE/WIEDŹMY. Inspiracja: 'MAKBET' Szekspira (czarownice na pustkowiu, 1606) — Słowacki nawiązuje. AKCJA: Szatan i czarownice WYCIĄGAJĄ Z KOTŁA postacie. Z każdej tworzą PRZYSZŁEGO przywódcę powstania listopadowego, z określoną wadą wbudowaną. WYTWORZENI PRZYWÓDCY: a) GEN. JÓZEF CHŁOPICKI (1771-1854) — historyczny dyktator powstania listopadowego (5 grudnia 1830 - 17 stycznia 1831). Wcześniej generał wojsk Księstwa Warszawskiego, bił się pod Napoleonem. Słowacki przedstawia: TCHÓRZ. Chłopicki rzeczywiście był OPÓR przeciw rozszerzaniu powstania, chciał negocjować. b) GEN. JAN SKRZYNECKI (1786-1860) — głównodowodzący powstania od stycznia 1831 do sierpnia 1831. Słowacki: NIEZDECYDOWANY, bierny, marnuje szanse. Krytykowany za BIERNOŚĆ po zwycięstwie pod Stoczkiem. c) GEN. JAN KRUKOWIECKI (1772-1850) — prezes Rządu Narodowego sierpień-wrzesień 1831. Słowacki: ZDRAJCA. Krukowiecki PODPISAŁ kapitulację Warszawy (8 września 1831). d) KSIĄŻĘ ADAM JERZY CZARTORYSKI (1770-1861) — prezes Rządu Narodowego, czołowa postać polityczna. Słowacki: PYSZNY ARYSTOKRATA, dyplomata bez polotu. Krytykowany za UMIARKOWANIE polityczne. e) JOACHIM LELEWEL (1786-1861) — wybitny historyk, członek Rządu Narodowego, demokrata. Słowacki: NAIWNY teoretyk. Lelewel cieszył się szacunkiem, ale brakowało mu konkretnych kompetencji wojskowych. f) JULIAN URSYN NIEMCEWICZ (1758-1841) — pisarz oświeceniowy, polityk, autor 'Powrotu posła'. Też członek Rządu Narodowego. WYMOWA Przygotowania: 1) POWSTANIE upadło NIE z powodu Rosjan, lecz wadliwych przywódców. 2) Wady są WRODZONE, nieusuwalne (stworzeni przez Szatana). 3) Fantastyczna forma pozwala na BRUTALNĄ krytykę polityczną. 4) Słowacki ROZLICZA się z pokoleniem. 5) Wymiar SATYRYCZNY — szyderstwo z autorytetów. Słowacki SAM uczestnik powstania, więc wie, kogo krytykuje. PROLOG — szczegółowa analiza: 3 OSOBY dyskutują o ROLI POEZJI NARODOWEJ. To DYSKURS literacki, nie fabuła. Każda osoba reprezentuje inny POGLĄD. a) OSOBA PIERWSZA — głosi POEZJĘ POCIESZAJĄCĄ. Poezja jako BALSAM na ból narodu. Powinna dodawać nadziei, łagodzić cierpienie. ALUZJA do MICKIEWICZA i jego MESJANIZMU. Mickiewicz w Dziadach cz. III pokazuje cierpienie, ale daje nadzieję mesjanistyczną. b) OSOBA DRUGA — REALIZM POLITYCZNY. Krytyka iluzji, trzeźwe spojrzenie na sytuację. Krytyka mesjanizmu jako iluzji. c) OSOBA TRZECIA — POEZJA, KTÓRA BUDZI NARÓD do CZYNU. ALUZJA do SŁOWACKIEGO — winkelriedyzm. Poezja powinna mobilizować, nie pocieszać. PROLOG = OTWARTE WYZNANIE polemiki z Mickiewiczem. Słowacki sam siebie wpisuje w 3 osobę. AKT I — szczegółowa analiza: a) Czas: 1828, MIEJSCE: Wołyń, dom Kordiana. b) KORDIAN ma 15 LAT. Bohater WERTERYCZNY. c) ROZMOWA Z GRZEGORZEM — stary sługa, weteran wojen napoleońskich. d) GRZEGORZ opowiada 3 HISTORIE jako 3 modele życia: I) Bajka o JANKU, CO PSOM SZYŁ BUTY — Janek (postać bajkowa) jest zaradny, pomysłowy, daje sobie radę w każdej sytuacji. Symbolizuje PRAKTYCYZM, zaradność życiową. Banał, ale skuteczny. Brak ideałów. II) WSPOMNIENIA Z WOJEN NAPOLEOŃSKICH — Grzegorz walczył pod Napoleonem w POLSKICH LEGIONACH. Bitwy, bohaterstwo zbiorowe pod wielkim wodzem. Symbolizuje PATRIOTYZM ZBIOROWY, walkę pod kierunkiem wodza. III) HISTORIA KAZIMIERZA Z NIEWOLI ROSYJSKIEJ — żołnierz polski w niewoli rosyjskiej, KONSPIRUJE, planuje ucieczkę, ostatecznie GINIE samotnie. Symbolizuje INDYWIDUALNY HEROIZM, konspirację, gotowość na śmierć. e) Kordian SŁUCHA, refleksja. f) NIESZCZĘŚLIWA MIŁOŚĆ — Laura odrzuca Kordiana. g) PRÓBA SAMOBÓJSTWA — strzela do siebie, kula przez kapelusz. AKT II — szczegółowa analiza: PODRÓŻE inicjacyjne. Czas: 1828-1830. Kordian (po próbie samobójstwa) wyrusza na poszukiwania sensu. a) LONDYN (Anglia) — kult pieniądza. b) DOVER — klify, Szekspir. c) WŁOCHY — Wioletta. d) WATYKAN — papież Grzegorz XVI. e) MONT BLANC — przełom duchowy. AKT III — szczegółowa analiza: WARSZAWA, 1829 r. Koronacja MIKOŁAJA I. a) Spiskowcy w podziemiach KATEDRY ŚW. JANA (najstarszy kościół Warszawy, Stare Miasto). Realne miejsce konspiracji. b) Sprzeciw Prezesa, Księdza. c) Samotna decyzja Kordiana. d) STRACH i IMAGINACJA przed sypialnią cara. e) OMDLENIE. f) SZPITAL WARIATÓW — Doktor. g) Wyrok śmierci od WIELKIEGO KSIĘCIA KONSTANTEGO. h) Plac Marsowy — szafot. i) Otwarte zakończenie. PEŁNY TYTUŁ 'Część PIERWSZA trylogii' — sugeruje DALSZY CIĄG. Słowacki PLANOWAŁ trzy części, ale NIE NAPISAŁ ich. Niektórzy badacze uważają za II część 'BENIOWSKIEGO' lub 'KSIĘDZA MARKA'. Ale formalnie trylogia NIE ZREALIZOWANA. To FRAGMENTARYCZNOŚĆ ROMANTYCZNA — typowa dla wielkich projektów epoki (Faust Goethego niedokończony etc.). CECHY DRAMATU ROMANTYCZNEGO w Kordianie: 1) ŁAMIE 3 jedności (czas: 30 lat, miejsce: różne kraje, akcja: wielowątkowa). 2) SYNKRETYZM rodzajowy (liryka + epika + dramat). 3) FANTASTYKA (Przygotowanie, Strach, Imaginacja). 4) ALEGORIA (postacie alegoryczne). 5) METAFIZYKA (dyskusja o Bogu, religii). 6) BOHATER ROMANTYCZNY (Kordian). 7) OTWARTE zakończenie. 8) PROBLEMATYKA SPOŁECZNO-POLITYCZNA (powstanie, walka o wolność). 9) BIOGRAFICZNOŚĆ — Słowacki projektuje swoje doświadczenia. WSKAŹNIKI sceniczne — Słowacki precyzyjnie OPISUJE sceny, dialogi, ruchy postaci. Dramat NADAJE się do wystawiania (mimo trudności technicznych — Mont Blanc, Łysa Góra). PARALELE: 1) Dziady cz. III Mickiewicza (1832) — wzór dramatu romantycznego. 2) Faust Goethego (1808, 1832) — wzór europejski. 3) Nie-Boska komedia Krasińskiego (1833-35) — równoległy polski. 4) Cromwell Hugo (1827) — francuski model. Razem TWORZĄ kanon dramatu romantycznego. INTERPRETACJE STRUKTURY: 1) FORMALNA — analiza nowoczesności formy. 2) IDEOLOGICZNA — każda część niesie inne przesłanie. 3) PSYCHOLOGICZNA — etapy rozwoju bohatera. 4) HISTORIOZOFICZNA — analiza losu Polski. NA MATURZE — pytania o STRUKTURĘ pojawiają się standardowo. Trzeba znać: 5 części (Przygotowanie, Prolog, akty I-II-III), funkcje każdej części, kluczowe sceny w każdym akcie, znaczenie tytułu (Część pierwsza trylogii).
PRZYGOTOWANIE to OTWIERAJĄCA scena dramatu (przed Prologiem i 3 aktami). KLUCZOWA dla zrozumienia POLITYCZNEJ wymowy dramatu. Słowacki TU rozlicza się z PRZYWÓDCAMI POWSTANIA LISTOPADOWEGO. KONTEKST: POWSTANIE LISTOPADOWE 1830-31 — polskie powstanie narodowe przeciw Rosji. Wybuch 29 listopada 1830 (atak podchorążych na Belweder, rezydencję Wielkiego Księcia Konstantego). Trwało do września 1831 (kapitulacja Warszawy). Klęska. WIELKA EMIGRACJA — tysiące Polaków uchodzi za granicę. Wśród nich: Słowacki (uczestnik jako kurier dyplomatyczny), Mickiewicz (już wcześniej za granicą), Chopin, tysiące. PRZYCZYNY KLĘSKI — różne interpretacje: a) Mickiewicz (Dziady cz. III) — KLĘSKA SAKRALNA, ofiara odkupieńcza. b) Słowacki (Kordian) — WINA PRZYWÓDCÓW. c) Krasiński (Nie-Boska) — WINA OBU stron. Słowacki w Przygotowaniu KRYTYKUJE PRZYWÓDCÓW. SCENA — szczegółowa analiza: MIEJSCE: ŁYSA GÓRA. W polskiej tradycji ludowej — miejsce SABATU czarownic. Lokalizacja: pasmo ŁYSOGÓR (Góry Świętokrzyskie), Góra Łysiec (Świętokrzyska, 595 m). Legenda: w wigilię św. Jana i w noc Walpurgi czarownice latają tu na zlot. CZAS: NOC SYLWESTROWA 1799 r. — symboliczny moment. Koniec XVIII wieku (oświecenie). Początek nowej epoki. Romantyzm jeszcze nie ujawnia się, ale przygotowywany. POSTACI: SZATAN — główna postać demoniczna. Antagonista Boga. Symbol zła kosmicznego. CZAROWNICE/WIEDŹMY — sługi Szatana. Inspiracja: 'MAKBET' Szekspira (akt I, sc. 1, 3 czarownice na pustkowiu — 'When shall we three meet again?'). Słowacki czyni wyraźny gest szekspirowski. AKCJA: Szatan i czarownice wyciągają z KOTŁA postacie. KOTŁO — element folklorystyczny, czarodziejski. Z kotła wyłaniają się przyszli PRZYWÓDCY POWSTANIA. Każdy ma WBUDOWANĄ wadę, jak amulet. WYTWORZENI PRZYWÓDCY (szczegółowa charakterystyka): 1) GEN. JÓZEF CHŁOPICKI (1771-1854). a) HISTORYCZNIE: generał Wojska Polskiego, wcześniej żołnierz Księstwa Warszawskiego, walczył pod Napoleonem (Hiszpania, Rosja). Po 1815 — w Wojsku Polskim Królestwa Kongresowego, ale w 1818 r. ZWOLNIONY za niewygodne wystąpienia. W listopadzie 1830 — Powołany na dyktatora powstania (5 grudnia 1830). Z tytułem dyktatora trwał do 17 stycznia 1831. b) SŁOWACKI POKAZUJE: TCHÓRZ. Chłopicki rzeczywiście NIE WIERZYŁ w powstanie, próbował negocjować z carem, opóźniał decyzje wojenne, RESYGNOWAŁ z dyktatury. c) DZIŚ: opinia historyczna podzielona. Niektórzy widzą w nim pragmatyka, inni — tchórza. Słowacki jednoznacznie krytykuje. 2) GEN. JAN SKRZYNECKI (1786-1860). a) HISTORYCZNIE: po Chłopickim — głównodowodzący powstania od stycznia do sierpnia 1831. Zwyciężył pod Stoczkiem (luty 1831), pod Olszynką Grochowską (25 lutego — krwawa bitwa). Ale potem BIERNOŚĆ — nie wykorzystał szans. Klęska pod Ostrołęką (26 maja 1831). 11 sierpnia ZWOLNIONY. b) SŁOWACKI POKAZUJE: NIEZDECYDOWANY. Marnuje szanse, brak strategii. c) Krytyka POWSZECHNA wśród współczesnych. Mickiewicz też krytykował. 3) GEN. JAN KRUKOWIECKI (1772-1850). a) HISTORYCZNIE: po Skrzyneckim — prezes Rządu Narodowego sierpień-wrzesień 1831. Po wybuchu rebelii ludowej w sierpniu, objął władzę dyktatorską. 8 września 1831 PODPISAŁ kapitulację Warszawy. b) SŁOWACKI: ZDRAJCA. Krukowiecki kapitulant. Niektórzy uważali go za zdrajcę pracującego dla Rosjan. c) Postać NAJBARDZIEJ KONTROWERSYJNA — niektórzy współcześni oskarżali o zdradę. 4) KS. ADAM JERZY CZARTORYSKI (1770-1861). a) HISTORYCZNIE: PREZES RZĄDU NARODOWEGO w czasie powstania. Wcześniej minister spraw zagranicznych Rosji za Aleksandra I, w 1815 r. tworzył Królestwo Kongresowe. ARYSTOKRATA polski, ale lojalista wobec carów. Po klęsce powstania — czołowy polityk emigracji, lider 'Hotelu Lambert' w Paryżu (centrum konserwatywnej emigracji). b) SŁOWACKI POKAZUJE: PYSZNY ARYSTOKRATA, dyplomata bez polotu. Krytyka jego umiarkowanej, dyplomatycznej polityki. c) Słowacki krytyczny wobec konserwatyzmu Czartoryskiego. 5) JOACHIM LELEWEL (1786-1861). a) HISTORYCZNIE: WYBITNY HISTORYK polski, profesor Uniwersytetu Wileńskiego (wykładał Mickiewiczowi!). Członek Rządu Narodowego (od grudnia 1830). DEMOKRATA, lider obozu lewicowego powstania. Po klęsce — emigracja, kontynuował pracę naukową. b) SŁOWACKI POKAZUJE: NAIWNY teoretyk. Brak praktycznych zdolności wojskowych mimo szlachetnych ideałów. c) Lelewel cieszył się szacunkiem, ale rzeczywiście był BARDZIEJ NAUKOWCEM niż POLITYKIEM. 6) JULIAN URSYN NIEMCEWICZ (1758-1841). a) HISTORYCZNIE: PISARZ oświeceniowy, autor 'Powrotu posła' (1791) — komedii politycznej. Polityk, członek Rządu Narodowego. Po klęsce powstania — emigracja, członek Hotelu Lambert. b) SŁOWACKI: nieprzychylnie. WYMOWA Przygotowania — kluczowa: 1) POWSTANIE upadło NIE z powodu wrogów (Rosjan), LECZ z powodu WADLIWYCH PRZYWÓDCÓW. 2) Wady były WRODZONE, nieusuwalne — stworzeni przez Szatana z określonymi cechami. 3) Determinizm zła — przywódcy nie mogli być inni. 4) Słowacki obwinia ELITY polskie. 5) Fantastyczna forma (sabat na Łysej Górze) pozwala na BRUTALNĄ krytykę polityczną — niemożliwą w stylu realistycznym (ze względu na cenzurę, dyplomatyczność wobec uznanych autorytetów). 6) Krytyka uwzględnia POKOLENIE — nie pojedynczych ludzi, lecz CAŁY SYSTEM przywództwa. INTERPRETACJE: 1) POLITYCZNA — rozliczenie z powstaniem. 2) MORALNA — ocena charakterów wodzów. 3) HISTORIOZOFICZNA — diagnoza klęski. 4) PROFETYCZNA — Słowacki przewiduje powtórzenie się błędów. 5) SATYRYCZNA — szyderstwo z autorytetów. 6) MICKIEWICZOWSKA polemika — Mickiewicz BRONIŁ Niemcewicza, Czartoryskiego (członków Hotelu Lambert). Słowacki ich KRYTYKUJE. KRYTYKA SŁOWACKIEGO: 1) ZBYT JEDNOZNACZNA — niektóre postacie są kompleksowe (Chłopicki miał racje pragmatyczne). 2) FANTASTYCZNA forma może być postrzegana jako UNIK od merytorycznej krytyki. 3) UPROSZCZENIE — klęska powstania miała wiele przyczyn (siła Rosji, brak międzynarodowego wsparcia, słabość gospodarcza). 4) Krytyka wewnątrz-polska, gdy zewnętrzny wróg był obecny — kontrowersyjne. ALE: krytyka Słowackiego ma SENS dydaktyczny. Pokazuje, że SAMI POLACY muszą zmienić swoich przywódców. PARALELE: 1) Inne ROZLICZENIA z polskimi klęskami: Krasiński (Nie-Boska — rozliczenie z arystokracją), Mickiewicz (Dziady cz. III — rozliczenie z elitami zaborczej kolaboracji). 2) MAKBET Szekspira — czarownice. 3) FAUST Goethego — Mefistofeles. 4) Inne polskie powstania krytykowane — kościuszkowskie (1794), styczniowe (1863). NA MATURZE — Przygotowanie STANDARD pytań. Trzeba znać: miejsce (Łysa Góra), czas (noc sylwestrowa 1799), postaci (Szatan, czarownice + 5-6 przywódców powstania), wymowę (krytyka przywódców jako wrodzonych zdrajców/tchórzy), nawiązanie do Makbeta, znaczenie polityczne.
AKT I to ekspozycja dramatu — przedstawienie Kordiana jako WERTERYCZNEGO bohatera oraz prezentacja 3 MODELI ŻYCIA przez Grzegorza. KLUCZOWY dla zrozumienia ewolucji bohatera. MIEJSCE: dom Kordiana na WOŁYNIU (kresach wschodnich, ziemie polskie pod zaborem rosyjskim). Wieś, dwór szlachecki, atmosfera prowincjonalna. CZAS: 1828 r. Kordian ma 15 LAT — bardzo MŁODY. KORDIAN — wzorcowy BOHATER WERTERYCZNY. CECHY: 1) MELANCHOLIJNY — przygnębiony, smutny bez wyraźnego powodu. 2) NADWRAŻLIWY — silnie reaguje na świat, emocjonalnie chwiejny. 3) Ma marzenia, ideały, ale nie wie, jak je zrealizować. 4) Czyta 'CIERPIENIA MŁODEGO WERTERA' Goethego. WERTERYZM — termin literacki opisujący stan wywołany przez 'Cierpienia młodego Wertera' Goethego (Die Leiden des jungen Werthers, 1774). Werter — niemiecki bohater romantyczny, samobójca z miłości. Po wydaniu książki: 1) FALA samobójstw — młodzi czytelnicy naśladowali Wertera. 2) WERTERYZM stał się 'CHOROBĄ WIEKU'. 3) Cechy: nadwrażliwość, melancholia, mizantropia, idealizm, ucieczka od świata, marzenia samobójcze. 4) Wpływ na całą Europę. Goethe sam później ŻAŁOWAŁ, że napisał Wertera. KORDIAN to PRZYKŁAD werteryzmu polskiego. LAURA — pierwsza miłość Kordiana. Cechy: 1) STARSZA od Kordiana. 2) ODRZUCA jego uczucia. 3) Bardziej dojrzała, praktyczna. 4) Symbol nieosiągalnej miłości. 5) Aluzja do LAURY PETRARKI (XIV w., włoska muza Petrarki, niedostępna, zamężna z innym). LAURA — uniwersalny topos nieosiągalnej miłości. PRÓBA SAMOBÓJSTWA Kordiana: 1) Kordian POSTRZELIŁ się — chciał umrzeć z miłości jak Werter. 2) ALE: kula PRZESZŁA przez kapelusz, nie raniąc. 3) Kordian PRZEŻYŁ — symboliczne 'odrodzenie' do dalszej drogi. 4) ABSURD próby — robi się czytelnie KOMICZNY (Słowacki ironicznie pokazuje werterowski stereotyp). GRZEGORZ — kluczowa postać Aktu I. Cechy: 1) STARY SŁUGA rodziny Kordiana. Może niegdyś dziadka lub ojca. 2) WETERAN WOJEN NAPOLEOŃSKICH — walczył w POLSKICH LEGIONACH lub w Księstwie Warszawskim pod Napoleonem (1797-1815). Świadek wielkich wydarzeń. 3) PRZYJACIEL Kordiana — opowiada mu o świecie. 4) Mądrość ludowa, doświadczenie. 5) PARALELA do GERWAZEGO z 'Pana Tadeusza' Mickiewicza — wierny sługa, klucznik. GRZEGORZ opowiada 3 HISTORIE — 3 modele życia: 1) BAJKA O JANKU, CO PSOM SZYŁ BUTY. FABUŁA: Janek (postać bajkowa, ludowa) jest BIEDNYM chłopem. Wymyśla niezwykły pomysł: szyć BUTY dla PSÓW. Sprzedaje, ma sukces. Bogaci się, gospodarstwo prosperuje. SYMBOLIZUJE: a) PRAKTYCYZM — zaradność, pomysłowość. b) ŻYCIE BANALNE, ale skuteczne. c) Brak IDEAŁÓW. d) Ludowa mądrość. e) Konsumpcyjny styl życia. To MODEL ŻYCIA BIERNEGO, materialistycznego. Brak heroizmu. 2) WSPOMNIENIA Z WOJEN NAPOLEOŃSKICH. FABUŁA: Grzegorz opowiada, jak walczył pod NAPOLEONEM w polskich oddziałach. Bitwy, marsze, krew. SYMBOLIZUJE: a) PATRIOTYZM ZBIOROWY — walka NARODOWA. b) Podporządkowanie WODZOWI (Napoleonowi). c) KOLEKTYWNA ofiara. d) Heroizm zbiorowy. e) Mit Napoleona — wybawiciel Polski (legiony Dąbrowskiego, Księstwo Warszawskie). To MODEL ŻYCIA AKTYWNEGO, PATRIOTYCZNEGO, ZBIOROWEGO. Walka pod kierunkiem wielkiej postaci. 3) HISTORIA KAZIMIERZA Z NIEWOLI ROSYJSKIEJ. FABUŁA: Kazimierz — żołnierz polski wzięty do niewoli przez Rosjan po klęsce Napoleona (1812-1815). KONSPIRUJE w niewoli, planuje ucieczkę lub spisek. W końcu GINIE — sam, samotnie, dla idei. SYMBOLIZUJE: a) INDYWIDUALNY HEROIZM. b) KONSPIRACJA. c) Gotowość na ŚMIERĆ dla ojczyzny. d) Tragiczny samotnik. e) Wzór dla późniejszych polskich konspiratorów (powstania listopadowe, styczniowe). To MODEL ŻYCIA HEROICZNEGO, INDYWIDUALNEGO, KONSPIRACYJNEGO. Najszlachetniejszy, ale i NAJRYZYKOWNIEJSZY. WYBÓR Kordiana: Kordian, słuchając trzech opowieści, IMPLICITE wybiera MODEL 3 — indywidualny heroizm. Już w Akcie III próbuje carobójstwa SAMOTNIE. PARADOKS: model 3 jest najszlachetniejszy, ale i najbardziej skazany na klęskę. SŁOWACKI POKAZUJE: model 3 BEZ wsparcia modelu 2 (zbiorowości) = SKAZANY NA KLĘSKĘ. Prawdziwe wyzwolenie wymaga POŁĄCZENIA modeli 2 i 3 — indywidualnego heroizmu i ZBIOROWEGO działania. KONTEKST POLITYCZNY 3 modeli: 1) Model 1 (praktycyzm) = pozytywistyczna 'praca organiczna' (przyszły kierunek po 1864). 2) Model 2 (walka zbiorowa) = poprzednie powstania (kościuszkowskie, napoleońskie). 3) Model 3 (samotny konspirator) = romantyczna konspiracja (filomaci, filareci, spisek koronacyjny w dramacie). Słowacki POSTULUJE: model 3 jest szlachetny, ale niewystarczający. Trzeba szukać synezy. STYL Aktu I: 1) Liryczny — opisy uczuć Kordiana. 2) Epicki — opowieści Grzegorza. 3) Realistyczny — dom, codzienność. 4) Sentymentalny — werterowski. PARALELE LITERACKIE: 1) WERTER Goethego — wzór werteryzmu Kordiana. 2) RENÉ Chateaubrianda (1802) — francuski werteryzm. 3) HAMLET Szekspira — nadwrażliwy bohater. 4) LARA Byrona — bajroniczny młodzieniec. 5) PAN TADEUSZ — Gerwazy paralelny do Grzegorza. INTERPRETACJE: 1) PSYCHOLOGICZNA — werteryzm jako stadium rozwoju. 2) LITERACKA — gra z konwencją Wertera. 3) DYDAKTYCZNA — 3 modele do refleksji. 4) HISTORYCZNA — pokoleniowa ekspozycja. 5) IRONICZNA — Słowacki dystans wobec werteryzmu. KRYTYKA Aktu I: 1) Niektórzy uważają Kordiana z Aktu I za POSTAĆ słabą, mało interesującą. 2) Werteryzm wydaje się ANACHRONICZNY w 1828 (Werter z 1774). 3) Grzegorz może wydawać się DYDAKTYCZNY. ALE: ekspozycja jest NIEZBĘDNA dla zrozumienia EWOLUCJI Kordiana. NA MATURZE — Akt I STANDARD pytań. Trzeba znać: cechy werteryzmu, postać Laury (pierwsza miłość), próbę samobójstwa, postać Grzegorza, 3 opowieści Grzegorza (Janek, napoleońska, Kazimierz), 3 modele życia (praktycyzm, walka zbiorowa, indywidualny heroizm), wybór Kordiana.
AKT II to PODRÓŻE INICJACYJNE Kordiana po Europie. Klasyczna struktura BILDUNGSROMAN romantycznej — bohater wyrusza w świat, rozczarowuje się kolejnymi wartościami, dojrzewa. KULMINACJA: przełom na MONT BLANC. KONTEKST: po próbie samobójstwa Kordian (Akt I) wyrusza na PODRÓŻ. Tradycja romantyczna: 'GRAND TOUR' (XVII-XIX w.) — młody arystokrata jedzie po Europie, by zobaczyć kultury. Kordian = polski wariant. ETAPY podróży: 1) LONDYN (Anglia) — KULT PIENIĄDZA. SCENA: Kordian odkrywa, że w Londynie WSZYSTKO jest na SPRZEDAŻ. Kapitalizm angielski — w XIX w. Anglia była najbardziej rozwinięta gospodarczo. SYMBOLIKA: a) PIENIĄDZ jako idol nowoczesności. b) MATERIALIZM — wartości redukowane do ceny. c) ROZCZAROWANIE Zachodem — Polacy szukali pomocy w Anglii, ale Anglia obojętna. d) MARKS przed Marksem — Słowacki krytykuje kapitalizm wcześnie. KORDIAN: zaszokowany, że ludzie tylko liczą pieniądze. To NIE jest cywilizacja, której oczekiwał. 2) DOVER (klify, Anglia) — LITERATURA i ROZCZAROWANIE FIKCJĄ. SCENA: Kordian stoi na słynnych białych klifach Dover. Czyta 'KRÓLA LEARA' Szekspira. W scenie z 'Króla Leara' (akt IV, sc. 6) ślepy Gloster prosi syna Edgara, by zaprowadził go na szczyt klifów Dover, żeby się stamtąd rzucił. Edgar UDAWA, że to robi, choć w rzeczywistości stoją na płaskiej ziemi. Tworzy ILUZJĘ. Kordian odkrywa: rzeczywiste klify NIE PASUJĄ do dramatycznego opisu Szekspira. LITERATURA TO FIKCJA. ROZCZAROWANIE poezją. SYMBOLIKA: a) Hołd dla Szekspira (przeciwwaga klasycyzmu francuskiego). b) Rozczarowanie WIESZCZAMI — poezja nie zmienia świata. c) Kordian, sam później kandydat na poetę, doznaje załamania literackiego ideału. 3) WŁOCHY — MIŁOŚĆ KUPNA. SCENA: Kordian we Włoszech (Italia była celem Grand Tour). Poznaje WIOLETTĘ — włoską kurtyzanę. Piękna, namiętna. Pierwsza kobieta, którą Kordian POSIADA seksualnie. Stara się ją kochać. ALE: gdy Wioletta DOWIADUJE się, że Kordian NIE jest BOGATY (lub że jego pieniądze się skończyły), ZOSTAWIA go. Kocha tylko ZA PIENIĄDZE. SYMBOLIKA: a) ROZCZAROWANIE miłością — po Laurze druga porażka. b) MATERIALIZM nawet w miłości. c) Włoska Wenecja/Rzym — miejsce romantycznych iluzji obnażone. d) Wioletta = kontrast do Laury (jedna idealna nieosiągalna, druga cyniczna komercyjna). 4) WATYKAN — KOŚCIÓŁ I PAPIEŻ. SCENA: Kordian otrzymuje audiencję u PAPIEŻA Grzegorza XVI w Watykanie. Prosi o BŁOGOSŁAWIEŃSTWO dla Polski, o WSPARCIE moralne dla powstania. PAPIEŻ jest OBOJĘTNY, nieprzychylny. NAKAZUJE Kordianowi (Polakom) CZCIĆ CARA jako legalnego władcę. KONTEKST HISTORYCZNY: papież GRZEGORZ XVI (pontyfikat 1831-1846) RZECZYWIŚCIE potępił powstanie listopadowe. W encyklice 'CUM PRIMUM' (9 czerwca 1832) napisał, że Polacy powinni okazywać posłuszeństwo prawowitemu monarsze (carowi). To głęboko WSTRZĄSNĘŁO polskimi katolikami — papież, głowa Kościoła powszechnego, NIE STAJE po stronie cierpiących Polaków. Sprawia to KRYZYS u Polskich katolików — nawet RELIGIA zdradza. Słowacki świadomie przywołuje ten fakt w dramacie. SYMBOLIKA: a) ROZCZAROWANIE religią ZINSTYTUCJONALIZOWANĄ. b) Kościół jako narzędzie POLITYKI mocarstw (papież sprzymierzony z carem przeciw rewolucji). c) ALIENACJA Kordiana wobec katolicyzmu oficjalnego. d) Polski katolicyzm musi szukać innych form. 5) MONT BLANC — PRZEŁOM DUCHOWY. MIEJSCE: MONT BLANC, najwyższy szczyt Alp (4810 m). W Szwajcarii i Francji. Symbolicznie: szczyt świata, blisko nieba, przestrzeń sacrum. Pierwszy raz zdobyty w 1786 r. (przez Balmata i Paccarda). W romantyzmie Mont Blanc = TOPOS WZNIOSŁOŚCI (sublime). Shelley pisał 'Mont Blanc' (1816) — poemat o wzniosłości. Byron, Wordsworth — kult gór. SCENA: Kordian wspina się sam na szczyt. Monolog. CYTAT KLUCZOWY: 'JAM JEST POSĄG CZŁOWIEKA NA POSĄGU ŚWIATA — Ze skrzydeł mgły do ramion przyrosłych — ogromy Niosę na sobie, myślą mego ducha spięte'. ANALIZA cytatu: a) 'JAM JEST POSĄG' — metaforyczne wywyższenie. Kordian czuje się POMNIKIEM, monumentem. b) 'POSĄG ŚWIATA' — Mont Blanc jako 'pomnik' kosmosu, fundamentu świata. c) 'SKRZYDŁA MGŁY DO RAMION PRZYROSŁE' — metafora wzniosłości, lotności duszy. d) 'OGROMY niosę na sobie' — atlantyczna metafora, dźwiganie świata. e) Megalomania romantyczna, ale TEŻ autentyczny przełom. PRZEŁOM: 1) Kordian z BIERNEGO marzyciela staje się AKTYWNYM patriotą. 2) Decyduje się POŚWIĘCIĆ życie dla ojczyzny. 3) WYPOWIADA HASŁO: 'POLSKA WINKELRIEDEM NARODÓW!'. Pełna deklaracja winkelriedyzmu. WINKELRIED — szczegóły. ARNOLD WINKELRIED — postać historyczna lub legendarna szwajcarska. Bitwa pod SEMPACH 9 lipca 1386 r. — Szwajcarzy walczyli z austriackimi rycerzami Leopolda III Habsburskiego. Austriaccy rycerze mieli LANCE, trudne do przebicia w bezpośrednim ataku. Według legendy, ARNOLD WINKELRIED z kantonu Unterwalden, krzyknął 'Trzymajcie mnie, towarzysze! Powierzam moją żonę i dzieci ojczyźnie!' i RZUCIŁ SIĘ na lance wrogów, OBEJMUJĄC kilka rękoma i WBIJAJĄC sobie w pierś. Zginął. ALE: jego ciało otworzyło lukę w szeregach Austriaków, przez którą wdarli się Szwajcarzy. ZWYCIĘŻYLI bitwę. Bitwa zapoczątkowała szwajcarską niepodległość. WINKELRIED = SYMBOL ŚWIADOMEGO POŚWIĘCENIA dla zbiorowości. Słowacki wybiera Winkelrieda nieprzypadkowo: 1) SZWAJCAR — Słowacki pisze w Genewie (Szwajcaria). 2) Walka o NIEPODLEGŁOŚĆ — paralela do Polski. 3) Świadoma ofiara z PERSPEKTYWĄ zwycięstwa. 4) Sukces — Szwajcarzy zwyciężyli (kontrast do Polski, która ginie). HASŁO 'POLSKA WINKELRIEDEM NARODÓW' — szczegółowa analiza: 1) Polska MA BYĆ jak Winkelried — POŚWIĘCIĆ SIĘ. 2) W otwartej WALCE, nie biernie. 3) Otworzy DROGĘ innym uciemiężonym narodom (Włosi, Czesi, Węgrzy). 4) Sens ofiary = ZWYCIĘSTWO innych. 5) Aktywizm zamiast bierności. PARALELA z Mickiewiczem ('Polska Chrystusem narodów') = polemika. Cierpiące Chrystus vs walczący Winkelried. Bierność vs aktywizm. Funkcja Aktu II — szczegółowa: 1) BILDUNGSROMAN — dojrzewanie bohatera. 2) ROZCZAROWANIE Zachodem — Polska samotna. 3) PRZEŁOM duchowy — od werteryzmu do bajronizmu. 4) MANIFEST winkelriedyzmu. 5) Polemika z Mickiewiczem. INTERPRETACJE: 1) PSYCHOLOGICZNA — droga rozwoju Kordiana. 2) POLITYCZNA — diagnoza Europy. 3) FILOZOFICZNA — krytyka materializmu. 4) HISTORIOZOFICZNA — winkelriedyzm. 5) GEOGRAFICZNA — 4 punkty Europy. PARALELE LITERACKIE: 1) WERTER Goethego — podróże. 2) RENÉ Chateaubrianda — podróże. 3) GIAUR Byrona — Wschód. 4) Shelley 'Mont Blanc' — wzniosłość. 5) Goethe 'Italienische Reise' — Włochy. NA MATURZE — Akt II STANDARD pytań. Trzeba znać: 4 etapy (Londyn, Dover, Włochy, Watykan), Mont Blanc jako przełom, hasło 'Polska Winkelriedem narodów', Winkelrieda i bitwę Sempach, monolog Mont Blanc, polemikę z Mickiewiczem.
AKT III to KULMINACJA i KATASTROFA Kordiana. Spisek na cara, samotna decyzja, paraliż psychiczny, klęska, sąd, otwarte zakończenie. KONTEKST historyczny: AKCJA: 1829 r. KORONACJA cara MIKOŁAJA I jako KRÓLA POLSKI. Mikołaj I (1796-1855) — car Rosji od 1825 (po klęsce dekabrystów). Według KONSTYTUCJI Królestwa Polskiego (1815) — car był też KRÓLEM POLSKI. Mikołaj I koronowany został w Warszawie 24 MAJA 1829 r. w Sali Senatorskiej Zamku Królewskiego. Słowacki przenosi tu fikcyjny spisek na cara. SCENA 1: SPISKOWCY W KATEDRZE ŚW. JANA. MIEJSCE: KATEDRA ŚW. JANA w Warszawie (Stare Miasto, najstarszy kościół Warszawy, XIV w.). PODZIEMIA katedry — tradycyjne miejsce KONSPIRACJI. Realne miejsce — w XIX w. polskie organizacje konspiracyjne rzeczywiście spotykały się w podziemiach kościołów. POSTACI: a) SPISKOWCY-PODCHORĄŻOWIE — młodzi oficerowie. Nawiązanie do PODCHORĄŻYCH ze Szkoły Podchorążych w Warszawie — sprawców POWSTANIA LISTOPADOWEGO 29 LISTOPADA 1830! Słowacki świadomie nawiązuje. b) KORDIAN — występuje jako 'PODCHORĄŻY' (anonimowo, jeden z grupy). c) PREZES SPISKU — starszy, doświadczony. Sprzeciwia się carobójstwu. d) KSIĄDZ — duchowny obecny na zebraniu. Sprzeciwia się carobójstwu z powodów religijnych. e) INNI spiskowcy. PROBLEM ETYCZNY: spiskowcy debatują nad PROPOZYCJĄ KORDIANA — ZABIĆ CARA podczas koronacji. ARGUMENTY ZA (Kordian): 1) Car to TYRAN, ucisk Polski. 2) Śmierć cara = WYZWOLENIE Polski. 3) Akt patriotyczny, bohaterski. 4) Win=kelriedyzm — poświęcenie dla zbiorowości. ARGUMENTY PRZECIW (Prezes, Ksiądz): 1) MORDERSTWO to grzech, ZBRODNIA. 2) Honor żołnierski zakazuje skrytobójstwa. 3) Praktyczne — zabójstwo cara nie obali Rosji. 4) Etyka chrześcijańska. WYNIK DYSKUSJI: spiskowcy GŁOSUJĄ — większość PRZECIW carobójstwu. Kordian POZOSTAJE w mniejszości. POSTANAWIA DZIAŁAĆ SAMOTNIE. Wymowa SCENY: 1) NAWET spiskowcy — patrioci — nie są gotowi do RADYKALNEGO czynu. 2) Etyka chrześcijańska vs winkelriedyzm — konflikt nierozstrzygnięty. 3) Pokolenie powstańców NIEZDOLNE do skrytobójstwa. 4) Kordian SAM bierze odpowiedzialność. 5) Krytyka pokolenia — Słowacki pokazuje brak determinacji. SCENA 2: SAMOTNA DROGA Kordiana. Kordian przemyka się przez pałac (Zamek Królewski w Warszawie) do sypialni cara. Wartownicy ominięci. Już blisko celu. SCENA 3: STRACH I IMAGINACJA. KLUCZOWA scena dramatu. Przed DRZWIAMI sypialni cara pojawiają się ALEGORYCZNE postacie. STRACH — uosobienie LĘKU. Cechy: 1) Racjonalny lęk przed konsekwencjami: ŚMIERĆ fizyczna, POTĘPIENIE moralne, hańba dla rodziny, klęska planu. 2) Mówi do Kordiana: 'Stój! Widzisz krew?'. 3) Wizja krwi, śmierci. 4) Realny strach żołnierza. IMAGINACJA — uosobienie WYOBRAŹNI artystycznej. Cechy: 1) Nadwrażliwość — wizje, projekcje. 2) Irracjonalne lęki. 3) Wyolbrzymianie. 4) Mówi: 'Za drzwiami człowiek śpiący, ty mu masz nóż wbić w piersi... Słyszysz bicie jego serca?'. 5) Romantyczna empatia. ROZUMIENIE: STRACH + IMAGINACJA = WEWNĘTRZNY KONFLIKT Kordiana. To NIE wrogowie zewnętrzni (Rosjanie, straże), lecz WŁASNA psychika. PARADOKS ROMANTYZMU: WRAŻLIWOŚĆ i WYOBRAŹNIA, które czynią Kordiana POETĄ i IDEALISTĄ, JEDNOCZEŚNIE PARALIŻUJĄ go w MOMENCIE czynu. Innowacja Słowackiego: ALEGORYCZNE postacie wewnętrznych konfliktów. ANTYCYPACJA DRAMATURGII EKSPRESJONISTYCZNEJ XX w. (Kafka, Brecht, Wyspiański). ANTYCYPACJA psychologii głębi (Freud — 1900, Jung — 1912). KORDIAN MDLEJE — pod wpływem Strachu i Imaginacji. Pada przed drzwiami. SCENA 4: SCHWYTANY. Straże ZNALEZIONE Kordiana nieprzytomnego. Aresztują. SCENA 5: SZPITAL WARIATÓW. Kordian uznany za szaleńca przez sąd carski. UMIESZCZONY w szpitalu psychiatrycznym. DOKTOR — kluczowa postać. Cechy: 1) Z pozoru lekarz psychiatra. 2) FAKTYCZNIE: postać SZATAŃSKA. 3) CYNIK, materialista. 4) Próbuje ZŁAMAĆ Kordiana duchowo. SPÓR Kordiana z Doktorem: DOKTOR mówi: 'Twój patriotyzm = CHORÓBA PSYCHICZNA'. Argumenty Doktora: 1) Wszyscy 'wariaci' tutaj też myślą, że są wielkimi bohaterami (pokazuje innych — myślących, że są Napoleonem, Chrystusem). 2) Twoje ideały są ILUZJĄ. 3) Świat brutalny — twoje wartości NIEUŻYTECZNE. 4) Cierpisz dla NICZEGO. 5) NORMALNY człowiek = pragmatyk, materialista. KORDIAN broni się: 1) Mam IDEAŁY. 2) Patriotyzm jest WARTOŚCIĄ. 3) Lepiej umrzeć dla idei niż żyć podlej. 4) Twoje 'zdrowie' = cynizm. WYNIK SPORU: pozostaje OTWARTY. Słowacki nie rozstrzyga. CZY idealizm bez SKUTECZNOŚCI to szaleństwo? CZY cynizm bez ideałów to zdrowie? Filozoficzne pytanie nierozstrzygalne. SCENA 6: WIELKI KSIĄŻĘ KONSTANTY. WIELKI KSIĄŻĘ KONSTANTY PAWŁOWICZ ROMANOW (1779-1831) — brat cara Mikołaja I i wcześniejszego Aleksandra I. W 1815 r. mianowany NAMIESTNIKIEM Królestwa Polskiego. Rezydował w BELWEDERZE w Warszawie. Niepopularny — autokrata, surowy. 29 listopada 1830 r. podchorążowie zaatakowali Belweder na początku powstania (Konstanty uciekł). U Słowackiego: postać surowa, ale złożona. Sądzi Kordiana. SCENA 7: WYROK ŚMIERCI. Kordian skazany na śmierć przez powieszenie. Miejsce: PLAC MARSOWY (plac w Warszawie, miejsce egzekucji). Szafot. SCENA 8: OTWARTE ZAKOŃCZENIE. Kordian na szafocie. W ostatniej chwili: ADIUTANT Wielkiego Księcia Konstantego PĘDZI z rozkazem UŁASKAWIENIA — Mikołaj I (lub Konstanty) ułaskawił. Adiutant musi dotrzeć przed egzekucją. Dramat URYWA się — NIE WIEMY czy zdąży. Czy Kordian umiera, czy żyje? OTWARTE zakończenie celowe. ZNACZENIE otwartego zakończenia: 1) LOS KORDIANA = los POLSKI. Niepewny. 2) NADZIEJA krucha. 3) BRAK rozwiązania moralnego — może i ułaskawienie jest fałszywe. 4) Czytelnik MUSI sam zdecydować. 5) ANTYCYPACJA modernistycznych zakończeń (Kafka). 6) Słowacki PLANOWAŁ dalsze części trylogii — może w nich rozwiązanie. INTERPRETACJE klęski Kordiana: 1) PSYCHOLOGICZNA — Strach + Imaginacja, wewnętrzny konflikt. 2) POKOLENIOWA — pokolenie powstańców niedojrzałe do zbrojnej walki. 3) FILOZOFICZNA — autokrytyka romantyzmu. 4) POLITYCZNA — samotny bohater bez wsparcia nie zbawi narodu. 5) MORALNA — może carobójstwo jest moralnie złym wyborem. WYMOWA Aktu III: 1) Pokazuje GRANICE indywidualnego heroizmu. 2) Krytykuje WINKELRIEDYZM bez wsparcia zbiorowości. 3) Polemiczna autokrytyka — Słowacki w Akcie II POSTULOWAŁ winkelriedyzm, w Akcie III pokazuje jego LIMITY. 4) Diagnoza pokoleniowa — Polska nie była gotowa. 5) Tragizm Kordiana = uniwersalny problem etyki walki. KORDIAN — symbol pokolenia powstańców listopadowych. Słowacki PROJEKTUJE w niego doświadczenie własnego pokolenia. PARALELE LITERACKIE: 1) HAMLET Szekspira — niezdolność do czynu mimo planów. 2) KONRAD WALLENROD Mickiewicza (1828) — etyka walki narodowej. 3) DZIADY cz. III — Wielka Improwizacja, bunt przeciw Bogu. 4) NIE-BOSKA Krasińskiego — Henryk, autokrytyka romantyka. 5) BIESY Dostojewskiego — rewolucjoniści. 6) DOSTOJEWSKI 'Zbrodnia i kara' — etyka morderstwa dla idei. NA MATURZE — Akt III STANDARD pytań. Trzeba znać: spisek w katedrze św. Jana, sprzeciw Prezesa i Księdza, samotna decyzja Kordiana, Strach i Imaginacja, omdlenie u progu, szpital wariatów i Doktor, wyrok śmierci, otwarte zakończenie z adiutantem. Esej 'Klęska samotnego bohatera', 'Etyka walki narodowej', 'Carobójstwo' wymaga tego materiału.
STRACH i IMAGINACJA to JEDEN Z NAJBARDZIEJ INNOWACYJNYCH zabiegów dramatu. Alegoryczne postacie uosabiające WEWNĘTRZNE konflikty Kordiana. KLUCZOWY moment dramatu, AUTOKRYTYKA ROMANTYZMU. SCENA: AKT III, przed sypialnią cara. Kordian gotowy do carobójstwa. Pojawiają się dwie postacie — STRACH i IMAGINACJA. STRACH — szczegółowa charakterystyka: 1) UOSOBIENIE LĘKU. 2) Racjonalny strach przed konsekwencjami: a) ŚMIERĆ fizyczna — Kordian może zginąć podczas próby. b) POTĘPIENIE moralne — czy carobójstwo jest moralne? c) HAŃBA dla rodziny — jeśli złapany, ojciec/rodzina ucierpi. d) KLĘSKA planu — może się nie udać. 3) Mówi do Kordiana: 'Stój! Widzisz krew na podłodze? Krew się rusza, rośnie, wzbiera...'. 4) Wizje krwi, śmierci, zagłady. 5) REALNY strach żołnierza przed walką. 6) Ostrzega przed PRAKTYCZNYMI konsekwencjami. IMAGINACJA — szczegółowa charakterystyka: 1) UOSOBIENIE WYOBRAŹNI artystycznej. 2) NADWRAŻLIWOŚĆ — wizje, projekcje, fantazje. 3) Irracjonalne lęki. 4) Mówi: 'Za tymi drzwiami ciemność, a w tej ciemności — człowiek śpiący — a ty mu masz nóż wbić w piersi... Słyszysz bicie jego serca?'. 5) ROMANTYCZNA empatia — widzi cara nie jako tyrana, ale jako CZŁOWIEKA śpiącego. 6) Wyolbrzymianie sytuacji. 7) Artystyczna projekcja. RAZEM STRACH + IMAGINACJA = WEWNĘTRZNY KONFLIKT Kordiana. PARALIŻUJĄ go. WAŻNE ZROZUMIENIE: 1) To NIE wrogowie zewnętrzni (Rosjanie, straże, car). 2) To WŁASNA psychika Kordiana. 3) ROMANTYCZNA WRAŻLIWOŚĆ i WYOBRAŹNIA, które czynią go POETĄ i IDEALISTĄ, JEDNOCZEŚNIE PARALIŻUJĄ w czynie. PARADOKS romantyzmu: TE SAME cechy, które kwalifikują romantyka do BYCIA bohaterem (wrażliwość, wyobraźnia, idealizm), JEDNOCZEŚNIE go DYSKWALIFIKUJĄ z czynu (paraliż, niezdolność do brutalnej praktyki). INNOWACJA SŁOWACKIEGO — alegoryczne postacie wewnętrznych konfliktów. PRECEDENS: morality plays (średniowieczne dramaty moralizatorskie, gdzie alegorie typu 'Cnota', 'Grzech', 'Śmierć' walczyły o duszę). Ale Słowacki używa alegorii BARDZIEJ subtelnie, PSYCHOLOGICZNIE. ANTYCYPACJA: 1) DRAMATURGIA EKSPRESJONISTYCZNA XX w. — Kafka, Brecht, Wyspiański. Postacie wewnętrznych konfliktów. 2) PSYCHOLOGIA GŁĘBI — Freud (1900, Interpretacja snów), Jung (1912, Symbole transformacji). Idea NIEŚWIADOMOŚCI. 3) MONODRAMA EKSPRESJONISTYCZNA — Strindberg ('Sonata duchów'). 4) SURREALIZM — postacie podświadomości. 5) PSYCHOANALIZA — id, ego, superego. Słowacki ANTYCYPUJE — strach to pewien rodzaj 'racjonalnego ego', imaginacja to 'romantyczne id'. WYMOWA SCENY — KRYTYKA ROMANTYZMU: 1) Słowacki, SAM romantyk, KRYTYKUJE swój prąd. 2) Romantyczna WRAŻLIWOŚĆ to nie tylko ZALETA, ale i WADA. 3) Romantyczny IDEALIZM bywa NIEPRAKTYCZNY. 4) ROMANTYCZNY POETA nie nadaje się do POLITYKI. 5) Pokolenie powstańców — szlachetne, ale niezdolne do brutalności walki. KONTEKST historyczny: po POWSTANIU LISTOPADOWYM (1830-31) — klęska polskiego romantycznego zrywu. Słowacki w 1833 r. szuka PRZYCZYN klęski. Jedna z odpowiedzi: pokolenie romantyków było ZBYT WRAŻLIWE, zbyt poetyckie, ZBYT IDEALISTYCZNE. Trzeba INNYCH cech do skutecznej walki. INTERPRETACJE Strachu i Imaginacji: 1) PSYCHOLOGICZNA — model konfliktu wewnętrznego. 2) FILOZOFICZNA — granice ludzkiej zdolności do czynu moralnie wątpliwego. 3) HISTORYCZNA — diagnoza pokoleniowa. 4) MORALNA — czy carobójstwo jest dobre? Strach + Imaginacja mogą być WEWNĘTRZNYM GŁOSEM SUMIENIA. 5) POLITYCZNA — krytyka romantyzmu jako programu politycznego. 6) RELIGIJNA — Bóg interweniuje przez wewnętrzny głos. 7) AUTOBIOGRAFICZNA — Słowacki sam czuł paraliż twórczy. KRYTYKA NAUKOWA Strachu i Imaginacji: 1) ALEGORIA wydaje się ARCHAICZNA (morality plays). 2) PRZEMIANA Kordiana wymaga uzasadnienia psychologicznego, nie alegorii. 3) Może być postrzegane jako TANIE rozwiązanie dramaturgiczne. ALE: 1) Słowacki celowo używa ALEGORII dla EFEKTU teatralnego. 2) Alegoria pozwala na WIDZIALNOŚĆ procesów wewnętrznych. 3) Innowacja jak na 1833 r. — dopiero Freud zracjonalizuje wewnętrzne konflikty. PARALELE LITERACKIE: 1) MORALITY PLAYS średniowieczne — alegoryczne postacie. 2) HAMLET Szekspira — duch ojca = projekcja sumienia? 3) MAKBET — wizje krwi, ducha Banka. 4) FAUST Goethego — Mefistofeles = projekcja podświadomości? 5) DOSTOJEWSKI 'Sobowtór' (1846) — podwójna osobowość. 6) POE — opowieści grozy psychologicznej. 7) WYSPIAŃSKI 'Wesele' (1901) — Chochol, Wernyhora — alegorie polskiego losu. INTERPRETACJA POLITYCZNA: Słowacki POKAZUJE, że WINKELRIEDYZM (poświęcenie się dla zwycięstwa) jest TRUDNY w PRAKTYCE. Nawet GOTOWY bohater, na PROGU czynu, MOŻE się złamać. To NIE jest tylko krytyka Kordiana — to KRYTYKA całej koncepcji indywidualnego heroizmu romantycznego. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Strach i Imaginacja jako KONFLIKT TYPÓW myślenia (Daniel Kahneman 'Pułapki myślenia' — system 1 i 2). 2) Krytyka INDYWIDUALIZMU — potrzebujemy KOLEKTYWNYCH działań. 3) RACJONALIZM vs IRRACJONALIZM — Słowacki pokazuje, że IRRACJONALIZM (wyobraźnia) może być silniejszy niż RACJO. 4) STUDIUM POLITYKI — sami bohaterowie nie wystarczą. NA MATURZE — Strach i Imaginacja STANDARD pytań. Trzeba znać: kim są (alegoryczne postacie), co reprezentują (lęk + wyobraźnia), funkcję sceny (autokrytyka romantyzmu), innowację Słowackiego (alegoria wewnętrznych konfliktów), antycypację psychologii głębi.
DOKTOR to POSTAĆ szatańska w Akcie III. Spór Kordiana z Doktorem to JEDEN Z NAJGŁĘBSZYCH momentów dramatu — filozoficzna debata o IDEALIZMIE vs CYNIZMIE. SCENA: po nieudanym zamachu Kordian uznany za SZALEŃCA. Trafia do SZPITALA PSYCHIATRYCZNEGO. Tam spotyka DOKTORA. DOKTOR — szczegółowa charakterystyka: 1) Z POZORU lekarz psychiatra. 2) FAKTYCZNIE: postać szatańska, NIE zwykły medyk. 3) CYNIK, materialista. 4) RACJONALISTA do skrajności. 5) Próbuje ZŁAMAĆ Kordiana DUCHOWO. 6) Demaskuje patriotyzm jako CHOROBĘ. 7) Pokazuje innych 'wariatów' jako analogie do Kordiana. POSTACI w SZPITALU: a) WARIAT MYŚLĄCY, ŻE JEST NAPOLEONEM — myśli, że jest cesarzem Napoleonem. Wydaje rozkazy. b) WARIAT MYŚLĄCY, ŻE JEST CHRYSTUSEM — myśli, że jest Mesjaszem. Głosi 'mesjanizm'. c) Inni wariaci z różnymi obsesjami. Doktor pokazuje ich Kordianowi: 'Patrz! Każdy z nich też myśli, że ma WIELKĄ misję. Ten myśli, że jest Napoleonem. Ten — Chrystusem. A TY — myślisz, że masz zabić cara, by ratować Polskę. ZJAWISKO TO SAMO!'. Aluzja BARDZO POLEMICZNA: 1) 'Mickiewicz mówi Polska jest CHRYSTUSEM narodów' — Słowacki SUGERUJE, że to forma OBŁĘDU?! Albo: każdy 'wybraniec' romantyczny może być po prostu szaleńcem. 2) Romantyczny mit WYBRANEGO BOHATERA = projekcja psychiczna. ARGUMENTY DOKTORA: 1) Twój PATRIOTYZM = CHOROBA psychiczna. Obsesja na punkcie Polski. 2) Inni 'wariaci' też mają obsesje wielkich misji. Wszyscy mają DELUZJE wielkościowe. 3) NORMALNY człowiek = PRAGMATYK, materialista. Żyje codziennie, nie marzy o ratowaniu narodów. 4) Twoje IDEAŁY (wolność, ojczyzna) to ILUZJE społeczne. 5) Świat brutalny — Twoje wartości są NIEPRAKTYCZNE. 6) Cierpisz dla NICZEGO. Dla fikcji. 7) Lepiej być cynikiem żyjącym dobrze, niż idealistą cierpiącym i ginącym. 8) Patriotyzm to ROMANTYCZNA poza, nie REALNA wartość. ARGUMENTY KORDIANA (defense): 1) Mam IDEAŁY. Wartości moralne. 2) Patriotyzm jest WARTOŚCIĄ — kocham Polskę. 3) Lepiej UMRZEĆ dla idei niż żyć podlej. 4) Twoje 'zdrowie' = CYNIZM, MORALNA pustka. 5) Ja CIERPIĘ, ale CZUJĘ — Ty NIE CZUJESZ, ale jesteś martwy duchowo. 6) Lepsze szlachetne SZALEŃSTWO niż cynizm. 7) Naród potrzebuje bohaterów. 8) Bóg, dusza, wolność — REALNE wartości. WYNIK SPORU: pozostaje OTWARTY. Słowacki nie rozstrzyga. SPÓR ten dotyka FILOZOFICZNYCH pytań fundamentalnych: 1) Czy IDEALIZM bez SKUTECZNOŚCI to szaleństwo? 2) Czy CYNIZM bez IDEAŁÓW to zdrowie? 3) Jak ODRÓŻNIĆ szlachetną wiarę od OBSESJI? 4) Czy wartości moralne SĄ realne, czy są projekcjami psychicznymi? 5) Jaką cenę warto ZAPŁACIĆ za ideały? POSTAĆ DOKTORA — symbolika: 1) ZIMNY ROZUM bez serca. 2) Materializm + cynizm jako wynik OŚWIECENIA. 3) NOWOCZESNOŚĆ medyczna (psychiatria była nową dziedziną w XIX w.) jako narzędzie KONTROLI. 4) Władza ZDEFINIOWANIA, kto jest 'normalny' a kto 'szalony' = władza polityczna. 5) Może być wysłannikiem cara — psychiatria służąca represji. SZPITAL WARIATÓW jako miejsce represji POLITYCZNEJ: motyw POWTARZAJĄCY się w literaturze. 1) MICHEL FOUCAULT 'Historia szaleństwa' (1961) — szpitale psychiatryczne jako instrument władzy. 2) JEDEN LOT NAD KUKUŁCZYM GNIAZDEM Ken Kesey (1962) — szpital jako symbol represji. 3) Sowieckie szpitale psychiatryczne — używane przeciwko dysydentom. Słowacki ANTYCYPUJE tę tradycję. INTERPRETACJE Doktora: 1) DOSŁOWNA — postać szatańska, demoniczna. 2) FILOZOFICZNA — uosobienie cynicznego racjonalizmu. 3) POLITYCZNA — instrument represji władzy. 4) PSYCHOLOGICZNA — projekcja zwątpień Kordiana. 5) METAFIZYCZNA — szatan próbujący duszy. 6) IRONICZNA — Słowacki polemizuje z mesjanizmem Mickiewicza przez postać Doktora (kpiącego z 'Chrystusów'). PARALELE LITERACKIE: 1) MEFISTOFELES z Fausta Goethego — diabeł testujący duszę. Wzór dla Doktora. 2) WIELKI INKWIZYTOR z Braci Karamazow Dostojewskiego (1880) — cyniczna mądrość przeciw idealizmowi. 3) IWAN KARAMAZOW (Dostojewski) — intelektualista-ateista. 4) Mefisto z Goethego — diabolik. 5) DR JEKYLL i MR HYDE Stevensona — psychiatra-zło. 6) Współcześnie: Nurse Ratched z Kuckiego Gniazda. INTERPRETACJE SPORU: 1) MORALNA — czy idealizm jest wartością absolutną? 2) PSYCHOLOGICZNA — granica między pasją a obłędem. 3) POLITYCZNA — krytyka systemów ucisku. 4) FILOZOFICZNA — racjonalizm vs idealizm. 5) PSYCHIATRYCZNA — definicja zdrowia umysłowego. WSPÓŁCZESNE odczytanie: 1) Spór Kordiana z Doktorem = WCIĄŻ aktualny. 2) Czy obrońcy IDEAŁÓW (działacze praw człowieka, ekolodzy) to obsesyjni 'wariaci'? Czy bohaterowie? 3) Społeczeństwo POSTMODERNISTYCZNE drwi z 'wielkich narracji' (Lyotard). Doktor jako prekursor postmodernizmu. 4) RELATYWIZM wartości — Doktor reprezentuje. 5) Słowacki pyta: czy warto WIERZYĆ w idee? Pytanie egzystencjalne. KRYTYKA SCENY: 1) Może być postrzegana jako MELODRAMATYCZNA. 2) Doktor jako CHODZĄCY STEREOTYP — cynik teatralny. 3) Kordian DOMINUJE moralnie — Słowacki nie daje Doktorowi naprawdę MOCNYCH argumentów. ALE: 1) Scena ma OGROMNE znaczenie filozoficzne. 2) Otwiera pytanie o naturę szaleństwa i idealizmu. 3) Antycypuje filozoficzną tradycję XX w. NA MATURZE — Doktor i szpital wariatów STANDARD pytań. Trzeba znać: kim jest Doktor (postać szatańska, cynik), spór Kordian-Doktor, argumenty obu stron, znaczenie filozoficzne (idealizm vs cynizm), aluzję do mesjanizmu (wariat = Chrystus). Esej 'Idealizm i cynizm', 'Patriotyzm szaleństwem?' wymaga tego materiału.
POLEMIKA Słowackiego z Mickiewiczem to JEDNA Z NAJWAŻNIEJSZYCH debat polskiego romantyzmu. Słowacki napisał Kordiana (1833-34) ROK po Mickiewiczu (Dziady cz. III, 1832). To BEZPOŚREDNIA, ŚWIADOMA polemika. KONTEKST: 1830-31 — Powstanie listopadowe i klęska. Tysiące Polaków na emigracji. Mickiewicz w Dreźnie pisze Dziady cz. III (1832). Słowacki w Genewie pisze Kordiana (1833-34). Obaj poeci szukają ODPOWIEDZI na klęskę. SYGNAŁ POLEMIKI — IMIĘ TYTUŁOWE: 'KORDIAN' = ANAGRAM 'KONRAD'. Litery te same, kolejność inna. CELOWE. Bezpośredni gest polemiki. Każdy czytelnik miał to zauważyć. PORÓWNANIE POSTACI: KONRAD (Dziady cz. III): 1) Bohater już UKSZTAŁTOWANY (metamorfoza z Gustawa opisana ex post — Gustaw zmarł, wyrył 'Hic natus est Konrad' na ścianie celi). 2) POETA-WIESZCZ — działa przez SŁOWO. 3) WIELKA IMPROWIZACJA — modlitwa-bunt, kulminacja jego siły. 4) PYCHA — chce być 'BÓG Z BOGIEM', równać się Bogu. 5) Bunt z MIŁOŚCI do narodu. 6) ODKUPIONY przez KS. PIOTRA (interwencja Boga). 7) Wzorzec POETY-PROFETY. KORDIAN (Słowacki): 1) Bohater EWOLUUJĄCY na oczach widza. Akt I — 15-letni werteryk, Akt II — podróże, Akt III — bajroniczny patriota. 2) CZŁOWIEK CZYNU — próbuje CAROBÓJSTWA. 3) MONOLOG NA MONT BLANC — kulminacja jego siły, deklaracja winkelriedyzmu. 4) WRAŻLIWOŚĆ, nie pycha. 5) Bunt z PATRIOTYZMU + osobistego dojrzewania. 6) NIE ODKUPIONY — pozostaje w niepewności (otwarte zakończenie). 7) Wzorzec ROMANTYKA NIE-SKUTECZNEGO. PORÓWNANIE FILOZOFII: MESJANIZM Mickiewicza: 1) Polska = 'CHRYSTUS NARODÓW'. 2) Cierpienie ODKUPIEŃCZE. 3) Bóg interweniuje. 4) BIERNE oczekiwanie cudu. 5) Wymiar METAFIZYCZNY. WINKELRIEDYZM Słowackiego: 1) Polska = 'WINKELRIED NARODÓW'. 2) Cierpienie TYLKO przez czyn. 3) Ludzie sami działają. 4) AKTYWNA walka. 5) Wymiar POLITYCZNY. PORÓWNANIE WIZJI NARODU: Mickiewicz: 1) Polska niewinną ofiarą. 2) Naród WYBRANY. 3) Cierpienie zasłużone? NIE — wybrane przez Boga. 4) Sens cierpienia transcendentny. Słowacki: 1) Polska współwinna klęski (Przygotowanie — wadliwi przywódcy). 2) Naród MUSI SIĘ ZMIENIĆ. 3) Cierpienie z WINY. 4) Sens cierpienia w czynie. PORÓWNANIE FORMY: Mickiewicz (Dziady cz. III): 1) Dramat MISTYCZNO-PROFETYCZNY. 2) Wielka Improwizacja — kulminacja liryczna. 3) Widzenie ks. Piotra — wizja mesjanistyczna. 4) Sceny więzienne — realistyczne. 5) Synkretyzm gatunkowy. Słowacki (Kordian): 1) Dramat PSYCHOLOGICZNO-POLITYCZNY. 2) Monolog na Mont Blanc — kulminacja liryczna. 3) Strach i Imaginacja — alegorie. 4) Akt III — realizm konspiracyjny. 5) Synkretyzm gatunkowy. PORÓWNANIE METAMORFOZ: Konrad: GWAŁTOWNA, niewyjaśniona. Z Gustawa (zakochany wariat) staje się Konradem (poeta-wieszcz patriota). Mickiewicz NIE POKAZUJE procesu. Kordian: STOPNIOWA, na oczach widza. Akt I → Akt II → Akt III. Każdy etap udokumentowany. INNOWACJA SŁOWACKIEGO. PORÓWNANIE SCENA-DO-SCENA: a) WIELKA IMPROWIZACJA (Mickiewicz) vs MONOLOG MONT BLANC (Słowacki) — obie sceny: kulminacja indywidualnego natchnienia. Konrad WALCZY SŁOWAMI z Bogiem ('Mam być z Tobą Bóg z Bogiem'). Kordian WYGŁASZA program ('Polska Winkelriedem narodów'). Konrad pyszny wobec Boga, Kordian wobec świata. b) WIDZENIE KS. PIOTRA vs PRZYGOTOWANIE — obie sceny: profetyczne, historiozoficzne. Mickiewicz: prorocza wizja Polski jako Chrystusa. Słowacki: satyryczna wizja powstania. Diametralnie różne tony. c) Konrad odkupiony vs Kordian niepewny — zakończenia. ODBIORCY ROZUMIELI POLEMIKĘ: 1) Współcześni czytali OBA dzieła. 2) Anagram imienia + winkelriedyzm vs mesjanizm = JAWNA POLEMIKA. 3) Mickiewicz prawdopodobnie ZNAŁ Kordiana, ale rzadko publicznie odpowiadał. 4) Słowacki w późniejszych dziełach kontynuuje polemikę ('Beniowski', wykłady). RÓŻNICE PSYCHOLOGICZNE poetów: MICKIEWICZ — starszy o 11 lat (1798 vs 1809). Bardziej STANOWCZY, prorocki ton. Większe doświadczenie konspiracyjne (filomaci, więzienie). Bardziej religijny później (towiantyzm). SŁOWACKI — młodszy, ZBUNTOWANY. Mniej szanowany ZA ŻYCIA niż Mickiewicz. Bardziej krytyczny, ironiczny. Bardziej INTELEKTUALNY w sensie polityczno-filozoficznym. RELACJE OSOBISTE: Mickiewicz i Słowacki SPOTKALI SIĘ w Paryżu (1832). Stosunki UDAŁY się początkowo, ale później napięte. Słowacki czuł się NIEDOCENIANY przez starszego wieszcza. Wymieniali sobie krytyczne uwagi. Po 1841 (gdy Mickiewicz przystąpił do TOWIANIZMU) Słowacki krytyczny. RECEPCJA POLEMIKI: 1) XIX w. — Mickiewicz dominuje, Słowacki niedoceniany. 2) Koniec XIX w. — rehabilitacja Słowackiego (Adam Mickiewicz Jan Lechoń, Boy-Żeleński). 3) Stanisław PIGOŃ — wielki badacz Mickiewicza i Słowackiego. 4) XX w. — debata o RELACJI Mickiewicza i Słowackiego. 5) Współcześnie — obaj uznani za RÓWNORZĘDNYCH wieszczów. 6) NORWID krytykował obu. NORWID O OBU: Cyprian Kamil Norwid (1821-1883) krytycznie odniósł się do obu wieszczów. Uważał, że obaj UPROŚCILI polski los, że ich poezja BYŁA niewystarczająco filozoficzna. Norwid postulował BARDZIEJ INTELEKTUALNĄ poezję. POLEMIKA TRWA: do dziś dyskutuje się: 1) Który wieszcz miał RACJĘ? Mesjanizm czy winkelriedyzm? 2) Cierpienie czy czyn? 3) Czy POLSKA jest WYBRANA, czy SAMA odpowiedzialna? 4) Czy bohater MA być POETĄ (Konrad) czy CZŁOWIEKIEM CZYNU (Kordian)? Polskie historie debatowane przez wieki. PARALELE EUROPEJSKIE: 1) GOETHE vs SCHILLER — niemiecka debata romantyków. 2) BYRON vs SHELLEY — angielska. 3) HUGO vs LAMARTINE — francuska. 4) PUSZKIN vs LERMONTOW — rosyjska. WAŻNE: polemika polskich wieszczów to NIE konflikt OSOBISTY, lecz IDEOLOGICZNY. Obaj poeci szanują się, ale różnią. CYTATY DO POLEMIKI: Mickiewicz: 'Polska jest Chrystusem narodów'. Słowacki: 'Polska Winkelriedem narodów'. NA MATURZE — porównanie Mickiewicz vs Słowacki STANDARD esejów PR. Trzeba znać: imię Kordian = anagram Konrad, mesjanizm vs winkelriedyzm, postaci (Konrad vs Kordian), filozofie, formę, recepcję polemiki. Esej 'Trzech wieszczów' lub 'Polemika romantyków' wymaga tego materiału.
CAROBÓJSTWO to KLUCZOWY problem etyczny dramatu. Czy zabójstwo cara dla wyzwolenia Polski jest moralnie uzasadnione? Słowacki POSTAWIŁ pytanie, ale nie ROZSTRZYGNĄŁ. Otwarty dylemat. KONTEKST: w XIX w. CAROBÓJSTWO (lub ogólnie polityczne morderstwa) były debatowane w europejskim ruchu rewolucyjnym. Po Rewolucji Francuskiej (1789) — gilotynowanie monarchów (Ludwik XVI 1793). XIX w. — wielokrotne zamachy: 1) 1881 — zabójstwo cara Aleksandra II przez Narodną Wolę. 2) Liczne próby zamachu na innych monarchów. Słowacki w Kordianie ANALIZUJE etyczną stronę takiego planu. SCENA: AKT III, podziemia katedry św. Jana. Spiskowcy debatują nad propozycją Kordiana zamachu na cara MIKOŁAJA I podczas koronacji w 1829 r. ARGUMENTY ZA carobójstwem (Kordian): 1) POLITYCZNE — car to TYRAN, ucisk Polski. Mikołaj I tłumił dekabrystów (1825), prześladuje Polaków. 2) PATRIOTYCZNE — usunięcie cara = możliwe wyzwolenie Polski. 3) HEROICZNE — czyn winkelriedowski, jednostka poświęca się dla narodu. 4) MORALNE — usprawiedliwione 'wojną sprawiedliwą' (just war theory). Car = okupant. 5) HISTORYCZNE — wcześniej padały głowy okrutnych władców. 6) SYMBOLICZNE — śmierć tyrana inspiruje innych. ARGUMENTY PRZECIW (Prezes, Ksiądz, większość spiskowców): 1) ETYCZNE — MORDERSTWO to grzech. 'Nie zabijaj' (przykazanie). 2) HONOROWE — Honor żołnierski zakazuje skrytobójstwa. Walka twarzą w twarz, nie podstępem. 3) PRAKTYCZNE — śmierć cara NIE obala Rosji. Jego brat (Konstanty) lub syn (Aleksander II) zastąpią. Polska zostanie pod jeszcze surowszą represją. 4) DUCHOWE — Bóg sędzia, nie ludzie. Sąd Boży nad tyranami. 5) STRATEGICZNE — Polska potrzebuje SZEROKIEGO ruchu, nie pojedynczych zamachów. 6) PSYCHOLOGICZNE — kto zabija staje się jak zabity. Złamanie moralne. 7) HISTORYCZNE — zamachy rzadko prowadzą do trwałej zmiany. Nadwrażliwy Kordian może po prostu zostać męczennikiem. WYNIK DYSKUSJI: większość spiskowców przeciw. Kordian POSTANAWIA SAM. Symbolika: jednostka kontra zbiorowość. ROZSTRZYGNIĘCIE DRAMATU: Kordian NIE ZABIJA cara. MDLEJE u progu sypialni. Strach + Imaginacja PARALIZUJĄ. INTERPRETACJE: 1) MORALNA — Kordian sam siebie POWSTRZYMAŁ, bo wewnętrznie wiedział, że to ZŁE. 2) PSYCHOLOGICZNA — niezdolność do brutalności. 3) FILOZOFICZNA — limity romantycznego heroizmu. 4) HISTORIOZOFICZNA — Polska nie była gotowa na takie czyny. 5) POLITYCZNA — krytyka idei TERRORU politycznego. 6) RELIGIJNA — Bóg interweniuje przez sumienie. STANOWISKO SŁOWACKIEGO: AMBIWALENTNE. Nie potępia Kordiana jednoznacznie, ale POKAZUJE problemy. Szlachetne pobudki (wolność), ale moralna wątpliwość (morderstwo) i praktyczna nieskuteczność (samotny czyn). Słowacki POSTAWIŁ pytanie, czytelnik MUSI sam zdecydować. ETYKA WALKI NARODOWEJ — szeroki problem: 1) ZASADY 'JUST WAR' (Tomasz z Akwinu): a) Sprawa sprawiedliwa. b) Prawowita władza. c) Słuszna intencja. d) Proporcjonalność środków. e) Ostatnia możliwość. f) Rozsądna nadzieja na sukces. Carobójstwo Kordiana spełnia (a) ale nie (b), (e), (f). 2) FILOZOFIA POLITYCZNA: a) Machiavelli — cel uświęca środki. b) Locke — prawo do oporu wobec tyranów. c) Bentham — utylitaryzm. d) Kant — imperatyw kategoryczny (nie używaj człowieka jako środka). 3) DOSTOJEWSKI 'Zbrodnia i kara' (1866) — Raskolnikow zabija dla idei, ale POPADA w obłęd. 4) CAMUS 'Sprawiedliwi' (1949) — etyka rosyjskich rewolucjonistów. 5) WSPÓŁCZESNE: terroryzm, tyranobójstwo. PARALELE LITERACKIE: 1) HAMLET Szekspira — czy zabić Klaudiusza? 2) MAKBET — efekt psychologiczny morderstwa. 3) JULIUSZ CEZAR Szekspira — zamach na tyrana. 4) DZIADY cz. III Mickiewicz — etyka walki o wolność. 5) KONRAD WALLENROD Mickiewicza (1828) — 'wallenrodyzm' (zdrada dla ojczyzny). 6) DOSTOJEWSKI 'Biesy' — rewolucjoniści. 7) CAMUS 'Człowiek zbuntowany' — etyka rewolucji. WALLENRODYZM vs CAROBÓJSTWO: 1) WALLENRODYZM (Mickiewicz, Konrad Wallenrod 1828) — zdrada wroga dla ojczyzny, walka podstępem. 2) CAROBÓJSTWO (Słowacki, Kordian) — pojedynczy zamach na tyrana. RÓŻNICE: wallenrodyzm = długoletnia strategia, carobójstwo = pojedynczy czyn. Wallenrod osiąga sukces, Kordian PRZEGRYWA. KONTEKST historyczny: 1) Aleksander I (car 1801-1825) — zwolennik liberalnych reform, ale nieskuteczny. 2) Mikołaj I (car 1825-1855) — autokrata. 3) Po klęsce powstania 1831 — represje, zamknięcie Uniwersytetu Wileńskiego, zsyłki. 4) W XIX w. wielokrotne ZAMACHY na carów: Aleksander II zabity 1881 (Narodna Wola). 5) Polacy uczestniczyli w niektórych zamachach. CO MÓWI KORDIAN: Słowacki POKAZUJE 1) Carobójstwo jest moralnie WĄTPLIWE. 2) Praktycznie NIESKUTECZNE bez wsparcia. 3) Kordian sam NIE MOŻE — psychika nie wytrzymuje. 4) Pokolenie powstańców NIEDOJRZAŁE do takich czynów. 5) WINKELRIEDYZM (czyn) musi mieć ZBIOROWY wymiar. 6) SAMOTNA ofiara = bezsensowna śmierć. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Słowacki PRZESTRZEGA przed indywidualnym terrorem. 2) Pokazuje granice romantycznego heroizmu. 3) Sugeruje POTRZEBĘ INSTYTUCJI politycznych (a nie pojedynczych bohaterów). 4) Antycypuje XX-wieczną debatę o terroryźmie. KRYTYKA POSTAWY: 1) Niektórzy widzą w Kordianie POŻYTECZNEGO MĘCZENNIKA. 2) Inni — SZALEŃCA. 3) Trzeci — TRAGICZNEGO bohatera. PARALELA POLITYCZNA: 1) Wielu polskich romantyków planowało zamachy na carów. 2) 1830 — atak na Belweder (rezydencję Wielkiego Księcia Konstantego). 3) Polacy w europejskich ruchach rewolucyjnych. 4) Słowacki pisze w atmosferze konspiracji. NA MATURZE — pytanie o carobójstwo pojawia się w esejach o etyce walki, terroryźmie politycznym, romantyzmie. Trzeba znać: argumenty za i przeciw, sprzeciw Prezesa i Księdza, decyzję Kordiana, klęskę (Strach + Imaginacja), ambiwalencję Słowackiego, paralele europejskie.
KORDIAN to WZORCOWY DRAMAT ROMANTYCZNY — gatunek charakterystyczny dla epoki, ŁAMIĄCY wszystkie reguły klasycystyczne. Cechy gatunku reproduktywne. CECHY DRAMATU ROMANTYCZNEGO (gatunkowo): 1) SYNKRETYZM RODZAJOWY — łączy LIRYKĘ + EPIKĘ + DRAMAT. W Kordianie: a) LIRYKA — monologi (Mont Blanc, Strach + Imaginacja), liryczne opisy. b) EPIKA — opowieści Grzegorza (Akt I), narracja podróży (Akt II). c) DRAMAT — dialogi, sceny zbiorowe (spiskowcy, sąd). 2) ZRYWANIE z ZASADĄ TRZECH JEDNOŚCI — klasycyzm wymagał: jedność miejsca, czasu, akcji. Dramat romantyczny ŁAMIE wszystkie: a) MIEJSCE — Łysa Góra, Wołyń, Londyn, Dover, Włochy, Watykan, Mont Blanc, Warszawa. 8 miejscowości! b) CZAS — 1799-1829, 30 lat. c) AKCJA — wielowątkowa (sabat czarownic + dyskusja literacka + dojrzewanie Kordiana + spisek). 3) MIESZANIE STYLÓW — wysoki + niski, poetyczny + prozaiczny. W Kordianie: liryczny monolog Mont Blanc + ludowa opowieść Grzegorza + komedia (Wioletta) + tragizm (carobójstwo, szpital). 4) ELEMENTY FANTASTYCZNE i METAFIZYCZNE — duchy, demony, alegorie. W Kordianie: Szatan, czarownice (Łysa Góra), Strach, Imaginacja, Doktor (postać szatańska). 5) ŁĄCZENIE GATUNKÓW — tragedia + komedia + drama mieszczański + dramat religijny. W Kordianie: tragedia (klęska Kordiana), komedia (próba samobójstwa, Pani Twardowska-podobne ironii), drama (relacja z Grzegorzem). 6) BOHATER ROMANTYCZNY — wybitna jednostka, samotna, buntowna, tragiczna. W Kordianie: Kordian. 7) PROBLEMATYKA METAFIZYCZNA — pytania o sens dziejów, Boga, dobro i zło. 8) OTWARTOŚĆ kompozycyjna — niektóre sceny niewystawialne. W Kordianie: scena Łysa Góra, Mont Blanc — trudne do wystawienia. 9) PROZA poetycka jako język dramatu. 10) IDEOLOGICZNE zaangażowanie — komentarz społeczno-polityczny. STRUKTURA KORDIANA: 1) Przygotowanie (fantastyczne) 2) Prolog (dyskusja literacka) 3) Akt I (młodość, dom Kordiana) 4) Akt II (podróże) 5) Akt III (spisek, szpital, sąd, otwarte zakończenie). RÓŻNORODNOŚĆ TONÓW: 1) FANTASTYCZNY (Przygotowanie). 2) FILOZOFICZNY (Prolog). 3) SENTYMENTALNY (Akt I, Laura). 4) PIKARESKOWY (Akt II, podróże). 5) HEROICZNY (Mont Blanc). 6) KONSPIRACYJNY (Akt III, początek). 7) PSYCHOLOGICZNY (Strach + Imaginacja). 8) POLITYCZNY (sąd nad Kordianem). WZORY: 1) WILLIAM SZEKSPIR (1564-1616) — niewyczerpane źródło inspiracji. 'Makbet' (czarownice), 'Hamlet' (niezdolność do czynu), 'Król Lear' (Dover, klify), 'Burza' (Prospero-Doktor?). Słowacki wyraźnie nawiązuje. 2) GOETHE 'Faust' (1808, 1832) — wzór dramatu romantycznego. Synkretyzm gatunkowy, metafizyka, podróż bohatera. Słowacki ZNAŁ. 3) BYRON 'Manfred' (1817) — dramat liryczno-metafizyczny, alpejski monolog. Bezpośrednia inspiracja monologu na Mont Blanc. 4) SCHILLER 'Don Carlos', 'Wilhelm Tell' — niemiecki dramat polityczny. 5) HUGO 'Cromwell' (1827) — francuski manifest dramatu romantycznego. POLSKIE DRAMATY ROMANTYCZNE: 1) MICKIEWICZ 'Dziady' (cz. II 1823, cz. IV 1823, cz. III 1832) — wzór polskiego dramatu romantycznego. 2) SŁOWACKI 'KORDIAN' (1833-34) — wśród nich. 3) SŁOWACKI 'BALLADYNA' (1834), 'LILLA WENEDA' (1839) — kolejne dramaty. 4) KRASIŃSKI 'NIE-BOSKA KOMEDIA' (1833-35) — równoległy autokrytyczny. 5) KRASIŃSKI 'IRIDION' (1836). 6) Później: NORWID, WYSPIAŃSKI. RAZEM TWORZĄ TRYLOGIĘ polskiego romantyzmu: Dziady III + Kordian + Nie-Boska komedia. CECHY Kordiana JAKO dramatu romantycznego: 1) 5 części niesymetrycznych. 2) PROZA POETYCKA (nie wiersz!). 3) Sceny RODZINNE + społeczno-polityczne + metafizyczne. 4) ELEMENTY FANTASTYCZNE: Szatan, czarownice (Łysa Góra), Strach, Imaginacja. 5) ŁAMANIE 3 jedności. 6) BOHATER ROMANTYCZNY (Kordian). 7) PROBLEMATYKA METAFIZYCZNA + społeczno-polityczna. 8) Sztuka ROMANTYCZNEGO MONTAŻU — różne sceny luźno powiązane. 9) Otwarte zakończenie. 10) Programowa autoreferencja (Prolog jako manifest poetycki). RÓŻNICA z TRAGEDIĄ KLASYCYSTYCZNĄ: 1) KLASYCYZM: 3 jedności, 5 aktów, postacie szlachetne, koturnowość, tylko tragizm. 2) KORDIAN: brak jedności, 5 części (Przygotowanie + Prolog + 3 akty), postacie różne (szlachta, sługa, kurtyzana, papież, Szatan, alegorie), mieszanie stylów, tragizm + komizm + ironie + fantastyka. PROZA POETYCKA — Słowacki używa prozy, ale silnie poetyckiej. Cytaty 'Jam jest posąg człowieka...' — to PROZA, choć poetycka. Pozwala na BARDZIEJ ELASTYCZNE wyrażenia niż wiersz. WSKAŹNIKI SCENICZNE: Słowacki precyzyjnie OPISUJE sceny, dialogi, ruchy postaci. Dramat NADAJE się do wystawiania mimo trudności technicznych (Mont Blanc, Łysa Góra wymagają sceny). FRAGMENTARYCZNOŚĆ — pełny tytuł 'CZĘŚĆ PIERWSZA TRYLOGII' sugeruje DALSZY CIĄG. Słowacki NIE NAPISAŁ części 2 i 3. Niektórzy uważają, że 'BENIOWSKI' (poemat dygresyjny, 1840-46) lub 'KSIĄDZ MAREK' (1843) to kontynuacje. Ale formalnie trylogia NIE ZREALIZOWANA. To FRAGMENTARYCZNOŚĆ ROMANTYCZNA — typowa dla wielkich projektów epoki (Faust Goethego, Don Juan Byrona, Dziady Mickiewicza — wszystkie niedokończone). RECEPCJA gatunku: 1) Współcześni Słowackiemu — Mickiewicz chwalił dramat, ale krytykował filozofię. 2) XIX w. — Kordian niedoceniony. 3) Koniec XIX w. — rehabilitacja. 4) XX w. — kanon. 5) Wystawienia teatralne — od końca XIX w. 6) Filmy, adaptacje. NOWATORSTWO Słowackiego: 1) Ewolucyjna PRZEMIANA bohatera (Konrad Mickiewicza pojawia się ukształtowany). 2) Alegoryczne postacie wewnętrznych konfliktów (Strach, Imaginacja). 3) Krytyka historyczna w formie fantastycznej (Przygotowanie). 4) Otwarte zakończenie. 5) Polski 'Bildungsroman' dramatyczny. 6) Polemiczność — Kordian jako odpowiedź na Konrada. INTERPRETACJE GATUNKU: 1) FORMALNA — analiza struktury. 2) HISTORYCZNA — ewolucja dramatu. 3) IDEOLOGICZNA — funkcja polityczna. 4) PSYCHOLOGICZNA — funkcja emocjonalna. 5) KOMPARATYWNA — paralele europejskie. NA MATURZE — pytania o GATUNEK pojawiają się na PR. Trzeba znać: SYNKRETYZM (liryka+epika+dramat), ŁAMANIE 3 jedności, 5 części dramatu, ELEMENTY FANTASTYCZNE, PROZA POETYCKA, NIEDOKOŃCZONA TRYLOGIA, NOWATORSTWO Słowackiego, PARALELE z Goethem, Szekspirem, Mickiewiczem. Esej 'Kordian jako dramat romantyczny' wymaga tych cech.
Kordian to JEDNA Z NAJBARDZIEJ DOJRZAŁYCH AUTOKRYTYK ROMANTYZMU w polskiej literaturze. Słowacki, SAM romantyk, KRYTYKUJE swój prąd. Pokazuje, że ROMANTYCZNE IDEAŁY (wrażliwość, indywidualizm, imaginacja) mogą paraliżować zamiast wyzwalać. PODOBNIE jak Krasiński w 'Nie-Boskiej komedii' (1833-35). KONTEKST: po klęsce POWSTANIA LISTOPADOWEGO (1830-31) — POKOLENIE polskich romantyków szuka PRZYCZYN klęski. Niektórzy widzą KLĘSKĘ jako KOSMICZNĄ (Mickiewicz — mesjanizm). Inni — jako WYNIK BŁĘDÓW własnego pokolenia (Słowacki, Krasiński). AUTOKRYTYKA = krytyka wewnątrz prądu. CECHY ROMANTYZMU krytykowane przez Słowackiego: 1) INDYWIDUALIZM — jednostka samotnie zbawi naród. KRYTYKA: Kordian sam ginie, bez wsparcia spiskowców. 2) WRAŻLIWOŚĆ ROMANTYCZNA — wzniosłe uczucia. KRYTYKA: paraliżuje w czynie (Strach + Imaginacja). 3) IMAGINACJA — wyobraźnia jako narzędzie poznania. KRYTYKA: Imaginacja jako alegoryczna postać paraliżująca Kordiana. Wyobraźnia mnoży wizje, przeszkadza w działaniu. 4) IDEALIZM bez praktycyzmu. KRYTYKA: szpital wariatów — Doktor mówi, że idealizm to obłęd. 5) WERTERYZM — melancholia, marzenia samobójcze. KRYTYKA: Kordian z Aktu I PRZESPSCYJSE werteryzm (kula przez kapelusz — ironia). 6) BAJRONIZM — samotny heroizm. KRYTYKA: Kordian w Akcie III próbuje bajronicznego czynu — PADA. 7) MESJANIZM — Polska Chrystusem narodów. KRYTYKA: Słowacki proponuje WINKELRIEDYZM zamiast (Akt II). 8) POETA-WIESZCZ jako zbawiciel narodu. KRYTYKA: Konrad (Mickiewicz) odkupiony, Kordian niepewny. AUTOKRYTYKA W SCENACH: 1) AKT I — werteryczny KORDIAN — Słowacki ironicznie pokazuje stereotyp. Próba samobójstwa = banał (kula przez kapelusz). 2) AKT II Mont Blanc — Kordian DEKLARUJE poświęcenie, ale czy to nie megalomania? 'Jam jest posąg człowieka na posągu świata' — wzniosłe, ale czy nie pyszne? 3) AKT III SPISEK — spiskowcy odmawiają. Słowacki krytykuje konspirację jako rozwiązanie. 4) STRACH i IMAGINACJA — KULMINACJA krytyki. Romantyk PARALIŻOWANY przez własne cechy. 5) SZPITAL WARIATÓW Doktor — patriotyzm = choroba? 6) OTWARTE ZAKOŃCZENIE — niejednoznaczne, czytelnik MUSI sam zdecydować. PARALELA z KRASIŃSKIM (Nie-Boska komedia, 1833-35): 1) Krasiński też KRYTYKUJE romantyzm. 2) Henryk — egoista zniszczyciel rodziny. 3) Kult poety-wieszcza prowadzi do katastrofy. 4) Krasiński i Słowacki RÓWNOLEGLE krytykują, choć z różnych pozycji. RÓŻNICA: 1) MICKIEWICZ (Dziady cz. III) — AFIRMACJA romantyzmu. Konrad odkupiony, Polska zbawi narody. 2) SŁOWACKI (Kordian) — AMBIWALENTNY romantyzm. Kordian dojrzewa, ale przegrywa. 3) KRASIŃSKI (Nie-Boska) — JEDNOZNACZNA AUTOKRYTYKA. Henryk + Pankracy przegrywają, tylko Bóg zwycięża. Trzy POSTAWY wobec romantyzmu w polskim romantyzmie: afirmacja (Mickiewicz), ambiwalencja (Słowacki), autokrytyka (Krasiński). DIAGNOZA POKOLENIA — wspólna dla Słowackiego i Krasińskiego: 1) Pokolenie POWSTAŃCÓW romantycznych — SZLACHETNE, ale NIESKUTECZNE. 2) Romantyczne IDEAŁY okazały się nieskuteczne POLITYCZNIE. 3) Potrzeba INNYCH cech: realizm, praktycyzm, zbiorowość. 4) Romantyzm jako prąd SKAZANY na klęskę polityczną. AUTOKRYTYKA Kordiana — szczegółowa: 1) Kordian to ROMANTYCZNY IDEALISTA — szlachetny, ale słaby. 2) Werteryzm w Akcie I = banał. 3) Mont Blanc = przełom, ale i megalomania. 4) Carobójstwo = szlachetne, ale moralnie wątpliwe. 5) Omdlenie = porażka. 6) Szpital wariatów = upokorzenie. 7) Otwarte zakończenie = niepewność. Kordian SAM jest postacią problematyczną. SŁOWACKI = SAM ROMANTYK. Krytykuje SIEBIE i swoich. Bezprecedensowe w polskiej literaturze tej epoki. AUTOKRYTYKA SŁOWACKIEGO — co RATUJE z romantyzmu: 1) WRAŻLIWOŚĆ moralna (wartość). 2) IDEALIZM (mimo problemów). 3) PATRIOTYZM. 4) Zdolność do POETYCKIEGO wyrazu. ALE: TRZEBA łączyć z REALIZMEM. PARADOKS Słowackiego: jest ROMANTYKIEM kim, ALE KRYTYKUJE romantyzm. To dialektyczne stanowisko. Słowacki BUDUJE NOWĄ wersję romantyzmu — bardziej KRYTYCZNĄ, refleksyjną, polityczną. WPŁYW autokrytyki: 1) POZYTYWIZM (po 1864, klęska powstania styczniowego) — kontynuacja krytyki romantyzmu. Pozytywiści mówią: dosyć martyrologii, czas na 'pracę organiczną'. Słowacki ANTYCYPUJE. 2) MŁODA POLSKA — powrót do romantyzmu, ale z autokrytyką. Wyspiański 'Wesele' (1901) — krytyka polskiego inteligenckiego romantyzmu. 3) Współczesność — krytyczne czytanie romantyzmu. PARALELE EUROPEJSKIE: 1) GOETHE w 'Cierpieniach Wertera' — później ŻAŁOWAŁ. 2) BYRON 'Don Juan' — ironiczny dystans do bajronizmu. 3) PUSZKIN 'Eugeniusz Oniegin' — krytyka bajronizmu. 4) FLAUBERT 'Pani Bovary' (1856) — krytyka romantycznych ideałów. 5) NIEMIECKI ROMANTYZM późny — Heine, ironia. 6) MUSSET 'Spowiedź dziecka wieku' — autokrytyka. KRYTYKA AUTOKRYTYKI: 1) Niektórzy uważają, że Słowacki ZBYT KRYTYCZNY wobec własnego pokolenia. 2) Można argumentować, że POLSKA potrzebowała romantyzmu, nawet z błędami. 3) Krytyka pomija KONTEKST: powstanie listopadowe nie miało szans w obliczu potęgi rosyjskiej. 4) Wina pokolenia + obiektywne warunki — Słowacki nie balansuje. ALE: krytyka SAMOREFLEKSYJNA jest WARTOŚCIĄ. Pokazuje DOJRZAŁOŚĆ kulturalną. WYJĄTKOWA KOMBINACJA — Słowacki łączy: 1) Romantyczny BIDDNG (program). 2) Autokrytyczną REFLEKSJĘ. 3) Polityczną DIAGNOZĘ. 4) Filozoficzną GŁĘBIĘ. To czyni go RÓWNORZĘDNYM Mickiewiczowi mimo różnic. INTERPRETACJE: 1) FILOZOFICZNA — autokrytyka jako dojrzewanie. 2) POLITYCZNA — krytyka pokolenia. 3) PSYCHOLOGICZNA — Strach + Imaginacja jako studium psychiki. 4) HISTORIOZOFICZNA — diagnoza polskiego losu. 5) AUTOBIOGRAFICZNA — Słowacki projektuje własne lęki. 6) METALITERACKA — refleksja nad rolą poety. NA MATURZE — autokrytyka romantyzmu w Kordianie STANDARD pytań PR. Trzeba znać: krytykowane cechy (indywidualizm, wrażliwość, imaginacja), kluczowe sceny (Strach + Imaginacja, omdlenie, szpital), paralele z Krasińskim, różnicę z Mickiewiczem (afirmacja vs autokrytyka), znaczenie historyczne (po 1831 r.).
POSTACIE KOBIECE w Kordianie są nieliczne, ale ZNACZĄCE. Każda reprezentuje INNY ETAP rozczarowania Kordiana miłością. LAURA (Akt I) i WIOLETTA (Akt II) — dwa skrajne portrety. LAURA — szczegółowa charakterystyka: 1) PIERWSZA miłość Kordiana w Akcie I. 2) Mieszka na WOŁYNIU, w sąsiedztwie Kordiana. 3) STARSZA od Kordiana — Kordian ma 15 lat, Laura prawdopodobnie 20+. 4) Dojrzała, praktyczna kobieta. 5) ODRZUCA uczucia Kordiana. Nie traktuje go poważnie ze względu na jego MŁODY wiek. 6) Symbol NIEOSIĄGALNEJ miłości. 7) NIE jest okrutna — po prostu nieadekwatna. SYMBOLIKA LAURY: 1) Nieosiągalność miłości romantycznej. 2) Pierwsza ofiara werteryzmu Kordiana. 3) Aluzja do LAURY PETRARKI — włoska muza Franciszka Petrarki (XIV w.). Petrarka kochał Laurę bezskutecznie (była zamężna), pisał sonety. LAURA = uniwersalny topos nieosiągalnej miłości. 4) Romantyczny ideał kobiecości — niedostępna, więc idealizowana. 5) Wzór: NIEMIECKA LOTTA (z Wertera Goethego) — także niedostępna. PROBA SAMOBÓJSTWA Kordiana po odrzuceniu przez Laurę = klasyczny wzorzec werterowski. WIOLETTA — szczegółowa charakterystyka: 1) WŁOSKA KURTYZANA z Akt II (Włochy). 2) Piękna, namiętna, doświadczona. 3) Spotyka Kordiana w czasie jego podróży. 4) PIERWSZA kobieta, którą Kordian posiada SEKSUALNIE. 5) NIE jest niewinna — to KURTYZANA, kobieta sprzedająca usługi seksualne. 6) Stara się Kordiana KOCHAĆ. 7) ALE: gdy DOWIADUJE się, że Kordian NIE jest BOGATY (lub gdy jego pieniądze SIĘ kończą), ZOSTAWIA go. 8) Kocha tylko ZA PIENIĄDZE. SYMBOLIKA WIOLETTY: 1) Komercjalizacja miłości — kapitalistyczny materializm. 2) ROZCZAROWANIE miłością — po Laurze druga porażka. Inny typ porażki: Laura odrzuca, Wioletta wykorzystuje. 3) WŁOSKI kontekst — Italia jako kraj DEKADENCJI dla romantyków. 4) Kontrast z Laurą — Laura idealna nieosiągalna, Wioletta cyniczna komercyjna. 5) Symbol UPADKU ideałów miłości romantycznej. PORÓWNANIE Laura vs Wioletta: 1) LAURA — duchowa, nieosiągalna, idealna. 2) WIOLETTA — cielesna, kupna, materialistyczna. 3) Laura w POLSCE (Wołyń) — Wioletta we WŁOSZECH. 4) Laura ODRZUCA Kordiana z powodu wieku — Wioletta ZOSTAWIA z powodu pieniędzy. 5) Obie SĄ rozczarowaniem — z dwóch przeciwnych pozycji. Słowacki POKAZUJE: miłość romantyczna jest NIESPEŁNIONA niezależnie od tego, czy kobieta idealna czy cyniczna. Idealna NIEDOSTĘPNA, cyniczna KOMERCYJNA. Kordian UCZY się, że romantyczna miłość = MIT. PODRÓŻE Kordiana po Europie — etapy rozczarowania: 1) LONDYN — pieniądz. 2) DOVER (klify) — literatura (Szekspir). 3) WŁOCHY (Wioletta) — miłość. 4) WATYKAN (papież) — religia. 5) MONT BLANC — PRZEŁOM. KAŻDY ETAP odbiera Kordianowi WIARĘ w jeden ZACHODNI ideał: 1) PIENIĄDZ = materializm. 2) LITERATURA = fikcja. 3) MIŁOŚĆ = handel. 4) RELIGIA = polityka mocarstw. PO ROZCZAROWANIACH — PRZEŁOM. Kordian zostaje TYLKO z PATRIOTYZMEM (Polska). Mont Blanc = MOMENT redefinicji. ZNACZENIE PODRÓŻY: 1) BILDUNGSROMAN — dojrzewanie przez doświadczenie. 2) GRAND TOUR krytyka — tradycyjna podróż arystokraty obnażona. Europa NIE jest źródłem ideałów, lecz rozczarowań. 3) KRYTYKA ZACHODU — Polska samotna, Zachód obojętny lub skażony materializmem. 4) AUTODESTRUKCJA romantycznych ideałów — każdy etap niszczy jedną iluzję. 5) ANTYCYPACJA realizmu — Kordian po podróżach jest 'realistyczny' (chce CZYNU, nie marzeń). MIEJSCA — symbolika: 1) LONDYN — kapitalizm, materializm, anglosaska cywilizacja kupiecka. 2) DOVER — granica Anglii i kontynentu, klify Szekspira. 3) WŁOCHY — kraina kultury klasycznej i dekadencji. 4) WATYKAN — centrum Kościoła, ale skażony polityką. 5) MONT BLANC — szczyt świata, sacrum natury, miejsce przełomu. PARALELE EUROPEJSKIE: 1) WERTER Goethego — podróże emocjonalne. 2) RENÉ Chateaubrianda (1802) — francuski werteryk. 3) GIAUR Byrona — podróż na Wschód. 4) CHILDE HAROLD Byrona — podróże romantycznego bohatera. 5) WILHELM MEISTER Goethego — Bildungsroman wzorcowy. 6) MUSSET 'Spowiedź dziecka wieku' — pokoleniowa autokrytyka. KOBIETY w Kordianie — krytyka: 1) Mało rozwinięte postaci kobiece. 2) Funkcja głównie INSTRUMENTALNA — pomagają w rozwoju Kordiana. 3) Stereotypy: Laura = ideał, Wioletta = kurtyzana. 4) Brak GŁOSU własnego. 5) Mizoginiczne elementy XIX w. ALE: 1) Słowacki używa LAURY z świadomym dystansem (aluzja do Petrarki). 2) WIOLETTA pokazana z empatią — jest ofiarą społeczeństwa. 3) Nie są jednowymiarowe. INTERPRETACJE postaci kobiecych: 1) LITERACKA — gra z konwencją (Laura = Petrarka). 2) PSYCHOLOGICZNA — etapy męskiego dojrzewania. 3) FEMINISTYCZNA — krytyka stereotypów. 4) AUTOBIOGRAFICZNA — Słowacki projektuje własne miłości. 5) POLITYCZNA — Wioletta jako symbol Europy materialistycznej. AUTOBIOGRAFIA Słowackiego: 1) Słowacki miał kilka miłości — Ludwika Śniadecka, Maria Wodzińska, Joanna Bobrowa. 2) Wszystkie NIESPEŁNIONE. 3) Słowacki PROJEKTUJE własne rozczarowania na Kordiana. 4) Mniej DOSŁOWNIE niż Mickiewicz (Maryla), ale obecne. NA MATURZE — postacie kobiece pojawiają się w esejach o miłości romantycznej, dojrzewaniu, autokrytyce. Trzeba znać: Laurę (pierwsza miłość, odrzucenie, paralela Petrarka), Wiolettę (kurtyzana, miłość kupna), kontrast Laury i Wioletty, etapy podróży i rozczarowań (Londyn, Dover, Włochy, Watykan, Mont Blanc).
OTWARTE ZAKOŃCZENIE Kordiana to JEDEN Z NAJBARDZIEJ INNOWACYJNYCH elementów dramatu. Świadomy zabieg Słowackiego — los Kordiana = los Polski, NIEROZSTRZYGNIĘTY. Pełny tytuł 'Część PIERWSZA TRYLOGII' sugeruje DALSZY CIĄG. SCENA FINAŁOWA: 1) Kordian skazany na ŚMIERĆ przez sąd carski. 2) Egzekucja przez powieszenie na PLACU MARSOWYM (plac w Warszawie). 3) Szafot postawiony. Kordian na szafocie. 4) W OSTATNIEJ chwili: ADIUTANT Wielkiego Księcia Konstantego (lub cara) PĘDZI z rozkazem UŁASKAWIENIA. Mikołaj I (lub jego brat Konstanty) postanowił UŁASKAWIĆ Kordiana. 5) ADIUTANT GALOPUJE konno przez Warszawę. Musi dotrzeć przed egzekucją. 6) DRAMAT URYWA SIĘ — kurtyna spada przed rozstrzygnięciem. NIE WIEMY: 1) Czy adiutant zdąży? 2) Czy Kordian umiera, czy żyje? 3) Co dalej? Otwarte zakończenie CELOWE. ZNACZENIE OTWARTEGO ZAKOŃCZENIA: 1) METAFORA LOSU POLSKI — Polska w 1834 r. jest w sytuacji NIEROZSTRZYGNIĘTEJ. Pod rozbiorami, ale z nadzieją? Czy bez? Słowacki nie wie. Czytelnik nie wie. 2) ROMANTYCZNA NIEPEWNOŚĆ — przeciwwaga klasycznej jasności. 3) CZYTELNIK MUSI sam zdecydować — angażuje się intelektualnie. 4) ZAWIESZONA NADZIEJA — może adiutant zdąży, może nie. 5) KRYTYKA jednoznacznych rozwiązań — Słowacki nie chce dać taniej pociechy (vs Mickiewicz). 6) ANTYCYPACJA modernistycznych zakończeń — Kafka, Becket, otwartość. INTERPRETACJE OTWARTEGO ZAKOŃCZENIA: 1) PESYMISTYCZNA — adiutant nie zdąży, Kordian umrze. Klęska kompletna. 2) OPTYMISTYCZNA — adiutant zdąży, jest nadzieja. 3) AMBIWALENTNA — Słowacki celowo nie rozstrzyga, by czytelnik refleksjonował. 4) HISTORIOZOFICZNA — Polska między klęską a ratunkiem. 5) PSYCHOLOGICZNA — czytelnik MUSI być aktywny, nie pasywny. 6) METAFIZYCZNA — Bóg/przeznaczenie decyduje, my nie wiemy. PYTANIE: kto wysyła adiutanta z ułaskawieniem? 1) MIKOŁAJ I sam? Mało prawdopodobne — był surowy. 2) WIELKI KSIĄŻĘ KONSTANTY — możliwe, był brat cara, miał wpływy. 3) RÓŻNE interpretacje. Słowacki nie precyzuje. PEŁNY TYTUŁ: 'KORDIAN. CZĘŚĆ PIERWSZA TRYLOGII. SPISEK KORONACYJNY'. SUGESTIA dalszego ciągu: 1) Słowacki PLANOWAŁ trzy części trylogii. 2) Część PIERWSZA = SPISEK KORONACYJNY (Kordian, akcja przed powstaniem). 3) Część DRUGA — prawdopodobnie o samym POWSTANIU LISTOPADOWYM. 4) Część TRZECIA — o losach po klęsce powstania. 5) NIGDY NIE NAPISAŁ części 2 i 3. INTERPRETACJE TRYLOGII: 1) Niektórzy uważają, że BENIOWSKI (poemat dygresyjny, 1840-46) to KONTYNUACJA tematyczna, choć nie formalna. 2) KSIĄDZ MAREK (1843), SEN SREBRNY SALOMEI (1844) — kontynuacja motywów polskich. 3) ALE: formalnie trylogia NIEZREALIZOWANA. To FRAGMENTARYCZNOŚĆ ROMANTYCZNA: 1) Faust Goethego — pisany przez dziesięciolecia, niedokończony zamierzeniem. 2) DON JUAN Byrona — niedokończony (Byron zmarł). 3) DZIADY Mickiewicza — części II, III, IV; część I niedokończona, V planowana. 4) Wielkie projekty romantyczne RZADKO realizowane w całości. 5) Słowacki pasuje w tę tendencję. NIEDOKOŃCZENIE jako STYL: 1) Romantyzm CENI fragment. 2) FRAGMENT = nieskończoność, dynamika, otwartość. 3) Antyklasyczny ideał. 4) NIEMIECKI ROMANTYZM (Schlegel) — kult fragmentu. 5) Słowacki świadomie pozostawia DZIEŁO otwarte. POWODY NIEDOKOŃCZENIA: 1) Słowacki PISAŁ Kordiana w 1833 r., w Genewie. Nowy temat (Lilla Weneda, Balladyna) odciągnął go od trylogii. 2) Trudność tematu — trylogia wymagałaby BARDZO szerokiej koncepcji. 3) Może Słowacki sam UWAŻAŁ, że tytuł 'Część pierwsza' wystarczy jako gest. 4) Życie krótkie — Słowacki zmarł w 1849 r. (40 lat). Nie miał czasu na wszystkie projekty. KORDIAN jako 'POLSKI HAMLET': 1) Niezdolny do czynu mimo planów (Hamlet planuje zabić Klaudiusza, opóźnia). 2) Wewnętrzny konflikt (Hamlet — sumienie, Kordian — Strach + Imaginacja). 3) Otwarte zakończenie (Hamlet umiera, Kordian — niepewność). 4) Kraj w kryzysie politycznym (Dania, Polska). Słowacki ŚWIADOMIE nawiązuje do Hamleta. POLSKA + KORDIAN — paralela: 1) Polska po rozbiorach = niepewny los. 2) Powstanie listopadowe = nieudana próba. 3) Wielka Emigracja = oczekiwanie na ratunek. 4) Adiutant z ułaskawieniem = nadzieja zewnętrznej pomocy. 5) Otwarte zakończenie = czytelnik (Polak) MUSI sam decydować, jak interpretować los Polski. WSPÓŁCZESNE odczytanie: 1) Słowacki ANTYCYPUJE problemy literatury modernistycznej. 2) Otwarte zakończenia stały się standardem XX w. (Kafka, Joyce, Camus). 3) WSPÓŁCZESNY czytelnik czuje się komfortowo z niedopowiedzeniami. 4) XIX-wieczny czytelnik mógł być ZASKOCZONY otwartością. RECEPCJA OTWARTOŚCI: 1) Współcześni Słowackiemu — niektórzy KRYTYKOWALI otwarte zakończenie jako brak rozwiązania. 2) XIX w. — kontrowersja. 3) XX w. — uznane za INNOWACJĘ. 4) Wystawienia teatralne — różne interpretacje (czasem reżyserzy DODAWALI rozwiązanie). PARALELE LITERACKIE — otwarte zakończenia: 1) HAMLET — Hamlet umiera, ale państwo niepewne. 2) FAUST — zbawienie Fausta niejednoznaczne. 3) BIESY Dostojewskiego — niepewne losy bohaterów. 4) ULISSES Joyce'a — otwarte. 5) PROCES Kafki — niedokończony. 6) CAMUS 'Dżuma' — otwarcie. KRYTYKA OTWARTEGO ZAKOŃCZENIA: 1) UNIK od decyzji — Słowacki nie ma odwagi rozstrzygnąć. 2) Pozostawia czytelnika BEZ pociechy. 3) Niezgodne z klasyczną estetyką. 4) Trudne dla teatru. ALE: 1) Otwartość ANGAŻUJE intelektualnie. 2) PASUJE do tematu — niepewność losu Polski. 3) Innowacyjne formalnie. 4) Daje TRADYCJI Polski przestrzeń do refleksji. INTERPRETACJE: 1) FORMALNA — innowacja gatunkowa. 2) HISTORIOZOFICZNA — niepewność losu Polski. 3) PSYCHOLOGICZNA — refleksja czytelnika. 4) FILOZOFICZNA — kwestionowanie pewności. 5) METALITERACKA — gra z konwencjami. 6) AUTOBIOGRAFICZNA — Słowacki sam niepewny. NA MATURZE — pytania o otwarte zakończenie pojawiają się w esejach o KOMPOZYCJI dramatu, autokrytyce romantyzmu, INNOWACJACH Słowackiego. Trzeba znać: scenę z adiutantem, ZNACZENIE niepewności, paralelę z losem Polski, tytuł 'Część pierwsza trylogii', niezrealizowane plany, antycypację modernizmu.
Każda pułapka pochodzi z analizy realnych odpowiedzi maturzystów. Naucz się je rozpoznać, żeby unikać głupich strat.
Kordian to dramat o jednoznacznym zwycięstwie nad carem
Kordian KOŃCZY SIĘ KLĘSKĄ bohatera, nie zwycięstwem. Kordian DOTARŁ do sypialni cara, ale MDLEJE u progu pod wpływem STRACHU i IMAGINACJI (alegoryczne postacie wewnętrznych konfliktów). Schwytany, umieszczony w szpitalu wariatów, skazany na śmierć. Otwarte zakończenie — adiutant pędzi z ułaskawieniem, ale nie wiemy, czy zdąży. To DRAMAT o KLĘSCE romantycznego heroizmu, NIE o triumfie. Słowacki krytykuje samotny czyn bez wsparcia zbiorowości. Esej 'Klęska bohatera romantycznego', 'Granice indywidualizmu' wymaga rozumienia, że Kordian PRZEGRYWA.
Słowacki gloryfikuje carobójstwo jako wzór patriotyzmu
Słowacki OCENIA carobójstwo AMBIWALENTNIE — NIE jednoznacznie pozytywnie. Pokazuje SZLACHETNE motywacje Kordiana (wolność Polski), ale też MORALNĄ WĄTPLIWOŚĆ (morderstwo to grzech, sprzeciw Prezesa i Księdza) i PRAKTYCZNĄ NIESKUTECZNOŚĆ (samotny czyn bez wsparcia spiskowców, paraliż psychiczny, klęska). Spisek + Strach i Imaginacja + omdlenie = KRYTYKA carobójstwa jako rozwiązania. Słowacki nie WZYWA do morderstw politycznych — ANALIZUJE etyczne i praktyczne aspekty.
Kordian i Konrad z Dziadów cz. III to ta sama postać
Kordian (Słowacki, 1833-34) i Konrad (Mickiewicz, Dziady cz. III 1832) to DWIE RÓŻNE postacie, choć imiona są celowo PODOBNE. 'Kordian' = ANAGRAM 'Konrad' (litery te same, kolejność inna) — to SYGNAŁ POLEMIKI. Słowacki POLEMICZNIE odpowiada Mickiewiczowi. RÓŻNICE: Konrad = poeta-wieszcz działający przez SŁOWO (Wielka Improwizacja), Kordian = człowiek CZYNU próbujący CAROBÓJSTWA. Konrad pojawia się już ukształtowany (metamorfoza z Gustawa), Kordian DOJRZEWA na oczach widza. Konrad ODKUPIONY przez ks. Piotra, Kordian POZOSTAWIONY w niepewności. Konrad = MESJANIZM, Kordian = WINKELRIEDYZM. Filozofie diametralnie różne.
Przygotowanie to realistyczna scena przedstawiająca spotkanie polityków
Przygotowanie to FANTASTYCZNA SCENA ALEGORYCZNA. Miejsce: ŁYSA GÓRA (legendarne miejsce sabatu czarownic). Czas: NOC SYLWESTROWA 1799 r. (symboliczne — koniec stulecia). Akcja: SZATAN i CZAROWNICE wyciągają z KOTŁA postacie — to przyszłą przywódcy powstania listopadowego (Chłopicki, Skrzynecki, Krukowiecki, Czartoryski, Lelewel, Niemcewicz), z wbudowanymi wadami. To NIE jest realizm — to FANTASTYCZNA KRYTYKA polityczna. Słowacki używa formy alegorycznej, by ROZLICZYĆ się z wadliwymi przywódcami. Wpływ: czarownice z 'Makbeta' Szekspira. Esej o krytyce powstania listopadowego wymaga zrozumienia FANTASTYCZNEGO charakteru.
Strach i Imaginacja to zwykłe lęki Kordiana, nie postacie
Strach i Imaginacja to ALEGORYCZNE POSTACIE — uosabienia wewnętrznych konfliktów Kordiana. Pojawiają się przed sypialnią cara jako WIDZIALNE figury. STRACH = lęk przed konsekwencjami (śmierć, potępienie). IMAGINACJA = wyobraźnia artystyczna paraliżująca w czynie. To DRAMATURGICZNY ZABIEG Słowackiego — uczynienie wewnętrznych procesów psychicznych ZEWNĘTRZNYMI postaciami. Innowacja antycypująca: 1) Ekspresjonizm XX w. 2) Psychologia głębi (Freud, Jung). 3) Morality plays średniowieczne. Postacie mówią do Kordiana, pokazują wizje, paraliżują. To NIE 'wewnętrzny monolog' — to ALEGORIE WIDZIALNE na scenie.
Winkelriedyzm i mesjanizm to to samo, różnią się tylko stylem
Winkelriedyzm i mesjanizm są FUNDAMENTALNIE RÓŻNE. MESJANIZM Mickiewicza (Dziady cz. III, 1832): Polska = 'Chrystus narodów', BIERNE cierpienie, ofiara odkupieńcza, oczekiwanie cudu Bożego. WINKELRIEDYZM Słowackiego (Kordian, 1834): Polska = 'Winkelried narodów', AKTYWNA walka, świadomy czyn, poświęcenie dla zwycięstwa zbiorowości. Różnice: CIERPIENIE vs CZYN, MISTYCYZM vs REALIZM, BIERNOŚĆ vs AKTYWIZM. To FUNDAMENTALNA POLEMIKA dwóch wieszczów. Esej 'Trzech wieszczów' lub 'Polemika romantyków' wymaga zrozumienia tej różnicy.
Wioletta naprawdę kocha Kordiana, ale los ich rozdziela
Wioletta NIE kocha Kordiana — KOCHA ZA PIENIĄDZE. Jest WŁOSKĄ KURTYZANĄ (kobietą sprzedającą usługi seksualne). Stara się Kordiana 'kochać', ale gdy DOWIADUJE się, że nie jest bogaty (lub gdy pieniądze się kończą), ZOSTAWIA go. To MIŁOŚĆ KUPNA, materialistyczna. KONTRAST z LAURĄ (idealna nieosiągalna duchowa miłość). Wioletta = rozczarowanie Zachodem, włoska dekadencja, komercjalizacja miłości. Słowacki POKAZUJE, że Zachód (Włochy, Anglia) JEST skażony materializmem.
Papież w Watykanie błogosławi powstanie i obiecuje pomoc
Papież (Grzegorz XVI) NIE BŁOGOSŁAWI powstania — jest OBOJĘTNY, a nawet POTĘPIA polskich powstańców. Nakazuje Kordianowi (Polakom) CZCIĆ CARA jako prawowitego władcę. KONTEKST HISTORYCZNY: papież Grzegorz XVI RZECZYWIŚCIE w encyklice 'Cum primum' (9 czerwca 1832) potępił powstanie listopadowe, nakazał Polakom posłuszeństwo carowi. Słowacki świadomie przywołuje ten fakt w dramacie. To głęboko WSTRZĄSNĘŁO polskimi katolikami — papież, głowa Kościoła powszechnego, NIE STAJE po stronie cierpiących Polaków. ROZCZAROWANIE RELIGIĄ ZINSTYTUCJONALIZOWANĄ. Esej o KOŚCIELE w romantyzmie polskim wymaga znajomości encykliki 'Cum primum'.
Mont Blanc to scena czysto poetycka, bez znaczenia ideologicznego
Mont Blanc to KULMINACJA IDEOWA dramatu, NIE tylko liryczna ozdoba. Kordian na szczycie WYGŁASZA program WINKELRIEDYZMU: 'Polska Winkelriedem narodów!'. To programowa polemika z mesjanizmem Mickiewicza. Cytat: 'Jam jest posąg człowieka na posągu świata...' = megalomania romantyczna, ale i autentyczny PRZEŁOM. Z biernego marzyciela WERTERYCZNEGO Kordian staje się GOTOWYM do czynu PATRIOTĄ. Mont Blanc — najwyższy szczyt Alp (4810 m), symbol wzniosłości (sublime). Wzór: Byron 'Manfred' (alpejski monolog). Esej o polemice wieszczów wymaga znajomości Mont Blanc.
Grzegorz to nieważna postać drugorzędna
Grzegorz jest KLUCZOWĄ postacią Aktu I. Stary sługa rodziny Kordiana, WETERAN WOJEN NAPOLEOŃSKICH. Opowiada Kordianowi 3 HISTORIE jako 3 MODELE ŻYCIA: 1) Bajka o JANKU CO PSOM SZYŁ BUTY (praktycyzm, zaradność). 2) Wojny napoleońskie (patriotyzm zbiorowy pod wodzem). 3) Historia KAZIMIERZA z niewoli rosyjskiej (indywidualna ofiara, konspiracja). Kordian WYBIERA model 3 — najszlachetniejszy, ale najryzykowniejszy. To KLUCZ do całej dramatu — wyjaśnia, dlaczego Kordian w Akcie III próbuje SAMOTNEGO czynu. Grzegorz = paralela do GERWAZEGO z Pana Tadeusza (wierny sługa, mądrość ludowa). Esej o Akcie I i o 3 modelach życia wymaga Grzegorza.
Doktor w szpitalu wariatów to zwykły lekarz psychiatra
Doktor to NIE zwykły medyk — to postać SZATAŃSKA, demoniczna. Cynik, materialista, racjonalista do skrajności. Próbuje ZŁAMAĆ Kordiana DUCHOWO. Argumenty Doktora: 'Twój patriotyzm = choroba psychiczna', 'Inni wariaci też myślą, że są wielkimi bohaterami' (Napoleon, Chrystus), 'Świat brutalny, idee nieużyteczne'. To FILOZOFICZNY SPÓR idealizmu z cynizmem. Doktor reprezentuje cyniczny RACJONALIZM, Kordian — romantyczny IDEALIZM. Słowacki nie ROZSTRZYGA sporu — pozostawia otwarte. Antycypacja Wielkiego Inkwizytora z 'Braci Karamazow' Dostojewskiego. Esej o IDEALIZMIE vs CYNIZMIE wymaga Doktora.
Akt II to luźne sceny turystyczne bez znaczenia
Akt II to STRUKTURALNIE kluczowy BILDUNGSROMAN — podróż inicjacyjna Kordiana. Każdy etap = rozczarowanie WAŻNYM IDEAŁEM zachodniej cywilizacji: 1) LONDYN = pieniądz (materializm). 2) DOVER = literatura (Szekspir, fikcja). 3) WŁOCHY (Wioletta) = miłość (komercjalizacja). 4) WATYKAN (papież) = religia (polityka mocarstw). 5) MONT BLANC = PRZEŁOM duchowy, winkelriedyzm. ETAPY niszczą iluzje Kordiana, prowadząc do dojrzałości. To NIE 'opisy turystyczne' — to filozoficzna AUTODESTRUKCJA romantycznych ideałów. Esej o DOJRZEWANIU Kordiana wymaga znajomości etapów podróży.
Kordian od początku jest gotowym bohaterem do czynu
Kordian ZNACZNIE EWOLUUJE w trakcie dramatu. AKT I: 15-letni WERTERYCZNY młodzieniec — melancholijny, nadwrażliwy, czyta Wertera, próbuje samobójstwa. NIE gotowy do czynu. AKT II: podróże + rozczarowania + przełom na Mont Blanc. STOPNIOWA dojrzałość. AKT III: BAJRONICZNY patriota gotowy do carobójstwa. ALE: nawet wtedy Strach + Imaginacja paraliżują — MDLEJE u progu sypialni. Kordian EWOLUUJE NA OCZACH widza. To INNOWACJA Słowackiego wobec Mickiewicza (Konrad pojawia się już ukształtowany). Esej o EWOLUCJI bohatera romantycznego wymaga ETAPÓW (werteryzm → bajronizm).
Kordian został napisany w 1832 r. w Dreźnie, razem z Dziadami cz. III
Kordian napisany w 1833 r. w GENEWIE (Szwajcaria), wydany w 1834 r. ANONIMOWO w Paryżu. Dziady cz. III Mickiewicza — 1832 w Dreźnie. Kordian napisany ROK PO Dziadach jako POLEMIKA. Słowacki świadomie pisze odpowiedź na Mickiewicza. Miejsca: Słowacki w GENEWIE (kalwińska Szwajcaria), Mickiewicz w DREŹNIE (potem Paryż). Obaj na emigracji po klęsce powstania listopadowego. Słowacki przebywał w Genewie 1832-1836. Esej o chronologii polskiego romantyzmu wymaga POPRAWNYCH DAT.
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić. Spaced Repetition na platformie utrwala je optymalnie.
Tytułowy bohater, 'człowiek serca'. Imię = anagram 'Konrad' z Dziadów + łac. 'cor' = serce
Bohater Dziadów cz. III Mickiewicza. 'Kordian' = anagram. Polemika Słowackiego z Mickiewiczem
Autor (1809-1849). Drugi wieszcz. Uczestnik powstania listopadowego (kurier). Emigracja 1831
Rok napisania Kordiana. W GENEWIE (Szwajcaria), na emigracji
Rok wydania Kordiana. ANONIMOWO w Paryżu (Słowacki bał się reakcji)
Pełny tytuł: 'Kordian. Część pierwsza trylogii. Spisek koronacyjny'. Słowacki PLANOWAŁ 3 części, nie napisał
Podtytuł Kordiana. Nawiązanie do FIKCYJNEGO spisku na cara Mikołaja I podczas koronacji 1829
Pierwsza scena dramatu. Fantastyczna alegoria na Łysej Górze. Szatan tworzy przywódców powstania
Druga scena. Dyskusja 3 osób o roli poezji narodowej. Polemika z mesjanizmem Mickiewicza
Legendarne miejsce sabatu czarownic w polskim folklorze. Miejsce sceny Przygotowanie
Czas Przygotowania. Symboliczny koniec XVIII w., początek romantyzmu
Postać z Przygotowania. Tworzy z kotła wadliwych przywódców powstania
Wiedźmy na Łysej Górze. Inspiracja: Makbet Szekspira. Wspomagają Szatana
Generał Józef Chłopicki (1771-1854), dyktator powstania listopadowego. U Słowackiego: TCHÓRZ
Generał Jan Skrzynecki (1786-1860), głównodowodzący powstania. U Słowackiego: NIEZDECYDOWANY
Generał Jan Krukowiecki (1772-1850), prezes Rządu sierpień 1831. U Słowackiego: ZDRAJCA
Książę Adam Jerzy Czartoryski (1770-1861), prezes Rządu Narodowego. U Słowackiego: PYSZNY arystokrata
Joachim Lelewel (1786-1861), historyk, członek Rządu Narodowego. U Słowackiego: NAIWNY teoretyk
Julian Ursyn Niemcewicz (1758-1841), pisarz oświeceniowy. Autor 'Powrotu posła'. Członek Rządu Narodowego
Młodość Kordiana w Wołyniu. Werteryzm, Laura, próba samobójstwa, opowieści Grzegorza
Kresy wschodnie, ziemie polskie pod zaborem. Miejsce akcji Aktu I (dom Kordiana)
Pierwsza miłość Kordiana. Starsza, odrzuca go. Aluzja do Laury Petrarki. Symbol nieosiągalnej miłości
Wzór bohatera z Cierpień młodego Wertera Goethego (1774). Melancholia, nadwrażliwość, samobójstwo. Kordian w Akcie I
Powieść Goethego (1774). Kordian czyta w Akcie I. Wzór werteryzmu
Johann Wolfgang Goethe (1749-1832), niemiecki klasyk. Autor Wertera i Fausta. Wpływ na romantyzm
Akt I — Kordian strzela do siebie, kula przechodzi przez kapelusz, nie raniąc. Werteryczny gest
Stary sługa, weteran wojen napoleońskich. Opowiada Kordianowi 3 historie jako modele życia
Bajka opowiadana przez Grzegorza. Symbolizuje praktycyzm, zaradność. Pierwszy model życia
Drugi model życia z opowieści Grzegorza. Walka zbiorowa pod wodzem. Patriotyzm
Bohater trzeciej opowieści Grzegorza. Polski żołnierz w niewoli rosyjskiej. Konspiruje, ginie. Indywidualny heroizm
Podróże Kordiana po Europie. Londyn-Dover-Włochy-Watykan-Mont Blanc
Pierwszy etap podróży Kordiana. Symbolizuje materializm, kult pieniądza
Klify w Anglii. Kordian czyta Króla Leara Szekspira. Rozczarowanie literaturą
Tragedia Szekspira. Kordian czyta na klifach Dover. Hołd Słowackiego dla Szekspira
William Shakespeare (1564-1616). Wzór dla romantyków. Słowacki nawiązuje (Makbet, Lear, Hamlet)
Trzeci etap podróży. Spotkanie z Wiolettą-kurtyzaną. Rozczarowanie miłością
Włoska kurtyzana. Kocha Kordiana za pieniądze, porzuca gdy się skończą. Symbol miłości kupnej
Czwarty etap podróży. Audiencja u papieża Grzegorza XVI. Rozczarowanie religią
Pontyfikat 1831-1846. Encyklika 'Cum primum' (1832) potępiła powstanie listopadowe
Encyklika Grzegorza XVI (9 czerwca 1832) potępiająca powstanie listopadowe. Kontekst sceny watykańskiej
Najwyższy szczyt Alp (4810 m). Miejsce PRZEŁOMU Kordiana. Monolog: 'Jam jest posąg człowieka'
Kluczowy cytat z monologu na Mont Blanc: 'Jam jest posąg człowieka na posągu świata'
Słynne hasło z Mont Blanc. Manifest WINKELRIEDYZMU, polemika z Mickiewiczem
Arnold Winkelried, legendarny Szwajcar. Bitwa Sempach 1386. Rzucił się na lance, otwierając zwycięstwo
Bitwa 9 lipca 1386 r. Szwajcarzy vs austriaccy rycerze. Winkelried bohater. Wzór winkelriedyzmu
Koncepcja Słowackiego: Polska poświęca się w CZYNIE, walka aktywnie. Polemika z mesjanizmem
Koncepcja Mickiewicza (Dziady III): Polska = 'Chrystus narodów', cierpi biernie, zbawiona. Słowacki polemizuje
Mickiewiczowska metafora Polski (Dziady III, Widzenie ks. Piotra). Słowacki polemizuje
Spisek koronacyjny w Warszawie. Klęska Kordiana, szpital wariatów, otwarte zakończenie
Car Rosji 1825-1855. Koronowany na Króla Polski w Warszawie 24 maja 1829. Cel spisku Kordiana
Koronacja Mikołaja I jako Króla Polski w Warszawie 24 maja 1829. Czas akcji Aktu III
Najstarszy kościół Warszawy (XIV w.), Stare Miasto. Podziemia — miejsce spisku spiskowców
Spiskowcy w Kordianie. Nawiązanie do Szkoły Podchorążych — sprawców powstania listopadowego 29.11.1830
Prezes spisku, starszy spiskowiec. Sprzeciwia się carobójstwu z powodów etycznych
Duchowny obecny na zebraniu spiskowców. Sprzeciwia się carobójstwu z powodów religijnych
Plan Kordiana — zabić cara Mikołaja I podczas koronacji. Spiskowcy odmawiają. Kordian sam działa
Alegoryczna postać przed sypialnią cara. Uosabia lęk przed konsekwencjami. Paraliżuje Kordiana
Alegoryczna postać. Uosabia wyobraźnię artystyczną. Paraliżuje Kordiana wizjami
Kordian mdleje u progu sypialni cara pod wpływem Strachu i Imaginacji. Klęska planu
Miejsce uwięzienia Kordiana po nieudanym zamachu. Spotkanie z Doktorem
Postać szatańska w szpitalu wariatów. Cynik, materialista. Próbuje złamać Kordiana duchowo
Konstanty Pawłowicz Romanow (1779-1831), namiestnik Królestwa Polskiego 1815-1830. Sądzi Kordiana
Pałac w Warszawie, rezydencja Konstantego. Zaatakowany 29.11.1830 — początek powstania listopadowego
Plac w Warszawie. Miejsce egzekucji Kordiana. Otwarte zakończenie dramatu
Pędzi z ułaskawieniem dla Kordiana w finale. Dramat urywa się — nie wiemy czy zdąży
Słowacki nie rozstrzyga losu Kordiana. Symbol niepewności losu Polski. Innowacja gatunkowa
1830-1831. Polskie powstanie przeciw Rosji. Klęska. Słowacki uczestnik (kurier). Kontekst Kordiana
Po klęsce powstania listopadowego. Tysiące Polaków na emigracji. Mickiewicz, Słowacki, Krasiński, Chopin
Konserwatywne centrum polskiej emigracji w Paryżu. Lider Czartoryski. Słowacki krytyczny
Mickiewicz, Słowacki, Krasiński. Wielcy polskiego romantyzmu
Pierwszy wieszcz (1798-1855). Autor Dziadów. Polemika ze Słowackim
Trzeci wieszcz (1812-1859). Autor Nie-Boskiej komedii. Równoległa autokrytyka romantyzmu
Dramat Mickiewicza (1832). Drezno. Konrad, mesjanizm. Kordian napisany rok później jako polemika
Dramat Krasińskiego (1833-35). Równoległy autokrytyczny dramat romantyzmu
Wzór bohatera od Byrona. Bunt, samotność, czyn dla ideału. Kordian w Akcie III
George Gordon Byron (1788-1824), angielski romantyk. Manfred, Giaur. Wzór bohatera
Dramat Byrona (1817). Alpejski monolog. Wzór dla Mont Blanc Słowackiego
Wybitna jednostka, samotna, buntowna, tragiczna. Kordian, Konrad, Henryk = polski wzór
Słowacki sam romantyk krytykuje romantyzm. Indywidualizm + wrażliwość = paraliż
Samotny bohater jako zbawiciel. Krytykowany przez Słowackiego — bez wsparcia zbiorowości ginie
Synkretyzm rodzajowy, łamie 3 jedności, fantastyka, otwarte zakończenie. Kordian wzór
Łączenie liryki, epiki i dramatu. Cecha dramatu romantycznego
Klasycystyczna zasada (Arystoteles). Łamana przez Słowackiego w Kordianie
Forma językowa Kordiana. NIE wiersz, lecz proza z lirycznymi elementami
Powieść/dramat dojrzewania. Kordian = polski dramat-bildungsroman
Miejsce pisania Kordiana (1833). Szwajcaria, kalwińska. Słowacki tam mieszkał 1832-1836
Miejsce wydania Kordiana (1834). Centrum Wielkiej Emigracji
Miejsce pisania Dziadów cz. III przez Mickiewicza (1832). Słowacki też tam był
Miejsce urodzenia Słowackiego (1809). Wołyń, dziś Ukraina
Miejsce studiów Słowackiego. Uniwersytet wileński (zamknięty po 1831)
Poemat dygresyjny Słowackiego (1840-46). Niektórzy widzą jako kontynuację trylogii Kordiana
Dramat Słowackiego (1834). Goplana = nimfa, kontynuacja motywów Świtezianki
1768-1772. Symboliczne tło ofiar polskich. Pułaski. Nawiązanie u Słowackiego (pokolenie ofiar)
Łac. SERCE. Etymologia imienia Kordian. 'Człowiek serca'
Przestawienie liter. 'Kordian' = anagram 'Konrad'. Sygnał polemiki ze Słowackiego
Empatia, współczucie. Imaginacja widzi cara jako człowieka, paraliżuje Kordiana
Encyklika Grzegorza XVI 1832 potępiająca powstanie listopadowe. Kontekst sceny watykańskiej
Francesco Petrarca (1304-1374). Włoski poeta. Sonety do Laury. Aluzja imienia Laury Kordiana
Tragedia Szekspira (1606). Czarownice na pustkowiu. Inspiracja sceny Przygotowanie
Tragedia Szekspira. Niezdolność do czynu mimo planów. Paralela Kordiana
Dramat Goethego (1808, 1832). Mefistofeles, pakt z diabłem. Wpływ na romantyzm
Pełen zbiór zadań tego działu dostępny na platformie po założeniu konta.
Baza zadań z działu „Kordian" jest aktywnie rozbudowywana. Zaloguj się, aby przeglądać aktualną kolekcję.
Przejdź do platformy →Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
1) PODSTAWA: Kordian to DRAMAT ROMANTYCZNY Juliusza Słowackiego (1809-1849), drugiego wieszcza. Napisany 1833 w GENEWIE, wydany ANONIMOWO 1834 w Paryżu. Pełny tytuł: 'KORDIAN. CZĘŚĆ PIERWSZA TRYLOGII. SPISEK KORONACYJNY'.
2) IMIĘ TYTUŁOWE: 'Kordian' = ANAGRAM 'Konrad' (z Dziadów Mickiewicza) + od łac. 'COR' = SERCE. Celowa POLEMIKA z Mickiewiczem. Słowacki pisze rok PO Dziadach cz. III (1832), z Genewy odpowiada Mickiewiczowi z Drezna.
3) STRUKTURA: 5 części — PRZYGOTOWANIE + PROLOG + 3 AKTY. Łamie 3 jedności klasycystyczne. Synkretyzm rodzajowy (liryka+epika+dramat). Proza poetycka. Otwarte zakończenie. Wzorcowy dramat romantyczny.
4) PRZYGOTOWANIE: Łysa Góra, noc sylwestrowa 1799. SZATAN i czarownice tworzą z kotła wadliwych PRZYWÓDCÓW POWSTANIA LISTOPADOWEGO (Chłopicki-tchórz, Skrzynecki-niezdecydowany, Krukowiecki-zdrajca, Czartoryski-pyszny, Lelewel-naiwny, Niemcewicz). KRYTYKA polityczna: powstanie upadło z winy przywódców.
5) PROLOG: 3 osoby dyskutują o roli POEZJI NARODOWEJ. Osoba 1 = poezja pocieszająca (Mickiewicz), Osoba 2 = realizm, Osoba 3 = poezja czynu (Słowacki). Polemika literacka.
6) AKT I: Kordian 15 LAT, WERTERYCZNY. Czyta Wertera Goethego. Nieszczęśliwa miłość do LAURY (starszej, odrzuca). PRÓBA SAMOBÓJSTWA — kula przez kapelusz. GRZEGORZ (stary sługa, weteran napoleoński) opowiada 3 historie jako 3 modele życia: Janek psim szył buty (praktycyzm), wojny napoleońskie (walka zbiorowa), Kazimierz w niewoli (indywidualna ofiara).
7) AKT II: PODRÓŻE INICJACYJNE. LONDYN (pieniądz/materializm), DOVER (literatura/Szekspir/Król Lear), WŁOCHY (Wioletta-kurtyzana, miłość kupna), WATYKAN (papież Grzegorz XVI obojętny — encyklika 'Cum primum' potępiająca powstanie), MONT BLANC (PRZEŁOM DUCHOWY).
8) MONT BLANC: kulminacja. Monolog 'Jam jest posąg człowieka na posągu świata...'. HASŁO: 'POLSKA WINKELRIEDEM NARODÓW!'. Manifest WINKELRIEDYZMU.
9) WINKELRIEDYZM vs MESJANIZM: kluczowa polemika. WINKELRIEDYZM (Słowacki) = aktywna WALKA, Polska poświęca się w CZYNIE jak Arnold Winkelried pod Sempach 1386. MESJANIZM (Mickiewicz, Dziady III) = bierne CIERPIENIE, Polska Chrystusem narodów. CZYN vs cierpienie, realizm vs mistycyzm.
10) AKT III: Spisek w PODZIEMIACH KATEDRY ŚW. JANA w Warszawie. Koronacja Mikołaja I jako Króla Polski (1829). Kordian proponuje CAROBÓJSTWO. PREZES i KSIĄDZ sprzeciwiają się (etyka, honor żołnierski). Kordian decyduje SAM.
11) STRACH i IMAGINACJA: alegoryczne postacie przed sypialnią cara. STRACH = lęk konsekwencji, IMAGINACJA = wyobraźnia paraliżująca. RAZEM = wewnętrzny konflikt. Kordian MDLEJE u progu. AUTOKRYTYKA romantyzmu — wrażliwość paraliżuje w czynie.
12) SZPITAL WARIATÓW: DOKTOR (postać szatańska, cynik) próbuje przekonać Kordiana, że PATRIOTYZM = CHOROBA psychiczna. Pokazuje innych 'wariatów' (Napoleon, Chrystus) jako analogie. Filozoficzny spór IDEALIZM vs CYNIZM.
13) OTWARTE ZAKOŃCZENIE: Kordian skazany na śmierć (Plac Marsowy). ADIUTANT pędzi z ułaskawieniem od Wielkiego Księcia Konstantego. Dramat urywa się — NIE WIEMY czy zdąży. Symbol NIEPEWNEGO losu Polski.
14) AUTOKRYTYKA ROMANTYZMU: Słowacki, SAM romantyk, KRYTYKUJE swój prąd. Indywidualizm + wrażliwość = paraliż. Samotny bohater (Kordian) bez wsparcia zbiorowości GINIE. Paralela z Krasińskim (Nie-Boska komedia). Różnica wobec Mickiewicza (afirmacja romantyzmu).
Najczęściej zadawane pytania o ten zakres
Wiedza z „Kordian" przyda Ci się też tutaj:
Dziesiątki zadań z tego działu + AI ocena krok po kroku + Spaced Repetition na cytaty i pojęcia. Wszystko od 49 zł / miesiąc.
Subskrypcja odblokowuje cały katalog + 10 innych przedmiotów. Anulujesz kiedy chcesz.
Kordian - zacznij ćwiczyćWybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane powiadomienia o powtórkach).