Powieść Stefana Żeromskiego o Cezarym Baryce: młodość w Baku w czasie rewolucji, śmierć rodziców, przyjazd do Polski, wojna 1920 r., pobyt w Nawłoci i życie w Warszawie. Wstęp „Rodowód” i trzy części: „Szklane domy”, „Nawłoć”, „Wiatr od wschodu”.
Lektura obowiązkowa (poziom podstawowy i rozszerzony)
Źródło: Podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 1019), s. 40.
78 pytań z tej lektury w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.
Wybierasz epokę albo lekturę, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.
💡
Wyjaśnienie po każdej odpowiedzi
Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.
🔁
Powtórki pytań, na których się mylisz
Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.
📈
Trudność dobiera się do Ciebie
Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.
8 typów zadań — Przedwiośnie
z 19 typów w całym quizie · liczba pytań · filtr „Typ” w quizie
Zamknięte (A–D) 44
Otwarte 14
Dopasuj 6
Wielokrotny wybór 4
Luki w tekście 4
Prawda/Fałsz 3
Uzupełnij 2
Wypracowanie 1
Po odpowiedzi — od razu wyjaśnienie
Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego.
Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.
Wypróbuj bez logowania
Kilka pytań z bazy z lektury „Przedwiośnie” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
„Przedwiośnie”: fakty z tekstu, które musisz mieć w głowie
Na sprawdzianie z „Przedwiośnia” nauczyciel pyta, jak umarła matka Cezarego i co zobaczył na jej palcu przy trumnie, gdzie syn odnalazł ojca, kto wymyślił szklane domy i gdzie Seweryn o nich opowiadał. Pyta też, kogo Cezary uratował w lesie Rogacz, czym otruto Karolinę i kto podał jej szklankę, czym Cezary uderzył Laurę i dlaczego Laura wyszła za Barwickiego, a w części trzeciej: kto mówi „To dopiero przedwiośnie nasze.” i dokąd idzie manifestacja w ostatniej scenie. Ta strona zbiera takie fakty z odesłaniem do części i odcinka, cytaty sprawdzone w tekście, sześć pytań jawnych CKE i pytania z naszego banku, na których możesz się przetestować.
Jak zbudowane jest „Przedwiośnie”
„Rodowód” i trzy części
Na początku krótki „Rodowód” (rodzice Cezarego). Potem trzy części: pierwsza „Szklane domy”, druga „Nawłoć”, trzecia „Wiatr od wschodu”. Rozdziałów z numerami ani tytułami nie ma, tylko odcinki rozdzielone kreską: 16 w części I, 18 w części II, 11 w części III. Na końcu data: „Konstancin, d. 21 września 1924.” Powieść ma dedykację „Panu Konradowi Czarnockiemu”.
Co jest w której części
Część I: Baku, wojna, rewolucja, śmierć matki, odnalezienie ojca, podróż przez Rosję i opowieść o szklanych domach, śmierć ojca w pociągu, granica. Część II „Nawłoć” zaczyna się w Warszawie i na wojnie 1920 roku; do Nawłoci Cezary przyjeżdża dopiero w odcinku 4, a kończy ją wyjazd z Chłodka. Część III: Warszawa, Gajowiec, Lulek, zebranie komunistów, spotkanie z Laurą, manifestacja.
Czas akcji
Od wybuchu wojny światowej, gdy Cezary „skończył czternasty rok życia”, przez rewolucję i rok 1918 w Baku (rzeź w marcu, Turcy we wrześniu), podróż zimą do Polski, wojnę 1920, jesień w Nawłoci (Karolina umiera „Jednego z ostatnich dni listopada”), Wigilię na Chłodku, zimę w Warszawie aż do marca: list Laury przychodzi „w pierwszej połowie marca”, ostatni odcinek zaczyna się od słów „Był pierwszy dzień przedwiośnia.”
Miejsca
Baku (dom rodziców, port, „czarne miasto”, wzgórza, na których grzebano trupy), Carycyn, Moskwa, Charków, miasteczko przy granicy. W Polsce: Warszawa (uniwersytet, szosa radzymińska, ulica Miła, dzielnica żydowska, Ogród Saski, Belweder), Nawłoć w okolicach Częstochowy, sąsiedni Leniec Laury, pałac w Odolanach, folwark Chłodek.
Narrator i forma
Narrator trzecioosobowy, ironiczny, czasem mówi o sobie „my” (już w „Rodowodzie”: „Chcemy uszanować…”). Długie partie to dyskusje: ojca z synem o szklanych domach (cz. I, odc. 11), Gajowca z Cezarym o trzech portretach (cz. III, odc. 1), zebranie komunistów (cz. III, odc. 7) i kłótnia z Gajowcem (cz. III, odc. 9). Dlatego mówi się o powieści ideowej, dyskusyjnej. Losy Cezarego od czternastego roku życia do dorosłości to z kolei wątek powieści o dojrzewaniu.
Tytuł na tekście
Słowo pada cztery razy. W Baku, po śmierci matki, wilga ogłasza „szczęście powrotu przedwiośnia” (cz. I, odc. 5). Na granicy: „Przedwiośnie zdmuchnęło już z dachów bud” śnieg nad nędznym miasteczkiem (cz. I, odc. 16). Gajowiec mówi o Polsce: „To dopiero przedwiośnie nasze.” (cz. III, odc. 1). I pierwsze zdanie ostatniego odcinka: „Był pierwszy dzień przedwiośnia.” Na pytanie o tytuł odpowiadasz tymi miejscami: początek wiosny, która jeszcze nie nadeszła.
Szklane domy
Wymysł nie Cezarego, lecz jego ojca. W wagonie Seweryn opowiada o „kuzynie” Baryce, lekarzu i wynalazcy, który nad Bałtykiem topi piasek i robi szkło belkowe. Z niego stawia tanie domy dla chłopów, bez pieców, z rurami na ciepłą i zimną wodę. Na granicy Cezary pyta: „Gdzież są twoje szklane domy?”, w Warszawie rozumie, że ojciec „boleśnie zeń przede śmiercią zażartował sobie”.
Kontekst (spoza tekstu)
Żeromski napisał powieść w pierwszych latach niepodległości, po wojnie 1920 roku; data pod tekstem to wrzesień 1924. Część trzecia, zebranie komunistów i zakończenie wywołały spór o to, czy powieść jest przeciw rewolucji, czy ją zapowiada. Na sprawdzianie oddzielaj to, co mówi tekst, od takich ocen.
Chronologia: 26 kroków po częściach i odcinkach
Część i odcinek wg wydania Wolnych Lektur. Odcinki nie mają numerów ani tytułów, oddziela je kreska; numeracja nasza (cz. I — 16 odcinków, cz. II — 18, cz. III — 11). Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.
1
„Rodowód”
Seweryn Baryka, bez określonego zawodu, przechodzi z posady na posadę w Rosji i dorabia się w Baku jako urzędnik wyższy na naftowych „przemysłach”. Żona Jadwiga z Dąbrowskich pochodzi z Siedlec i całe życie za nimi tęskni. Rodzinna pamiątka: broszura o dziadku Kalikście, uczestniku powstania 1831 roku, z dopiskiem „Pilnować jak oka w głowie”. Czaruś lepiej mówi po rosyjsku niż po polsku.
2
cz. I, odc. 1–2
Wybucha wojna. Cezary ma czternaście lat, właśnie przeszedł do piątej klasy. Ojca, oficera zapasowego, powołano do wojska; odpływa statkiem do Astrachania. Syn wpada w łobuzerkę, matka nie daje mu rady i w bezsenne noce wspomina Szymona Gajowca z Siedlec. Przed wyjazdem ojciec zakopał w piwnicy złoto i kosztowności. W trzecim roku wojny wieści o nim ustają.
3
cz. I, odc. 3
Rewolucja w Baku. Cezary rzuca ósmą klasę, bije dyrektora gimnazjum szpicrutą, dostaje „wilczy bilet”, chodzi na wiece i egzekucje, kłóci się z matką. Na dekret komisarza sam wskazuje skarb w piwnicy. Matka potajemnie przeniosła większą część za miasto i wymienia kosztowności na zboże. Po nocy u księżnej Szczerbatow-Mamajew rewizja znajduje jej bransolety; matka i syn trafiają na czarną listę.
4
cz. I, odc. 4–5
Matkę zatrzymują przy skrytce, biją, wysyłają do robót publicznych w porcie. Pchnięta przez dozorcę, pada i umiera. Pogrzeb na katolickim cmentarzu, obrączkę ktoś zdarł jej z palca. Władze mówią Cezaremu, że ojciec przeszedł do polskich legionów i przepadł: „Pogib!”. Cezary rozmawia z duchem matki i tłumaczy jej, że rewolucja to prawo moralne.
5
cz. I, odc. 6–7
Rok 1918: od marca Ormianie mordują Tatarów, potem miasto oblega armia turecka, a Cezary siedzi w okopach. Po wejściu Turków w ciągu czterech dni giną dziesiątki tysięcy Ormian. Cezarego ocala legitymacja obywatela „Lechistanu”. Pędzi arbę z trupami na wzgórza; zwłoki pięknej Ormianki „mówią” do niego.
6
cz. I, odc. 8
Wśród żebraków przy mogile siedzi jurodiwy, który nuci „Czaruś”. To ojciec. Spotykają się za parkanem kloaki. Seweryn przedarł się z legionów przez całą Rosję w przebraniu chłopa. Decydują: „w nogi”.
7
cz. I, odc. 9–11
Po odejściu Turków szykują się do drogi; w Moskwie czeka walizka u rodaka Jastruna. Jako robotnicy płyną do Carycyna, potem jadą wagonem towarowym. Na postoju ojciec tłumaczy, po co jadą do Polski: tam zaczęła się „nowa cywilizacja” szklanych domów. Syn drwi i broni rewolucji, ojciec prosi: „Nie zabijaj! Syneczku! Nie zabijaj!”.
8
cz. I, odc. 12–13
W Moskwie odbierają walizkę, eszelonem jadą do Charkowa (maszynista robi „remontik”, dopóki pasażerowie nie złożą się na łapówkę). Walizkę kradną z przechowalni na dworcu, z nią broszurę o dziadku. Tygodnie czekania: chory ojciec leży w dziurze pod schodami, Cezary słucha mówców rewolucji i szarpie się między nimi a ojcem.
9
cz. I, odc. 14–15
Przewodnik pociągu, inżynier Białynia, odmawia. Wysoki „czarny” pasażer ukrywa ich w wagonie z kożuchami. Ojciec umiera w drodze, każąc synowi iść w Warszawie do Szymona Gajowca. „Czarny” okazuje się księdzem; ciało zostaje przy kościele w miasteczku, a Cezary jedzie dalej.
10
cz. I, odc. 16
Granica. Cezary nie ma papierów; w ostatniej chwili Białynia wciska mu cudzą legitymację. Za bramą: nędzne miasteczko polsko-żydowskie w błocie i pierwsze przedwiośnie. Cezary pyta w myślach ojca o szklane domy.
11
cz. II, odc. 1
Warszawa. Szklanych domów nie ma. Cezary wstępuje na medycynę. Gajowiec, teraz wysoki urzędnik w Ministerium Skarbu, daje mu pracę i przyznaje, że kochał jego matkę. Wybucha wojna z bolszewikami. Cezary idzie do wojska ze wstydu przed kolegami, a przesądza rozmowa dwóch panów w kawiarni, którzy czekają na bolszewików: „Zobaczymy…”.
12
cz. II, odc. 2–3
Na szosie radzymińskiej przechodzi kolumna jeńców bolszewickich, a gruba szynkarka urąga im i żałuje ich głodu. Nocny marsz do spalonego Radzymina. Potem pochód na wschód; pod Łosicami, w lesie Rogacz, Cezary wynosi na plecach rannego Hipolita Wielosławskiego. Jesienią rozejm; Hipolit zaprasza go do Nawłoci w okolicach Częstochowy.
13
cz. II, odc. 4–5
Kolaska wywraca się w polu, mijają Leniec, na ganku witają ich pani Wielosławska, ksiądz Anastazy, Karolina Szarłatowiczówna i wuj Skalnicki. Pijany Cezary ostrzega Hipolita, że służba kiedyś rozwali mu głowę siekierą. Nocuje w „Ariance”, dawnym zborze ariańskim. Rano widzi Karolinę w koszuli przy kominku. Na szosie spotykają Laurę Kościeniecką z narzeczonym Barwickim; śniadanie w Leńcu, zapowiedź balu w Odolanach.
14
cz. II, odc. 6–8
Wanda Okszyńska, szesnastoletnia siostrzenica pani Turzyckiej, gra z Cezarym na cztery ręce Liszta. Na Chłodku staw przypomina Cezaremu matczyną „sekułę”; Karolina opowiada, jak straciła rodziców; na zgodę: „Sztama!”. Hipolit wybija mu z głowy posadę pisarza na Chłodku. Hipolit daje mu frak, Karolina przynosi wyprasowaną bieliznę, Cezary ją całuje. Wanda widzi to przez dziurkę od klucza.
15
cz. II, odc. 9–10
Cezary utknął w deszczu w Odolanach; Laura odwozi go do Nawłoci „karetą miłosną” i w drodze zostają kochankami. Potem nocne wizyty w Leńcu: gdy Barwicki odjeżdża, Laura musi podkręcać i przygaszać lampę w oknie na znak tęsknoty, a knotem kręci Cezary.
16
cz. II, odc. 11
Bal w Odolanach na rzecz inwalidów, „kadłubków”. Laura szepcze w tańcu wyznanie i wyjaśnia, że musi wyjść za bogatego Barwickiego. Sparaliżowany gospodarz Storzan wznosi toast. Wanda gra Beethovena, a Laura z Cezarym wymykają się do parku. Karolina, błądząc w ciemnościach, czuje perfumy Laury. Potem Karolina tańczy z Cezarym kozaka.
17
cz. II, odc. 12–13
Przy fortepianie Wanda kładzie rękę na dłoni Cezarego; on okrutnie przypomina jej ucieczkę przed perliczką. Karolina śledzi go i wącha jego ubranie. Pod koniec listopada umiera w męczarniach otruta. U Turzyckich piła wodę z sokiem porzeczkowym; szklankę przyniosła i osłodziła Wanda.
18
cz. II, odc. 14
Sekcja wykazuje strychninę, słoik z nią leży w szafie Turzyckiego. Wandę aresztują i wypuszczają z braku dowodu; Cezary milczy o uścisku jej ręki. Tuż przed Bożym Narodzeniem Barwicki czeka w nocy w bibliotece Leńca i tnie Cezarego szpicrutą w twarz. Cezary wyrywa mu ją, bije go, a gdy Laura zasłania narzeczonego, smaga ją przez twarz i wychodzi.
19
cz. II, odc. 15–16
Noc w stogu siana i daremne wołanie pod oknem Laury. Rano na cmentarzu przy grobie Karoliny ksiądz Anastazy wzywa go do spowiedzi; Cezary się śmieje. W domu tłumaczy szramę uderzeniem gałęzi i prosi Hipolita o wyjazd na Chłodek. Hipolit wyznaje, że rodzina chciała dać Karolinie Chłodek w posagu.
20
cz. II, odc. 17–18
Dwa tygodnie na Chłodku u ekonoma Gruboszewskiego, który bierze go za kontrolera. Młyn, chłopi rozmawiający tylko o jedzeniu, nędza komorników, starcy wyniesieni na śmierć do stodół. Wigilia u ekonomostwa. Hipolit mówi, że Laura jest już panią Barwicką, ślub był w Krakowie. Przy wyjeździe z „Arianki” na schodach czai się wychudła Wanda; przy Leńcu Cezary płacze.
21
cz. III, odc. 1–2
Warszawa. Cezary mieszka u kolegi Buławnika przy ulicy Miłej, sprzedaje frak. U Gajowca pyta o trzy portrety: Bohusz, Krzemiński, Abramowski. Gajowiec wyjaśnia, że to jego nauczyciele i zarazem granica, czym już być nie należy, i mówi o Polsce jako o przedwiośniu. Cezary chodzi po dzielnicy żydowskiej: Franciszkańska, Nalewki, podwórze ze starym żelazem.
22
cz. III, odc. 3–4
Cezary za pensję z kieszeni Gajowca pomaga mu przy książce o prawdziwej Polsce. Gajowiec, realista i zarazem mistyk, wylicza „cuda”, np. odparcie bolszewików w 1920. Cezary myśli wciąż o Laurze, nudzi go „złoty” Gajowca i rośnie w nim niechęć do polskiego życia.
23
cz. III, odc. 5–7
Przychodzi student prawa Antoni Lulek, komunista, i coraz mocniej wpływa na Cezarego. Zabiera go na konferencję do biura z szyldem „Polex”. Mówią: przewodniczący o walce klas, lekarka Karyla o nędzy i gruźlicy. Cezary zabiera głos i sugeruje, że odrodzić ludzi może Polska. Rusin Mirosław wylicza tortury w polskich więzieniach. Cezary wybiega, a Lulek śmieje się, żeby poskarżył się Gajowcowi.
24
cz. III, odc. 8–9
W kawiarni Cezary patrzy przez okno na policjanta na posterunku, potem przypomina sobie dajmoniona z Platońskiej „Obrony Sokratesa”: droga z komunistami prowadzi „w krwawą próżnię”. Idzie do Gajowca i robi mu awanturę: więzienia, brak reformy rolnej, nędza, „jakoś to będzie”. Gajowiec odpowiada: najpierw obrona granic i pieniądz.
25
cz. III, odc. 10
W pierwszej połowie marca list: Laura czeka w Ogrodzie Saskim przy fontannie. Płacze, mówi, że przez jego awanturę musiała natychmiast wziąć ślub, a teraz wiąże ją dane słowo honoru. Cezary kłania się z daleka i odchodzi.
26
cz. III, odc. 11
Pierwszy dzień przedwiośnia. Bezrobotni, strajkujący i komuniści idą Alejami Ujazdowskimi pod Belweder. W pierwszym szeregu Lulek i Baryka w żołnierskiej czapce. Przed pałacykiem drogę zagradza oddział piechoty; Baryka wychodzi z szeregu i idzie wprost na żołnierzy na czele tłumu. Tu powieść się kończy.
Kto jest kim
Cezary Baryka
Syn Seweryna i Jadwigi, wychowany w Baku, zruszczony, na początku wojny ma czternaście lat. W rewolucji po stronie bolszewików, w 1920 roku żołnierz polski, potem student medycyny w Warszawie. Ojciec i matka mówią do niego „Czaruś”.
Seweryn Baryka
Ojciec, urzędnik w Baku, w czasie wojny major armii rosyjskiej, potem legionista. Odnajduje syna w Baku, opowiada mu o szklanych domach i umiera w pociągu w drodze do Polski.
Jadwiga z Dąbrowskich Barykowa
Matka, rodem z Siedlec, nie nauczyła się dobrze mówić po rosyjsku i całe życie tęskni do kraju. W rewolucji ratuje syna od głodu, umiera przy robotach w porcie. W młodości kochał ją Szymon Gajowiec.
Szymon Gajowiec
Dawny biedny kancelista z Siedlec, w niepodległej Polsce wysoki urzędnik w Ministerium Skarbu (gospodyni mówi o nim: pan „wiceminister”). Stary kawaler, opiekun Cezarego, pisze książkę o Polsce, marzy o polskim złotym.
Hipolit Wielosławski
Kolega z wojska, student, dziedzic Nawłoci. Cezary uratował go w lesie Rogacz, więc Hipolit zaprasza go do domu i daje mu frak. Kocha konie, świetnie powozi.
Pani Wielosławska
Matka Hipolita, dziedziczka Nawłoci. Przy Wandzie na balu każe jej zagrać tak, żeby nie przynieść wstydu.
Ksiądz Anastazy (Nastek)
Przyrodni brat Hipolita, wikary, wesoły smakosz, śpiewa „Caroline, Caroline”. Spowiada umierającą Karolinę i mówi, że nie jest samobójczynią, lecz ofiarą.
Karolina Szarłatowiczówna
Siostra cioteczna Hipolita, dziedziczka z Ukrainy, którą bolszewicy pozbawili majątku; ojciec zmarł po wyjściu z więzienia w Kijowie, matka w nędzy w Warszawie. W Nawłoci zajmuje się gospodarstwem. Zakochana w Cezarym, umiera otruta strychniną.
Wanda Okszyńska
Szesnastoletnia siostrzenica pani Turzyckiej, wyrzucona ze szkoły w Częstochowie, genialnie gra na fortepianie. Zakochana w Cezarym, podaje Karolinie osłodzoną wodę; aresztowana i wypuszczona z braku dowodów.
Laura Kościeniecka
Młoda wdowa, właścicielka Leńca, o dwa lata starsza od Cezarego. Kochanka Cezarego. Wychodzi za Barwickiego, bo potrzebuje jego pieniędzy, by spłacić teściową i uwolnić majątek.
Władysław Barwicki
Narzeczony, potem mąż Laury, bogaty nowobogacki z majątkiem Suchołustek. W 1920 roku nie poszedł na wojnę z powodu astmy. Zaczaja się na Cezarego w Leńcu ze szpicrutą.
Michał Skalnicki, ciotki Aniela i Wiktoria
Rodzina w Nawłoci. Wuj Michaś bez końca opowiada o procesie z braćmi Kminkami, a po śmierci Karoliny wypytuje Wandę.
Maciejunio, Wojciunio, Jędrek
Służba w Nawłoci: stary lokaj, kucharz jąkała i stajenny Jędrek, który wtrąca „absolutnie” i „jednakowoż”.
Turzyccy
Rządca Nawłoci i jego żona, ciotka Wandy. U nich Karolina pije wodę z sokiem przed śmiercią; w szafie Turzyckiego znaleziono strychninę.
Pan Storzan
Sparaliżowany gospodarz Odolan, użycza pałacu na bal i wznosi toast za inwalidów wojennych.
Gruboszewski i młynarz Sylwester
Ekonom na Chłodku od 35 lat, podejrzewa w Cezarym kandydata na swoje miejsce. Sylwester to stary młynarz z tego samego folwarku.
Antoni Lulek
Student prawa, chory na astmę, komunista, siedział w więzieniach rosyjskich i niemieckich. Nienawidzi niepodległej Polski i reformy nazywa „gajowszczyzną”. Wciąga Cezarego na zebranie i idzie z nim w manifestacji.
Buławnik
Kolega Cezarego ze studiów, skąpiec, u którego Cezary mieszka przy ulicy Miłej.
Karyla i Mirosław
Mówcy na konferencji w biurze „Polex”: towarzyszka Karyla, lekarka, podaje dane o gruźlicy, Rusin Mirosław opisuje tortury w polskich więzieniach.
Inżynier Białynia i „czarny”
Białynia, przewodnik eszelonu, odmawia zabrania Baryków, a na granicy daje Cezaremu cudzą legitymację. „Czarny” przemyca ich do pociągu; okazuje się księdzem i grzebie Seweryna.
Księżna Szczerbatow-Mamajew
Uciekinierka z Rosji, którą matka Cezarego przyjmuje na noc. Rewizja znajduje jej bransolety i oboje Barykowie trafiają na czarną listę.
Sceny, o które pytają, z cytatem z tekstu
Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie Wolnych Lektur). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.
cz. I, odc. 4
Obrączka matki
Matka zmarła przy robotach w porcie. Przed spuszczeniem trumny Cezary odrywa deskę, żeby jeszcze raz na nią spojrzeć, i widzi, że ślubną obrączkę zdarto jej z palca razem ze skórą. Nikt nie chce powiedzieć, kto ją zabrał.
Sczerniała, zapiekła rana widniała na tym miejscu, gdzie niegdyś była obrączka.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie „jak umarła matka Cezarego” jest na każdym sprawdzianie, a ta scena pokazuje, czym dla syna okazała się rewolucja, którą wcześniej sławił.
cz. I, odc. 7
Martwa Ormianka na arbie
Po rzezi Ormian Cezary pędzi wóz z trupami na wzgórza za miastem. Z wozu zwisa ciało pięknej dziewczyny, jej palce przesuwają się po szprychach koła. Cezary prowadzi z nią w myślach rozmowę o zbrodni, której był świadkiem.
Nie zapomnij krzywdy mojej, woźnico młody! Przypatrz się dobrze zbrodni ludzkiej! Strzeż się! Pamiętaj!
Dlaczego to pada na sprawdzianie: To obraz rewolucji i wojny jako źródła doświadczeń (pytanie jawne nr 49): zbrodni dopuszczają się wszyscy, nie tylko rewolucjoniści.
cz. I, odc. 8
Ojciec w łachmanach jurodiwego
Przy mogile, którą zasypują grabarze, siedzi obdarty dziad i nuci dwie sylaby: „Czaruś”. Cezary poznaje oczy ojca. Za parkanem kloaki padają sobie w ramiona; Seweryn mówi, że był w legionach, i proponuje ucieczkę.
Nie zginąłeś! Nie zginąłeś! O, cóż za szczęście.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Nauczyciel pyta, gdzie i jak Cezary odnalazł ojca, którego władze uznały za zmarłego i zdrajcę.
cz. I, odc. 11
Szklane domy w wagonie towarowym
Na długim postoju ojciec opowiada o genialnym „kuzynie” Baryce: skupione wydmy, kanał w kształcie litery U, huta szkła, szklane domy dla chłopów, szklane łożysko Wisły. Syn drwi i broni rewolucji, ojciec odpowiada, że prawdziwa rewolucja to budowanie.
Rewolucją istotną i jedyną jest wynalazek. Rewolucją fałszywą jest wydzieranie przemocą rzeczy przez innych zrobionych
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o szklane domy należy do najczęstszych: kto o nich opowiada, jak wyglądają i co znaczą. Ta wymiana zdań to także spór dwóch dróg: przemoc albo praca i wynalazek.
cz. II, odc. 13
Śmierć Karoliny
Ksiądz Anastazy wzywa Cezarego do pokoju umierającej Karoliny. Lekarz stwierdza otrucie. Karolina żegna Cezarego, ksiądz wiąże ich ręce stułą. Po jej śmierci ksiądz mówi, że wie wszystko ze spowiedzi, ale może powiedzieć tylko jedno.
módlcie się za nią gorąco, bo to nie jest samobójczyni. To jest ofiara.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytają, jak umarła Karolina, czym ją otruto i kto jest winny. Tekst nie ogłasza wyroku: Wanda zostaje zwolniona z braku dowodów, a ksiądz mówi o ofierze.
cz. II, odc. 15
Trzy kobiety
Po nocy w Leńcu, gdzie pobił Barwickiego i uderzył Laurę szpicrutą, Cezary leży w wydrążonym stogu siana. Myśli o trzech kobietach, które spotkał w okolicach Nawłoci, i o tym, że wszystkie skrzywdził.
Dla jednej stał się porte-malheur, dla drugiej stał się inspiracją do zbrodni, a trzecią pobił.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Gotowe podsumowanie wątku nawłockiego: Karolina, Wanda i Laura w jednym zdaniu. Przydaje się przy pytaniu o miłość i o dojrzewanie Cezarego.
cz. III, odc. 1
Trzy portrety i „przedwiośnie nasze”
U Gajowca wiszą portrety Bohusza, Krzemińskiego i Abramowskiego. Gajowiec tłumaczy, że to jego nauczyciele z czasów niewoli, ale jego pokolenie musi zamienić ich marzenia w pracę. Przytacza zbrodnię skolimowską przeciw utopii Abramowskiego i prosi o czas dla młodego państwa.
I my sami jeszcze nie wiemy, co i jak, gdyż dopiero pierwszy wiosenny wiatr powiał w nasze twarze. To dopiero przedwiośnie nasze.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Stąd pochodzi tytuł powieści w ustach bohatera. To także wizja odbudowy Polski według Gajowca (pytanie jawne nr 50).
cz. III, odc. 7
Zebranie w biurze „Polex”
Lekarka Karyla mówi, że klasa robotnicza jest wyniszczona nędzą i gruźlicą. Cezary zabiera głos: klasa chora nie może nikogo odrodzić, potrzebny jest lekarz. Pytany, kto nim ma być, wskazuje Polskę. Wybucha wrzawa, Mirosław wylicza tortury, Cezary wybiega.
może czynnikiem takiego właśnie procesu odrodzenia wszystkich ludzi w tym społeczeństwie, na terenie, który zajmuje to młode państwo, będzie właśnie odrodzona i odradzająca się Polska.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytają, dlaczego Cezary wyszedł z zebrania. Scena pokazuje, że nie przystaje ani do komunistów, ani do Gajowca.
cz. III, odc. 9
Awantura u Gajowca
Prosto z zebrania Cezary oskarża Gajowca: katownie, brak ziemi dla chłopów, nędza, dzieci zbierające miał węglowy z ulicy. Zarzuca rządzącym brak odwagi i idei. Gajowiec odpowiada, że najpierw trzeba obronić granice i zbudować pieniądz.
Na wszystko pan znajdzie wytłumaczenie! Wiem! Ale ja nie chcę, nie chcę pańskich tłumaczeń. Ja chcę zaprzeczeń w czynie!
Dlaczego to pada na sprawdzianie: To najpełniejsze starcie wizji Polski: reformy od razu albo powolna praca. Z tej rozmowy bierze się argumenty do pytań o autorytet i o wizje odbudowy kraju.
cz. III, odc. 11
Marsz na Belweder
Pierwszego dnia przedwiośnia manifestacja bezrobotnych, strajkujących i komunistów idzie Alejami Ujazdowskimi. Baryka w żołnierskiej czapce idzie w pierwszym szeregu obok Lulka. Przed Belwederem ulicę zamyka oddział piechoty.
Baryka wyszedł z szeregów robotników i parł oddzielnie, wprost na ten szary mur żołnierzy — na czele zbiedzonego tłumu.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o zakończenie pada zawsze. Tekst urywa się, zanim cokolwiek się stanie; nie wiadomo, czy Cezary przystał do komunistów na dobre ani co go czeka.
Liczby, które trzeba pamiętać
14 lat
Tyle skończył Cezary, gdy wybuchła wojna; przechodził wtedy z czwartej do piątej klasy (cz. I, odc. 1). W czasie rewolucji rzuca już ósmą klasę (cz. I, odc. 3).
40 i 60 lat
Matka „miała zaledwie czterdzieści lat, a wyglądała na sześćdziesiąt”, gdy Cezary wreszcie się jej przyjrzał (cz. I, odc. 3).
Cztery dni
Tyle trwał odwet Tatarów po wejściu Turków do Baku; zginęło wtedy „siedemdziesiąt kilka tysięcy” ludzi (cz. I, odc. 6).
3–4 dni
Tyle według ojca trwa złożenie szklanego domu z gotowych części. Pokład torfu nad piaskiem u wynalazcy ma dziewięć metrów (cz. I, odc. 11).
16 lat
Wiek Wandy Okszyńskiej, która nie przeszła z piątej do szóstej klasy (cz. II, odc. 6). Laura jest o dwa lata starsza od Cezarego, a wdową jest od dwóch lat (cz. II, odc. 5 i 12).
Dwie łyżeczki cukru, po czwartej
Tyle cukru, jak zeznaje Wanda, wsypała do szklanki Karoliny; Karolina była u Turzyckich „po czwartej” (cz. II, odc. 13).
35 lat i 1782
Od tylu lat Gruboszewski jest ekonomem na Chłodku; na belce w dworku stoi data „Anno Domini 1782” (cz. II, odc. 17). Cezary spędza tam dwa tygodnie (cz. II, odc. 18).
85%, 39 i 60 lat
Dane towarzyszki Karyli: 85 procent warszawskich dzieci w wieku szkolnym ma początki suchot, robotnik żyje średnio 39 lat, ksiądz 60 (cz. III, odc. 7).
Jak wyglądają pytania: 78 zadań z „Przedwiośnia” w banku
36 zamkniętych, 4 otwarte, 4 wielokrotnego wyboru, 3 dopasowania i 1 z lukami. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.
Fakty i miejsca
Krótkie, zamknięte: miasto, majątek, ulica, miejsce spotkania. Na sprawdzianach klasowych to zwykle pierwsza część.
•W jakim mieście Cezary Baryka spędził dzieciństwo?
•Jak nazywa się majątek Wielosławskich?
•Gdzie Cezary mieszka po powrocie do Warszawy?
•Gdzie odbywa się tajne zebranie komunistyczne?
•Gdzie Laura spotyka się z Cezarym w Warszawie?
Kto jest kim
Ludzie z trzech światów: Baku, Nawłoć i Warszawa. Łatwo pomylić Laurę z Karoliną i Wandą albo Gajowca z Lulkiem.
•Kim jest Szymon Gajowiec?
•Kim jest Hipolit Wielosławski?
•Kim jest Antoni Lulek?
•Za kogo wychodzi Laura Kościeniecka?
•Dopasuj postacie do ich ról w powieści.
Sceny i ich przyczyny
Pytania „jak” i „dlaczego”: wymagają znajomości przebiegu zdarzeń, nie tylko faktu.
•Jak umiera Karolina?
•Co się stało z ojcem Cezarego?
•Dlaczego Cezary wybiega z zebrania komunistycznego?
•Dlaczego Laura nie może być z Cezarym po ślubie z Barwickim?
•Jak kończy się powieść?
Interpretacja
Szklane domy, tytuł, narrator, rozdarcie bohatera. Tu trzeba własnego zdania z dowodem z tekstu.
•Co symbolizują „szklane domy” w powieści?
•Wyjaśnij symbolikę tytułu „Przedwiośnie” w kontekście powieści.
•Kto jest narratorem powieści?
•Jaki konflikt wewnętrzny przeżywa Cezary w Warszawie?
10 pytań losowanych z banku, otwarte ocenia AI. Sesja startuje od razu.
Pytania jawne CKE z „Przedwiośnia” (matura ustna)
Zagadnienia z listy pytań jawnych (6); każde wymaga też wybranego kontekstu.
Jakie znaczenie ma tytuł dla odczytania sensu utworu? Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Wojna i rewolucja jako źródła doświadczeń człowieka. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Różne wizje odbudowy Polski po odzyskaniu niepodległości. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Młodość jako czas kształtowania własnej tożsamości. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Rola autorytetu w życiu człowieka. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Utopijny i realny obraz rzeczywistości. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Do przeczytania przed sprawdzianem
Pełne opracowania „Przedwiośnia”: streszczenia, charakterystyki postaci i konteksty.
„Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego (1864–1925) ma pod tekstem datę „Konstancin, d. 21 września 1924.”; powieść ukazała się w 1924 r., a pierwsze wydanie nosi datę 1925. Utwór składa się ze wstępu „Rodowód” i trzech części.
Część pierwsza, „Szklane domy”, to Baku: wyjazd ojca na wojnę, rewolucja, śmierć matki przy robotach w porcie, rzeź Ormian, powrót ojca i wspólna podróż do Polski, w czasie której Seweryn opowiada synowi o szklanych domach i umiera w pociągu.
Część druga, „Nawłoć”, zaczyna się w Warszawie (medycyna, opieka Szymona Gajowca, wojna z bolszewikami), a potem przenosi Cezarego do majątku Hipolita Wielosławskiego: romans z Laurą Kościeniecką, śmierć Karoliny Szarłatowiczówny, bójka z Barwickim w Leńcu, dwa tygodnie na folwarku Chłodek.
Część trzecia, „Wiatr od wschodu”, to Warszawa: pokój u Buławnika przy ulicy Miłej, praca u Gajowca, znajomość z Antonim Lulkiem, zebranie komunistów, spór z Gajowcem, spotkanie z Laurą w Ogrodzie Saskim i manifestacja idąca pod Belweder.
Zadania dotyczą treści i kolejności zdarzeń, postaci i ich relacji, znaczenia opowieści o szklanych domach i tytułu, sporu o Polskę między Cezarym, Gajowcem i komunistami oraz zakończenia.
Przed maturą
Powtórka z „Przedwiośnia” krok po kroku
1
Odśwież pojęcia
Zacznij od: Przedwiośnie, Stefan Żeromski, Rodowód i 24 kolejnych pozycji.
13 kluczowych umiejętności — do przećwiczenia na zadaniach z bazy.
1
Budowa powieści: „Rodowód” i trzy części
Powieść otwiera wstęp „Rodowód” (rodzice Cezarego, kariera Seweryna w Rosji, dzieciństwo w Baku). Dalej idą trzy części: pierwsza — „Szklane domy”, druga — „Nawłoć”, trzecia — „Wiatr od wschodu”. Uwaga na granice części: przejście granicy i pytanie „Gdzież są twoje szklane domy?” zamykają część pierwszą, a część druga zaczyna się jeszcze w Warszawie (studia, Gajowiec, wojna) i dopiero potem przenosi akcję do Nawłoci. Pod tekstem autor umieścił datę „Konstancin, d. 21 września 1924.”.
2
Narrator
Narracja jest trzecioosobowa. Najczęściej patrzymy na zdarzenia razem z Cezarym, ale narrator przedstawia też myśli innych postaci — matki w Baku, Karoliny, Wandy Okszyńskiej, ekonoma Gruboszewskiego — i sam komentuje to, o czym opowiada. Cezary nie jest narratorem.
3
Rodzice: Seweryn i Jadwiga
Seweryn Baryka „nie otrzymał w młodości specjalnego wykształcenia i nie miał określonego zawodu”; pracował jako urzędnik w różnych miastach Rosji, aż znalazł się w Baku, na naftowych „przemysłach”, jako „urzędnik wyższy, mający pod sobą całe biuro”. Gdy wybucha wojna, zostaje powołany do wojska jako oficer zapasowy; potem jest w legionach. Wraca do Baku chory i poraniony, zabiera syna do Polski i umiera w pociągu jadącym z Charkowa ku granicy. Jadwiga, z domu Dąbrowska, rodem z Siedlec, przez całe życie w Rosji tęskni za rodzinnym miastem. Przyłapana na wydobywaniu ukrytego skarbu, zostaje skierowana do robót publicznych w porcie: „pchnięta przez dozorcę, padła na drodze i skończyła życie”. Umiera więc w Baku, a nie w drodze do Polski.
4
Część pierwsza: Baku i rewolucja
Cezary ma czternaście lat, gdy ojciec wyjeżdża na wojnę. Bez ojcowskiej ręki wymyka się matce. Kiedy do Baku dociera rewolucja, przestaje chodzić do ósmej klasy, uderza szpicrutą dyrektora gimnazjum i dostaje tak zwany wilczy bilet, bywa na wiecach, a po dekrecie o skarbach sam wskazuje władzy rodzinny skarb zakopany w piwnicy. Matka zdobywa żywność na wsi; za nocleg dany księżnej Szczerbatow-Mamajew oboje trafiają na czarną listę. Po śmierci matki Cezary zostaje sam. Po wejściu wojsk tureckich Tatarzy w ciągu czterech dni mordują kilkadziesiąt tysięcy Ormian; Cezarego ratuje legitymacja od polskiego konsula, ale musi wywozić i zakopywać zwłoki. Przy tej pracy odnajduje go ojciec.
5
Opowieść o szklanych domach i droga do Polski
Ojciec i syn płyną do Carycyna, a stamtąd jadą wagonem towarowym do Moskwy. Na jednym z postojów Seweryn tłumaczy, po co mają jechać do Polski: „tam się zaczęła nowa cywilizacja”. Opowiada o imienniku, doktorze Baryce, który nad Bałtykiem zbudował hutę poruszaną prądem morskim i z nadmorskiego piasku wytwarza belki i tafle na tanie, czyste szklane domy dla chłopów i robotników. Z Moskwy jadą do Charkowa i dalej ku granicy; Seweryn umiera w wagonie, przedtem każe synowi odszukać w Warszawie Szymona Gajowca. Cezary sam przechodzi granicę — „Wszedł do Polski, kraju swoich rodziców.” — i w biednym miasteczku pyta w myślach: „Gdzież są twoje szklane domy?”.
6
Warszawa, Gajowiec i wojna 1920 roku
Część druga zaczyna się w Warszawie. Cezary wstępuje na medycynę; pomaga mu Szymon Gajowiec, „bardzo wysoki urzędnik w nowo kreowanym Ministerium Skarbu”, który w młodości, jako urzędnik w Siedlcach, kochał jego matkę. Gdy wybucha wojna z bolszewikami, Cezary idzie do wojska jak jego koledzy — bez entuzjazmu, „w obawie niesławy” — a potem porywa go powszechny zapał. Walczy pod Warszawą i w pościgu. W kompanii zaprzyjaźnia się z Hipolitem Wielosławskim i wynosi go rannego z lasu Rogacz. Po rozejmie jedzie z nim na wypoczynek do Nawłoci.
Pokaż pozostałe 7▾
7
Nawłoć: Laura, Karolina, Wanda
W Nawłoci Cezary poznaje matkę Hipolita, księdza Anastazego (przyrodniego brata Hipolita), wuja Skalnickiego, ciotki Anielę i Wiktorię, służącego Maciejunia oraz Karolinę Szarłatowiczównę — cioteczną siostrę Hipolita, która po utracie majątku na Ukrainie pracuje we dworze. Już pierwszego wieczoru ostrzega przyjaciela: „Strzeż się, bracie! Pilnuj się!”. Flirtuje z Karoliną; kocha się w nim także szesnastoletnia Wanda Okszyńska, która widzi ich pocałunki. Sam Cezary zakochuje się w Laurze Kościenieckiej, wdowie z Leńca, od początku narzeczonej bogatego Władysława Barwickiego; zostają kochankami. W ostatnich dniach listopada Karolina umiera otruta strychniną. Wanda zostaje aresztowana i wypuszczona „wskutek braku jakiegoś realnego przeciwko niej dowodu”; powieść nie rozstrzyga wprost, kto podał truciznę.
8
Leniec i Chłodek
Grudniową nocą w bibliotece w Leńcu na Cezarego czeka Barwicki i bije go szpicrutą po twarzy. Cezary wyrywa mu ją, bije Barwickiego, a gdy Laura zasłania narzeczonego i każe Cezaremu wyjść, uderza także ją: „smagnął Laurę szpicrutą poprzez twarz i rozstawione ręce”. Potem prosi Hipolita o pobyt na małym folwarku Chłodek. Spędza tam dwa tygodnie, pracuje i chodzi po wsi, poznając życie bezrolnych komorników. Tam dowiaduje się, że Laura jest już panią Barwicką. Wraca do Warszawy.
9
Część trzecia: Warszawa, Lulek, zebranie
Cezary znowu studiuje medycynę i mieszka w pokoju kolegi Buławnika przy ulicy Miłej, w dzielnicy żydowskiej, którą codziennie przemierza i opisuje. Wieczorami pomaga Gajowcowi przy książce, o której ten mówi, że „pisze list otwarty do rodaków”. Przychodzi do nich Antoni Lulek, student prawa, „chorowity, słaby, nikły blondyn”, znakomity dialektyk, i stopniowo zyskuje nad Cezarym władzę. Prowadzi go na zebranie w lokalu z tabliczką „Polex. — Polski eksport manufaktury i ziemiopłodów”. Cezary zabiera tam głos: pyta, jak klasa wyniszczona nędzą i chorobami ma odrodzić społeczeństwo, i mówi, że może dokona tego „odrodzona i odradzająca się Polska”. Gdy mówca wylicza tortury stosowane przez policję, Cezary dopytuje, czy to prawda, aż krzyczy „Co się pan mnie czepiasz?” i wychodzi.
10
Spór z Gajowcem
Gajowiec ma na ścianie portrety Mariana Bohusza, Stanisława Krzemińskiego i Edwarda Abramowskiego; mówi o cudzie wskrzeszenia państwa i odparcia bolszewików, o potrzebie wojska, policji, oświaty i własnego pieniądza, a dzisiejszy stan nazywa początkiem: „To dopiero przedwiośnie nasze.”. Cezary po zebraniu rzuca mu w twarz zarzuty: nędza, bicie w więzieniach, brak ziemi dla bezrolnych, ucisk mniejszości. Żąda wielkiej idei i wielkich reform: „Macież wy odwagę Lenina, żeby wszcząć dzieło nieznane, zburzyć stare i wszcząć nowe?”. Zarazem o drodze komunistów myśli: „Ta droga prowadziłaby w krwawą próżnię”.
11
Zakończenie
W marcu Cezary dostaje list od Laury i spotyka się z nią w Ogrodzie Saskim obok fontanny. Laura wyznaje, że umiera z żalu za nim, ale nie zerwie małżeństwa: „Dane słowo honoru.”. Cezary odchodzi. Ostatnia scena zaczyna się zdaniem „Był pierwszy dzień przedwiośnia.”. Manifestacja robotnicza idzie pod Belweder; w pierwszym szeregu, między innymi z Lulkiem, idzie Baryka, „ubrany w lejbik żołnierski i czapkę żołnierską”. Gdy drogę zagradza oddział piechoty, Baryka wychodzi z szeregu i „parł oddzielnie, wprost na ten szary mur żołnierzy — na czele zbiedzonego tłumu”. Na tym powieść się kończy.
12
Tytuł i szklane domy
Słowo „przedwiośnie” pada w powieści w trzech ważnych miejscach. Na granicy to pora roku: stajały śniegi, a nadchodząca wiosna tylko przykrywa nędzę miasteczka. W rozmowie z Cezarym Gajowiec mówi o młodym państwie: „To dopiero przedwiośnie nasze.”. Ostatnia scena dzieje się w „pierwszy dzień przedwiośnia”. Tytuł ma więc znaczenie dosłowne i przenośne — początek, po którym dopiero ma przyjść wiosna. Szklane domy są zmyśleniem Seweryna: po przyjeździe Cezary zrozumiał, że ojciec „boleśnie zeń przede śmiercią zażartował sobie”, ale — być może pod wpływem tej legendy — wstąpił na medycynę. Idąc przez kraj w 1920 r., stwierdza: „Ojcowskich szklanych domów nigdzie a nigdzie nie było.”.
13
Kontekst (poziom rozszerzony)
Powieść ukazała się w 1924 r., gdy niepodległa Polska istniała od kilku lat. W tle fabuły są rewolucja w Rosji, walki w Baku, wojna polsko-bolszewicka 1920 r. i pierwsze lata państwa. Utwór wywołał spory: bywał uznawany za powieść komunizującą, choć pokazuje okrucieństwo rewolucji i krytycznie przedstawia komunistów (zpe.gov.pl).
Typowe błędy
Tu łatwo stracić punkty
Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.
✗ Błąd
Narratorem jest Cezary Baryka
✓ Poprawnie
Narracja jest trzecioosobowa; narrator przedstawia też myśli innych postaci
Dlaczego: Cezary jest w centrum, ale powieść nie jest jego pamiętnikiem. Narrator opowiada także to, czego Cezary nie wie — na przykład co czuje Karolina albo co widziała Wanda.
✗ Błąd
Matka Cezarego umiera w drodze do Polski
✓ Poprawnie
Jadwiga Barykowa umiera w Baku, przy ciężkich robotach w porcie
Dlaczego: Do Polski wyjeżdżają tylko ojciec z synem, już po jej śmierci. W tekście: „pchnięta przez dozorcę, padła na drodze i skończyła życie”. Pochowano ją na katolickim cmentarzu w Baku.
✗ Błąd
Seweryn Baryka zostaje zastrzelony
✓ Poprawnie
Seweryn umiera z choroby w pociągu jadącym ku polskiej granicy
Dlaczego: Wraca do Baku poraniony i chory, w podróży gorączkuje i kaszle. Umiera w wagonie, w którym ukrywają się z synem, zanim pociąg dojedzie do granicy.
✗ Błąd
Seweryn był inżynierem
✓ Poprawnie
Seweryn był urzędnikiem, bez „specjalnego wykształcenia”
Dlaczego: Inżynierem nazwany jest w jego opowieści zmyślony imiennik — doktor Baryka, budowniczy huty i szklanych domów. O samym Sewerynie narrator mówi, że „nie miał określonego zawodu”.
Pokaż pozostałe 10▾
✗ Błąd
Szklane domy Cezary zobaczył w Polsce
✓ Poprawnie
To opowieść Seweryna; Cezary niczego takiego w Polsce nie znajduje
Dlaczego: Seweryn zapewnia, że widział je na własne oczy, ale po przejściu granicy Cezary pyta: „Gdzież są twoje szklane domy?”. Domy miały powstawać ze szkła wytapianego z nadmorskiego piasku.
✗ Błąd
Chłodek to rodzinna wieś matki Cezarego
✓ Poprawnie
Chłodek to mały folwark Wielosławskich pod Nawłocią
Dlaczego: Matka pochodziła z Siedlec. Na Chłodku Cezary mieszka dwa tygodnie u ekonoma Gruboszewskiego w grudniu, po bójce w Leńcu. Pierwsze rozczarowanie Polską przeżywa wcześniej — w miasteczku przy granicy.
✗ Błąd
Cezary walczy w wyprawie kijowskiej
✓ Poprawnie
Cezary idzie do wojska, gdy bolszewicy są pod Warszawą
Dlaczego: W powieści widać dymy płonącego Radzymina i kolumnę jeńców na szosie radzymińskiej; potem Cezary bierze udział w pościgu. Hipolita ratuje w okolicach Łysowa pod Łosicami.
✗ Błąd
Laura zaręcza się z Barwickim dopiero po romansie z Cezarym
✓ Poprawnie
Laura jest narzeczoną Barwickiego od początku
Dlaczego: Już przy pierwszym spotkaniu Hipolit mówi o nich: „Są po słowie”. Narrator pisze o Laurze: „wdowa-narzeczona z Leńca”. Ślub odbywa się, gdy Cezary jest na Chłodku.
✗ Błąd
Cezary bije Laurę, bo dowiedział się o jej zaręczynach
✓ Poprawnie
Do bójki dochodzi, gdy Barwicki zasadza się na Cezarego w Leńcu
Dlaczego: Pierwszy uderza Barwicki — szpicrutą po twarzy. Cezary wyrywa mu szpicrutę i bije go, a Laurę uderza, gdy ta zasłania narzeczonego i każe mu wyjść.
✗ Błąd
Powieść wprost wskazuje, kto otruł Karolinę
✓ Poprawnie
Wanda Okszyńska zostaje aresztowana, ale zwolniona z braku dowodów
Dlaczego: W ciele Karoliny znaleziono strychninę, a słoik z nią — w szafie rządcy Turzyckiego. Cezary myśli, że dla jednej z kobiet „stał się inspiracją do zbrodni”, ale Wandzie niczego nie dowiedziono.
✗ Błąd
Cezary wychodzi z zebrania przekonany przez komunistów
✓ Poprawnie
Cezary spiera się z mówcami i wychodzi wzburzony
Dlaczego: Na zebraniu broni myśli, że społeczeństwo może odrodzić Polska, a nie klasa robotnicza. Po wyjściu dręczą go usłyszane oskarżenia, ale o drodze komunistów myśli, że „prowadziłaby w krwawą próżnię”. Te same zarzuty powtarza potem Gajowcowi.
✗ Błąd
Gajowiec był znajomym tylko ojca Cezarego
✓ Poprawnie
Gajowiec znał oboje rodziców, a w młodości kochał matkę Cezarego
Dlaczego: Seweryn przed śmiercią mówi o nim: „Był w przyjaźni z mamą i ze mną”. Sam Gajowiec wyznaje Cezaremu, że jako biedny urzędnik w Siedlcach kochał pannę Jadwigę.
✗ Błąd
Powieść kończy się wyjaśnieniem, co stało się z Cezarym
✓ Poprawnie
Ostatnie zdanie pokazuje go idącego na szereg żołnierzy
Dlaczego: Nie wiemy, co było dalej. Baryka idzie w pierwszym szeregu manifestacji, a na końcu wychodzi z szeregu i idzie „oddzielnie” — na czele tłumu, wprost na żołnierzy.
✗ Błąd
Słowo „przedwiośnie” występuje tylko w tytule
✓ Poprawnie
Pada też w tekście: na granicy, w ustach Gajowca i w ostatniej scenie
Dlaczego: Jest porą roku, gdy Cezary wchodzi do Polski i gdy idzie manifestacja, oraz przenośnią w słowach Gajowca: „To dopiero przedwiośnie nasze.”.
Do zapamiętania
Pojęcia i terminy do powtórzenia
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.
Przedwiośnie
Powieść Stefana Żeromskiego; pod tekstem data „Konstancin, d. 21 września 1924.”, wydana w 1924 r. (pierwsze wydanie z datą 1925)
Stefan Żeromski
Autor powieści (1864–1925)
Rodowód
Wstęp przed częścią pierwszą: pochodzenie rodziców Cezarego, kariera Seweryna w Rosji, dzieciństwo w Baku
Cezary Baryka
Główny bohater, syn Seweryna i Jadwigi; wychowany w Baku, po śmierci rodziców przyjeżdża do Polski
Seweryn Baryka
Ojciec; urzędnik na naftowych „przemysłach” w Baku, oficer w czasie wojny, potem w legionach; opowiada o szklanych domach i umiera w pociągu w drodze do Polski
Jadwiga Barykowa
Matka, z domu Dąbrowska, rodem z Siedlec; umiera w Baku, skierowana do ciężkich robót w porcie
Baku
Miasto dzieciństwa i młodości Cezarego; tu przeżywa rewolucję, śmierć matki i rzeź Ormian
Szklane domy
Opowieść Seweryna o Polsce, w której imiennik Baryka wytwarza z nadmorskiego piasku tanie szklane domy dla chłopów i robotników; tytuł części pierwszej
Szymon Gajowiec
„Bardzo wysoki urzędnik w nowo kreowanym Ministerium Skarbu”; w młodości kochał matkę Cezarego, opiekuje się nim w Warszawie, pisze książkę o Polsce
Hipolit Wielosławski
Kolega z uniwersytetu i z wojska; Cezary ratuje go rannego w lesie Rogacz, a Hipolit zaprasza go do Nawłoci
Nawłoć
Majątek Wielosławskich „w okolicach Częstochowy”; tytuł części drugiej
Karolina Szarłatowiczówna
Cioteczna siostra Hipolita; jej rodzina straciła majątek na Ukrainie; umiera otruta strychniną
Pokaż wszystkie 27 (15 więcej) ▾
Wanda Okszyńska
Szesnastoletnia siostrzenica żony rządcy Turzyckiego, pianistka zakochana w Cezarym; aresztowana po śmierci Karoliny i zwolniona z braku dowodów
Ksiądz Anastazy
Przyrodni brat Hipolita; spowiada umierającą Karolinę
Laura Kościeniecka
Wdowa z Leńca, narzeczona Barwickiego; kochanka Cezarego; po ślubie spotyka się z nim jeszcze raz w Ogrodzie Saskim
Władysław Barwicki
Bogaty narzeczony, potem mąż Laury; nocą w Leńcu bije Cezarego szpicrutą i sam zostaje nią pobity
Leniec
Majątek Laury po pierwszym mężu, sąsiadujący z Nawłocią
Odolany
Pałac, w którym odbywa się piknik dobroczynny z balem
Chłodek
Mały folwark Wielosławskich z młynem; Cezary spędza tam dwa tygodnie i poznaje życie bezrolnych komorników
Buławnik
Kolega z medycyny; Cezary mieszka w jego pokoju przy ulicy Miłej
Ulica Miła
Ulica w dzielnicy żydowskiej Warszawy, którą Cezary codziennie przemierza i obserwuje
Antoni Lulek
Student prawa, chorowity, oczytany komunista; prowadzi Cezarego na zebranie
Polex
Napis na drzwiach lokalu, w którym odbywa się zebranie komunistów: „Polex. — Polski eksport manufaktury i ziemiopłodów”
Ogród Saski
Miejsce ostatniego spotkania Cezarego z Laurą, obok fontanny
Belweder
Cel manifestacji robotniczej w ostatniej scenie powieści
Wiatr od wschodu
Tytuł części trzeciej (Warszawa)
Narracja trzecioosobowa
Narrator opowiada o Cezarym w trzeciej osobie, przedstawia też myśli innych postaci i sam komentuje zdarzenia
Egzamin ustny
Zadania jawne CKE: Przedwiośnie
Zadania z listy jawnych zadań do części ustnej
w latach 2026–2028 przy pozycji: Stefan Żeromski, „Przedwiośnie”. Pierwsze zadanie w zestawie, który losujesz
na egzaminie, pochodzi z tej listy.
1
Jakie znaczenie ma tytuł dla odczytania sensu utworu? Omów zagadnienie na podstawie „Przedwiośnia” Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Wojna i rewolucja jako źródła doświadczeń człowieka. Omów zagadnienie na podstawie „Przedwiośnia” Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Różne wizje odbudowy Polski po odzyskaniu niepodległości. Omów zagadnienie na podstawie „Przedwiośnia” Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Młodość jako czas kształtowania własnej tożsamości. Omów zagadnienie na podstawie „Przedwiośnia” Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Rola autorytetu w życiu człowieka. Omów zagadnienie na podstawie „Przedwiośnia” Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Utopijny i realny obraz rzeczywistości. Omów zagadnienie na podstawie „Przedwiośnia” Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Źródło: Zadania jawne CKE na egzamin ustny 2026–2028 (komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r.). Treść zadań przepisana dosłownie. Wszystkie pytania: matura ustna z polskiego – pytania jawne.
Przykłady z bazy
Zobacz, jak wyglądają zadania z działu „Przedwiośnie”
Poniżej 6 prawdziwych zadań z bazy — każde innego typu.
Dopasuj miejsce do wydarzenia, które się z nim wiąże w powieści.
Łysów pod Łosicami (las Rogacz)
→
„Arianka” w Nawłoci
→
Żeromin
→
Charków
→
Siedlce
→
Do wyboru:budynek, w którym nocuje Cezary razem z księdzem i Hipolitemmiasteczko na Mazowszu, gdzie po rozejmie odpoczywa oddział obu przyjaciółCezary odnajduje i ratuje rannego Hipolitamiasto młodości Jadwigi, w którym zakochał się w niej młody urzędnik Gajowiecmiasto, z którego chory Seweryn wyjeżdża w gorączce w wagonie z kożuchami
🌅 Przedwiośnie ⎽ Luki w tekście ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie
🤖 Ocena AI
Autorskie · PP 3 pkt
Manifestacja robotnicza ciągnęła od Nowego (1) przez plac Trzech (2) w stronę Belwederu. Baryka szedł w pierwszym szeregu, ubrany w lejbik i czapkę (3).
Czy utopia może pomóc człowiekowi zrozumieć rzeczywistość? Rozważ problem na podstawie „Przedwiośnia” Stefana Żeromskiego — odwołaj się do opowieści Seweryna o szklanych domach i do konfrontacji Cezarego z polską rzeczywistością. W pracy uwzględnij także wybrany kontekst. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 400 wyrazów.
Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
1
1) Zacznij od budowy: wstęp „Rodowód” i trzy części — „Szklane domy”, „Nawłoć”, „Wiatr od wschodu”. Do każdej przypisz miejsca i zdarzenia; pamiętaj, że część druga zaczyna się w Warszawie.
2
2) Ułóż losy rodziców: matka umiera w Baku przy robotach w porcie, ojciec wraca z wojny i umiera w pociągu przed granicą.
3
3) Opowieść o szklanych domach: kto ją opowiada (Seweryn), gdzie (w wagonie w drodze do Moskwy), po co (żeby syn chciał jechać do Polski) i jak Cezary sprawdza ją po przyjeździe („Gdzież są twoje szklane domy?”).
4
4) Nawłoć — kto jest kim: Hipolit, jego matka, ksiądz Anastazy, Karolina, Wanda, Laura, Barwicki, rządca Turzycki, ekonom Gruboszewski na Chłodku. Zapamiętaj kolejność: piknik w Odolanach, śmierć Karoliny, noc w Leńcu, Chłodek, wiadomość o ślubie Laury.
5
5) Warszawa — trzy głosy w sporze o Polskę: Gajowiec (państwo, stopniowa praca, „To dopiero przedwiośnie nasze.”), komuniści z zebrania i Lulek (walka klas), Cezary (zarzuty wobec obu stron i żądanie wielkich reform).
6
6) Zakończenie opisuj dokładnie: manifestacja pod Belweder, Baryka w pierwszym szeregu, oddział piechoty w poprzek ulicy, wyjście z szeregu. Nie dopowiadaj dalszych losów bohatera — tekst ich nie podaje.
7
7) Tytuł wyjaśniaj na trzech miejscach z tekstu: przedwiośnie na granicy, w słowach Gajowca i w ostatniej scenie.
8
8) W wypracowaniu odwołuj się do konkretnych scen: śmierć matki i zdarta obrączka, grzebanie pomordowanych Ormian, opowieść w wagonie, przejście granicy, uczta w Nawłoci i ostrzeżenie „Strzeż się, bracie!”, komornicy na Chłodku, zebranie, rozmowa z Gajowcem, ostatni marsz.
FAQ
FAQ — Przedwiośnie
Jak umiera matka Cezarego, a jak ojciec?▾
Matka umiera w Baku. Zatrzymana przy skrytce ze złotem, zostaje skierowana do robót publicznych w porcie; pchnięta przez dozorcę pada na drodze i umiera (cz. I, odc. 4). Ojciec umiera później, w pociągu repatriacyjnym do Polski, chory i gorączkujący, w wagonie z kożuchami (cz. I, odc. 15). Nie myl ich losów: to ojciec umarł w drodze do Polski.
Kto wymyślił szklane domy?▾
Według opowieści Seweryna — „kuzyn” Baryka, lekarz i wynalazca, który nad Bałtykiem topi piasek energią prądu morskiego i odlewa szkło belkowe. Seweryn opowiada o tym synowi w wagonie towarowym w drodze do Moskwy (cz. I, odc. 11). W Polsce Cezary żadnego szklanego domu nie znajduje i dochodzi do wniosku, że ojciec zażartował z niego przed śmiercią.
Kto otruł Karolinę?▾
Tekst tego nie rozstrzyga wyrokiem. Karolina umiera otruta strychniną po wypiciu wody z sokiem u Turzyckich; szklankę przyniosła i osłodziła Wanda, zakochana w Cezarym i zazdrosna. Wandę aresztowano, ale wypuszczono z braku dowodu. Ksiądz Anastazy, który ją spowiadał, mówi tylko, że Karolina nie jest samobójczynią, lecz ofiarą. W myślach Cezarego pojawia się „zbrodnia głupowatej Wandy”, ale nikomu nie mówi o uścisku jej ręki.
Dlaczego Laura wyszła za Barwickiego?▾
Na balu w Odolanach mówi, że Barwicki ma pieniądze po bracie i może spłacić jej teściową, na której ciąży Leniec, więc byłaby niezależna. W Ogrodzie Saskim dodaje, że po nocnej bójce w Leńcu musiała wziąć ślub natychmiast, żeby ratować opinię, a teraz wiąże ją dane słowo honoru (cz. II, odc. 11; cz. III, odc. 10).
Jak przećwiczyć „Przedwiośnie” przed sprawdzianem?▾
Zacznij sesję z samego „Przedwiośnia”: 10 pytań losowanych z 48 w banku, od zamkniętych o Baku i Nawłoć po otwarte o szklanych domach i tytule. Otwarte sprawdza AI i pokazuje, czego zabrakło w odpowiedzi. Potem przejdź sześć pytań jawnych CKE z tej strony i do każdego dobierz dwie sceny z listy powyżej.
Ile zadań z 'Przedwiośnia' jest na maturze?▾
CKE nie przypisuje punktów do lektur. „Przedwiośnie” jest lekturą obowiązkową w zakresie podstawowym, poznawaną w całości (podstawa programowa, Dz.U. 2024 poz. 1019). Na poziomie podstawowym za cały egzamin pisemny jest 60 punktów: 10 za test „Język polski w użyciu”, 15 za test historycznoliteracki i 35 za wypracowanie (Informator CKE).
Czym są szklane domy i kto o nich opowiada?▾
To opowieść Seweryna Baryki, którą snuje synowi w wagonie towarowym w drodze do Moskwy, gdy Cezary pyta, po co mają jechać do Polski. Według niej imiennik Baryków, lekarz z wykształcenia, zbudował nad Bałtykiem hutę poruszaną prądem morskim i z nadmorskiego piasku wytwarza tanie szklane domy dla chłopów i robotników — czyste, ogrzewane zimą i chłodzone latem wodą. Seweryn twierdzi, że widział to na własne oczy. Po przejściu granicy Cezary ogląda biedne miasteczko i pyta w myślach: „Gdzież są twoje szklane domy?”.
Jak umierają rodzice Cezarego?▾
Matka umiera w Baku: przyłapana na wydobywaniu ukrytego skarbu, zostaje skierowana do robót publicznych w porcie i tam, „pchnięta przez dozorcę, padła na drodze i skończyła życie”. Ojciec, o którym mówiono, że zginął, wraca do Baku, zabiera syna w podróż do Polski i umiera z choroby w pociągu, zanim dojadą do granicy.
Kto otruł Karolinę Szarłatowiczównę?▾
Powieść nie mówi tego wprost. Sekcja wykazała strychninę, a słoik z tą trucizną znaleziono w szafie rządcy Turzyckiego. Aresztowano jego siostrzenicę, Wandę Okszyńską, zakochaną w Cezarym, lecz wypuszczono ją „wskutek braku jakiegoś realnego przeciwko niej dowodu”. Sam Cezary myśli o sobie, że dla jednej z kobiet stał się „inspiracją do zbrodni”.
O co Cezary spiera się z Gajowcem?▾
Gajowiec uważa, że młode państwo musi najpierw się obronić i zbudować podstawy — wojsko, policję, szkoły, własny pieniądz — a reformy przyjdą stopniowo: „To dopiero przedwiośnie nasze.”. Cezary odpowiada, że lud głoduje, w więzieniach biją, bezrolni nie dostają ziemi, a mniejszości są gnębione. Żąda wielkiej idei i wielkich reform, „które by przewyższyły bolszewickie i niemieckie”.
Jak kończy się „Przedwiośnie”?▾
Manifestacja robotnicza idzie pod Belweder. W pierwszym szeregu, razem z Lulkiem, idzie Baryka w żołnierskim lejbiku i czapce. Gdy ulicę zagradza oddział piechoty, Baryka wychodzi z szeregu i idzie wprost na żołnierzy, „na czele zbiedzonego tłumu”. Powieść nie mówi, co stało się dalej.
Jak zrobić powtórkę z „Przedwiośnia” przed maturą?▾
Sprawdza się taka kolejność. 1) 1) Zacznij od budowy: wstęp „Rodowód” i trzy części, „Szklane domy”, „Nawłoć”, „Wiatr od wschodu”. 2) 2) Ułóż losy rodziców: matka umiera w Baku przy robotach w porcie, ojciec wraca z wojny i umiera w pociągu przed granicą. 3) 3) Opowieść o szklanych domach: kto ją opowiada (Seweryn), gdzie (w wagonie w drodze do Moskwy), po co (żeby syn chciał jechać do Polski) i jak Cezary sprawdza ją po przyjeździe („Gdzież są twoje szklane domy?”). Na koniec sprawdź się w quizie z „Przedwiośnia”, a potem w pełnym sprawdzianie.
Powiązane działy
Wiedza z działu „Przedwiośnie” przyda Ci się też tutaj:
78 zadań z tego działu w quizie z wyjaśnieniami, powtórkami i oceną AI. Subskrypcja odblokowuje cały katalog i pozostałe przedmioty — anulujesz, kiedy chcesz.
Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu
🍪 Cenimy Twoją prywatność
Używamy plików cookies i podobnych technologii do analizy ruchu,
personalizacji treści i marketingu. Niektóre są niezbędne do
działania serwisu. Możesz zaakceptować wszystkie, odrzucić
opcjonalne lub dostosować zgody.
Polityka prywatności
·
Polityka cookies
Ustawienia prywatności
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz
zmienić w dowolnym momencie.
Niezbędne
Zawsze aktywne
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie,
koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie
działa.
Analityka
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga
nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są
faktycznie używane.
Marketing
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu
możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój
darmowej wersji.
