„Kordian” to dramat Juliusza Słowackiego (1809–1849), napisany w 1833 r. w Genewie i wydany anonimowo w Paryżu w 1834 r. Pełny tytuł brzmi: „Kordian. Część pierwsza trylogii. Spisek koronacyjny”. Dramat był planowany jako trylogia; znana jest tylko część pierwsza. Imię bohatera oznacza serce (łac. „cor”).
Utwór jest napisany wierszem i poprzedzony mottem z poematu Słowackiego „Lambro”. Budowa. Dramat otwiera Przygotowanie, po nim następuje Prolog, a potem trzy akty: akt I ma trzy sceny, akt II (z nagłówkiem „Rok 1828. Wędrowiec”) składa się z kilku obrazów bez numeracji scen, akt III („Spisek koronacyjny”) ma dziesięć scen – dziewięć numerowanych i „Scenę ostatnią”.
Przygotowanie rozgrywa się „Roku 1799 dnia 31 grudnia w nocy” przy chacie czarnoksiężnika Twardowskiego w górach Karpackich. Szatan, Mefistofel, Astaroth, Gehenna i tłum diabłów czekają, aż zegar wybije nowy wiek, a potem w kotle stwarzają ludzi, którzy mają rządzić narodem szykującym się do walki.
Według objaśnień wydawców są to aluzje do przywódców powstania listopadowego: Chłopickiego, Czartoryskiego, Skrzyneckiego, Niemcewicza, Lelewela i Krukowieckiego (nazwiska w tekście nie padają – są ukryte w grze słów). Scenę kończy głos „W imię Boga! precz stąd! precz!…” i modlitwa Archanioła za ginący lud. Prolog to trzy krótkie wystąpienia.
Pierwsza Osoba prosi Boga o sen dla ludu i o rolę proroka dla siebie, Druga Osoba ją wyśmiewa, Trzecia Osoba spędza obie ze sceny i zapowiada właściwy dramat: „Dajcie mi proch zamknięty w narodowej urnie, / Z prochu lud wskrzeszę”. Akt I.
Kordian, „młody 15-letni chłopiec”, leży pod lipą na wiejskim dziedzińcu i rozmyśla o samobójstwie kogoś młodego oraz o własnym braku celu: „Boże! zdejm z mego serca jaskółczy niepokój, / Daj życiu duszę i cel duszy wyprorokuj…”.
Stary sługa Grzegorz opowiada mu bajkę o Janku, który umiał „psom szyć buty”, wspomnienie bitwy w Egipcie pod wodzą Napoleona oraz historię Kazimierza, jeńca z 1812 r., który zginął, wciągając do Wołgi tatarskiego pułkownika. W scenie II Kordian rozmawia w ogrodzie z Laurą, która traktuje go pobłażliwie; zostawszy sam, dobywa pistoletu, ale odchodzi do lasu.
W scenie III Grzegorz przynosi Laurze wiadomość: „panicz się zastrzelił!…”.
Akt II pokazuje Kordiana, który przeżył, w podróży po Europie: w londyńskim James Park (rozmowa z Dozorcą o świecie, w którym wszystko się sprzedaje), w Dover nad „Królem Learem” Szekspira, w willi włoskiej z Wiolettą, której miłość kończy się wraz z klejnotami, w Watykanie u Papieża, który radzi: „Niech się Polaki modlą, czczą cara i wierzą…”, wreszcie na szczycie Mont Blanc.
Tam pada zdanie „Jam jest posąg człowieka na posągu świata” i hasło „Polska Winkelriedem narodów!”, po czym chmura przenosi Kordiana do Polski. Akt III zaczyna się koronacją cara w Warszawie (historyczna koronacja Mikołaja I odbyła się 24 maja 1829 r.). W lochu kościoła św. Jana zamaskowani spiskowi, wpuszczani na hasło „Winkelried”, naradzają się nad zabiciem cara.
Prezes i Ksiądz są przeciw, Podchorąży – jak się okaże, Kordian – za. W głosowaniu pada tylko pięć kul za śmiercią cara, a stu pięćdziesięciu spiskowych kładzie grosz. Kordian zrywa maskę i postanawia działać sam, bo tej nocy ma wartę w zamku. W drodze do sypialni cara towarzyszą mu Strach i Imaginacja; na dźwięk dzwonu na jutrznię pada bez czucia u drzwi.
Trafia do szpitala wariatów, gdzie tajemniczy Doktor (Kordian nazywa go szatanem) podważa sens jego poświęcenia. Wielki Książę Konstanty każe mu przeskoczyć konno przez piramidę z bagnetów na Placu Saskim i obiecuje za to życie, lecz car zarządza sąd wojenny. W więzieniu Kordian żegna się z Księdzem i Grzegorzem.
Wielki Książę po gwałtownej kłótni wymusza na carze ułaskawienie i wysyła z nim adiutanta.
W scenie ostatniej, na Placu Marsowym, Kordian stoi przed plutonem; tłum krzyczy „Stój! Adiutant jedzie!”, a dramat kończą słowa: „Oficer go nie widzi… rękę podniósł w górę.” Ważne zagadnienia: przemiana bohatera od młodzieńczej niemocy do decyzji o czynie, hasło „Polska Winkelriedem narodów!” i jego związek z mesjanizmem „Dziadów” cz. III, ocena przywódców powstania w Przygotowaniu, spór spiskowych o królobójstwo, przyczyny klęski Kordiana (Strach i Imaginacja), rozmowa z Doktorem o sensie ofiary, cechy dramatu romantycznego oraz zakończenie pozostawione bez rozstrzygnięcia.
