Witold Gombrowicz
Groteskowa powieść Witolda Gombrowicza (1937). 30-letni Józio porwany przez Pimkę wraca do szkoły, potem do nowoczesnych Młodziaków, potem do dworu Hurleckich. Manifest filozofii Formy: upupianie, gęba, pupa, Generalny Odwrót. Autotematyzm, parodia, niedojrzałość jako wolność.
Ferdydurke Witolda GOMBROWICZA (1904-
Trzy losowe pytania z naszej bazy dla tego tematu — kliknij i sprawdź.
Na sprawdzianie z „Ferdydurke” nauczyciel nie poprzestaje na pytaniu, czym jest forma. Pyta, ile lat ma Józio i ile daje mu Pimko, do której klasy trafia, na czym polega pojedynek na miny, co mówi Gałkiewicz na lekcji o Słowackim, czym Józio psuje nowoczesność Zuty, kto siedzi w dwóch szafach i dlaczego w Bolimowie wszystko kręci się wokół lokajczyka Wałka. Ta strona zbiera takie fakty z odesłaniem do rozdziału, krótkie sprawdzone cytaty i pytania z naszego banku.
Rozdziały wg wydania szkolnego: 14 rozdziałów z tytułami, w tym dwie wtrącone nowele z przedmowami (IV–V i XI–XII). Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.
Wtorek o świcie. Józio, trzydziestolatek bez stanowiska, budzi się z lękiem po śnie o sobie jako piętnastolatku. Ciotki chcą, żeby się „ustabilizował”, a jego książka „Pamiętnik z okresu dojrzewania” ściągnęła mu sądy pensjonarek, półinteligentów i ciotek kulturalnych. Pod piecem stoi jego sobowtór; Józio uderza go w twarz i sobowtór znika.
Przychodzi T. Pimko, filolog z Krakowa. Ocenia zmarłą ciotkę jak ucznia, na trójkę z plusem, czyta rękopis Józia, odpytuje go z ducha króla Władysława i deklinacji mensa, stawia złą notę. Józio maleje, chwyta go pupa, Pimko prowadzi go za rękę do szkoły dyrektora Piórkowskiego, do szóstej klasy.
Wielka pauza: matki i ciotki podglądają przez szpary w płocie, Pimko chowa się za dębem i podrzuca karteczkę o niewinności uczniów. Wybucha spór: Syfon broni „chłopięcia” i niewinności, Miętus „chłopaka” i uświadomienia. Syfona ratuje pieśń na nutę Marsza Sokołów. Dyrektor Piórkowski pokazuje dobrane celowo, przykre ciało pedagogiczne.
Lekcja polskiego u Bladaczki: Słowacki zachwyca, bo „wielkim poetą był”. Gałkiewicz wyznaje, że go nie zachwyca, i „nie mogę” zaraża klasę. Sytuację ratuje natchniona recytacja Syfona. Józio chce uciec ze szkoły, ale nie może; zauważa jedynego obojętnego ucznia, Kopyrdę.
Miętus szykuje sznurki, żeby uświadomić Syfona „przez uszy”. Kopyrda zamiast odpowiedzieć Józiowi wyskakuje oknem. Syfon i Pyzo przyłapują Miętusa na marzeniach o parobku. Miętus wyzywa Syfona na miny, a Józia wyznacza na superarbitra. Na lekcji łaciny ufny staruszek stawia pałki za animis oblatis, Gałkiewicz buntuje się znowu.
Pojedynek na miny w zamkniętej klasie (siedem osób). Syfon wygrywa palcem wskazującym w górę, którego Miętus nie umie zohydzić. Wtedy Miętus rzuca się na niego, jego arbitrzy wiążą szelkami Pyzę i Guzka, a Miętus wszeptuje Syfonowi do ucha uświadamiające słowa. W drzwiach staje Pimko.
Przedmowa: części ciała jako konstrukcja dzieła, drwina ze środowiska artystycznego, forma narzucana przez innych i zapowiedź Generalnego Odwrotu. Nowela: Synteta Filidor z Lejdy i Analityk anty-Filidor z Colombo toczą pojedynek, w którym odstrzeliwują swoim kobietom palce, uszy i nosy. Na koniec obaj dziecinnieją.
Pimko wiezie Józia na stancję do Młodziaków (inżynier-konstruktor, inżynierowa, córka Zuta, pensjonarka). Józio gryzie go w palec i próbuje uciec. Pimko przedstawia go jako siedemnastolatka, który pozuje na dorosłego. Zuta kopie Józia w nogę i pyta obojętnie „Kto to Norwid?”.
Trzy nieudane próby pokazania się Zucie jako nowoczesny: z wykałaczką przy telefonie, w milczeniu o krok od niej (odpowiada „Czym mogę służyć?”) i jako błazen. Przerywa to pijany Miętus. Józio wyznaje mu, że się zakochał; Miętus mówi, że za Zutą chodzi Kopyrda.
Dni w szkole i u Młodziaków. Syfon, nie mogąc zapomnieć słów Miętusa, wiesza się na wieszaku. Przy obiedzie rodzice prześcigają się w namawianiu córki do swobody obyczajów; Józio mówi smutno „Mamusia”, inżynier nie może powstrzymać chichotu, a Józio babrze się w kompocie. Młodziakowie wychodzą od stołu.
Józio płaci żebrakowi, żeby trzymał w ustach zieloną gałązkę pod oknem, podgląda Zutę przez dziurkę od klucza, tańczy sam w sypialni Młodziaków, wkłada do tenisowego pantofla okaleczoną muchę. W szufladzie znajduje listy wielbicieli, wezwanie od Pimki (w sprawie Norwida) i kartkę od Kopyrdy. Pisze jej charakterem dwa zaproszenia na północ: do Kopyrdy i do Pimki.
Rano podglądanie w łazience i napis ołówkiem „Veni, vidi, vici”. O północy przez okno wchodzi Kopyrda, po nim Pimko. Józio krzyczy „Złodzieje!”, obaj chowają się w szafach. Rodzice śmieją się z Kopyrdy, ale nogi Pimki w drugiej szafie wszystko psują. Inżynier bije Pimkę w twarz, Kopyrda gryzie inżyniera, rodzina kotłuje się na podłodze. Józio wychodzi z walizką; w kuchni dołącza do niego Miętus.
Druga przedmowa, wymuszona, jak pisze autor, „żelaznym prawom symetrii”: długa lista możliwych męczarni i gatunków, zakończona drwiną z komentatorów. Nowela: pułkownik żuawów strzela w piłkę podczas meczu tenisowego w Paryżu, co wywołuje łańcuch absurdów; markiz de Filiberthe, „podszyty dzieckiem”, wstydzi się i wraca do domu.
Józio i Miętus idą przez Warszawę na wieś szukać parobka. Chłopi udają psy, żeby uniknąć inteligentów. Ratuje ich ciotka Hurlecka, która samochodem zabiera ich do Bolimowa i po drodze wylicza, że Józio ma trzydzieści lat. We dworze: wuj Konstanty, kuzyn Zygmunt, kuzynka Zosia, lokajczyk Wałek. Józio uderza Wałka w twarz, a Miętus w kredensie każe Wałkowi bić siebie.
Franciszek donosi ciotce, że Miętus podawał Wałkowi rękę. Józio mówi wujowi, że Miętus się z Wałkiem „brata”. Rodzina przyłapuje ich pod lasem; Miętus wykrzykuje, że wuj wlazł na gajowego ze strachu przed dzikiem. Wałek ma być wyrzucony, goście mają rano wyjechać. Wieczorem wuj strzela ze sztucera z ganku na postrach.
Po północy Józio idzie po Wałka, żeby uciec we trzech. W ciemnej jadalni zamierają wuj i Zygmunt. Franciszek z lampą podsuwa wersję kradzieży srebra; wuj i syn biją i tresują Wałka, lud patrzy przez okna. Wchodzi Miętus, Wałek uderza wuja, chłopi wchodzą do środka. Józio wpycha ciotkę w kłębowisko i ucieka; na drodze łapie go Zosia.
Ucieczka z Zosią przez pola, noc w sitowiu. Józio udaje, że ją porwał z miłości, bo to „dojrzalsze”. Idą ku stacji; Zosia zakochuje się, zwierza i prowadzi go w swoją okolicę. Józio woła o trzeciego człowieka, ale musi ją pocałować. Ostatnie zdania to zwrot do czytelników i żartobliwy wierszyk z podpisem W. G.
| Józio | Narrator, trzydziestolatek, autor książki „Pamiętnik z okresu dojrzewania”. Pimko robi z niego ucznia szóstej klasy (raz woła na niego po nazwisku: Kowalski). Przechodzi przez szkołę, dom Młodziaków i dwór w Bolimowie, z każdego świata uciekając. |
|---|---|
| Pimko | T. Pimko, doktor i profesor, a według Józia po prostu nauczyciel, filolog z Krakowa, belfer w żółtych bucikach. Upupia Józia, zapisuje go do szkoły i daje mu stancję; sam kompromituje się w szafie Zuty i dostaje w twarz od inżyniera. |
| Dyrektor Piórkowski | Olbrzymi dyrektor szkoły, woła „Pupa, pupa, pupa!”. Celowo zatrudnia nauczycieli przykrych i bez własnej myśli, bo tylko tacy wychowują niedojrzałość. |
| Bladaczka | Polonista, przezwany od ziemistej cery. Tłumaczy zachwyt nad Słowackim formułą z podręcznika; przy buncie Gałkiewicza boi się dyrektora i wizytatora, bo ma żonę i dziecko. |
| Syfon (Pylaszczkiewicz) | Idealista, obrońca „chłopięcia”, przyznaje się, że jest nieuświadomiony. Wygrywa pojedynek na miny, ale po uświadomieniu przez uszy nie może się pozbierać i wiesza się na wieszaku (rozdz. VIII). |
| Miętus (Miętalski) | Wulgarny przywódca „chłopaków”, w głębi marzy o parobku. Po pojedynku zostaje z gębą, której nie umie się pozbyć. Ucieka z Józiem na wieś i w Bolimowie brata się z Wałkiem. |
| Myzdral, Hopek, Pyzo, Guzek | Myzdral i Hopek to stronnicy i arbitrzy Miętusa, Pyzo i Guzek arbitrzy Syfona (Pyzo odczytuje warunki pojedynku). |
| Gałkiewicz | Uczeń, który na lekcji o Słowackim powtarza, że go nie zachwyca, a na łacinie, że końcówka collandus sim go nie doskonali. |
| Kopyrda | Jedyny normalnie wyglądający, nowoczesny uczeń: flanelowe spodnie, złoty łańcuszek, obojętność na spory. Zaczepia Zutę na ulicy i wrzuca jej kartkę przez okno; w nocy wchodzi do niej przez okno. |
| Młodziak (Wiktor) | Inżynier-konstruktor, kształcił się w Paryżu, wyznaje postęp i naukową organizację pracy, ale chichocze kabaretowo. Spoliczkował Pimkę w pokoju córki. |
| Młodziakowa (Joanna) | Inżynierowa, działaczka komitetów, w czasie Wielkiej Wojny sanitariuszka. Popisuje się nowoczesnością i naturalnością; Józia nazywa młodym staruszkiem. |
| Zuta Młodziakówna | Nowoczesna pensjonarka: sweter, gumowe półbuciki, sport, obojętność. Nie wie, kto to Norwid, kopie Józia, wpuszcza przez okno Kopyrdę. Józio się w niej zakochuje i próbuje zepsuć jej styl. |
| Ciotka Hurlecka | Ciotka Józia, z domu Lin, pani na Bolimowie. Częstuje cukierkami, rozmawia o chorobach, pamięta Józia jako dziecko. Wałek mówi o niej w kredensie, że jest dobrotliwa, bo dusi ludzi. |
| Wuj Konstanty | Dziedzic Bolimowa, światowiec, ziewa i mruczy „Tereperepumpum”. Nie może pojąć, że Miętus „brata się” z Wałkiem; w nocy bije i tresuje Wałka, aż ten oddaje mu w twarz. |
| Zygmunt i Zosia | Dzieci wujostwa. Zygmunt, student z korporacji Astoria, chce spoliczkować Miętusa i po cichu spotyka się ze starą wdową ze wsi. Zosia, „przeciętna panienka”, ucieka z Józiem w ostatnim rozdziale. |
| Wałek | Lokajczyk-parobek, około osiemnastu lat, służy boso od miesiąca, nie zna swojego wieku, nie umie czytać. Dla Miętusa ideał parobka. Wyrzucony za bratanie się z Miętusem, w nocy uderza wuja. |
| Franciszek | Stary kamerdyner z bokobrodami. Donosi, że Miętus podawał Wałkowi rękę i że służba „gadają na państwa”; w nocy podsuwa wersję, że Wałek chciał ukraść srebro. |
| Filidor i anty-Filidor | Bohaterowie pierwszej noweli: profesor Syntezy z Lejdy i profesor Analizy z Colombo, Momsen, który zdobył przydomek anty-Filidor. |
Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie szkolne z rozmową Andrzeja Zawadzkiego z Jerzym Jarzębskim). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.
Pimko siada, czyta rozpoczęte dzieło Józia i odpytuje go jak ucznia. Józio próbuje wstać, ale belfer patrzy na niego pobłażliwie i Józio maleje: ręka staje się rączką, dzieło dziełkiem. Zamiast zaprotestować, podnosi dwa palce jak uczeń.
dziecięca, infantylna pupa mnie chwyciła
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie „co znaczy upupienie” zawsze prowadzi do tej sceny: dorosły zostaje zdziecinniony samą obecnością i spojrzeniem nauczyciela.
Bladaczka czyta z podręcznika pytanie o zachwyt nad Słowackim i odpowiada w kółko, że był wielkim poetą. Gałkiewicz mówi, że go to nie zachwyca i nikogo nie zachwyca. Nauczyciel pokazuje mu zdjęcie żony i dziecka, a ratunkiem jest recytacja Syfona.
Jak to nie zachwyca Gałkiewicza, jeśli tysiąc razy tłumaczyłem Gałkiewiczowi, że go zachwyca.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: To najczęściej przywoływany fragment o szkole: przymus zachwytu i powtarzanie formuły zamiast przeżycia.
Na każdą budującą minę Syfona Miętus odpowiada szpetną kontrminą: zjada muchę, strząsa kroplę z nosa do spluwaczki. Syfon wygrywa palcem wskazującym w górę, którego Miętus nie potrafi ośmieszyć. Przegrany rzuca się na Syfona i gwałci go słowami przez uszy.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Nauczyciele pytają o przebieg pojedynku i jego skutki: Syfon wiesza się, a Miętus zostaje z gębą, której nie umie zdjąć.
Synteta i Analityk strzelają symetrycznie do swoich kobiet i odstrzeliwują im kolejne części ciała. Analiza właściwie wygrywa, ale nic z tego nie wynika. Uczeni do końca życia polują z łuku na wróble i gonią dziecinne baloniki.
Wszystko podszyte jest dzieckiem.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Tytuł „dzieckiem podszyty” wyjaśnia to jedno zdanie: pod najpoważniejszą formą dorosłych siedzi dziecko.
Młodziakowie przy obiedzie namawiają córkę do przygód i nieślubnego dziecka. Józio mówi do Zuty rzewnie „Mamusia”, inżynier wybucha chichotem, Józio wrzuca do kompotu okruszyny, gałki z chleba i wykałaczki i je tę papkę. Rodzice z córką wychodzą od stołu.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Tu Józio odkrywa metodę walki z formą: wprowadzać w nią elementy obce i niesmaczne. Pytanie o rolę kompotu pada w banku wprost.
Kopyrda i Pimko przychodzą na sfałszowane zaproszenie i chowają się w szafach, gdy Józio krzyczy o złodziejach. Nowoczesny chłopak w szafie tylko bawi rodziców; stary profesor w drugiej szafie odbiera scenie sens. Kończy się to policzkiem, gryzieniem i kłębowiskiem na podłodze.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Scena pokazuje, jak Józio kompromituje dwie formy naraz, nowoczesną i staroświecką, i dlaczego mimo to nie triumfuje.
Józio pyta lokajczyka, czy dostaje od dziedzica po gębie, a gdy ten z radością przytakuje, uderza go na odlew. Wałek przyjmuje cios z podziwem. Miętus jest zrozpaczony, bo chciał podać Wałkowi rękę; w nocy sam każe mu się bić w kredensie.
Ale tyż jaśnie pon bije!
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Na tym geście opiera się cała część dworska: pan i sługa łączą się przez policzek, a nie przez podanie ręki.
Wuj i Zygmunt pod pozorem kradzieży biją Wałka, piją starkę i tresują go na lokajczyka, a za niezasłoniętymi oknami stoi lud. Miętus rzuca się Wałkowi na ratunek, wuj chce go zbyć „po pupie”, a Wałek uderza pana. Chłopi wchodzą do dworu.
Pękła mistyczna klamra! Ręka sługi spadła na pańskie oblicze.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Kulminacja wątku państwa i chamstwa; nauczyciele pytają, co pęka w tej scenie i dlaczego wuj nie może uznać bratania się.
Nad drzewami zamiast księżyca wisi pupa. Józio ucieka z Zosią, udaje porywacza z miłości i coraz bardziej wpada w jej czułość. Nie znajduje trzeciego człowieka, który by go od niej oderwał, całuje ją i zwraca się do czytelników.
Gdyż nie ma ucieczki przed gębą, jak tylko w inną gębę
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie „jak kończy się powieść” wymaga tej myśli: od gęby można uciec tylko w inną gębę.
Józio ma trzydzieści lat (ciotka Hurlecka wylicza to w samochodzie, rozdz. XIII), a Pimko przedstawia go Młodziakowej jako siedemnastolatka (rozdz. VI).
Do niej Pimko zapisuje Józia w szkole dyrektora Piórkowskiego (rozdz. I–II).
Data na karteczce Pimki o niewinności uczniów. Akcja toczy się jesienią (rozdz. II).
Tyle zostaje w zamkniętej klasie na pojedynek na miny: Syfon, Miętus, czterech arbitrów i superarbiter Józio (rozdz. III).
Zapłata dla żebraka za trzymanie gałązki w ustach; złotówki Józio zapomina wypłacić i brodacz wraca w nocy (rozdz. IX–X).
Godzina z dwóch sfałszowanych zaproszeń podpisanych „Z.”, do Kopyrdy i do Pimki (rozdz. IX).
Tylu wuj Konstanty zapowiada zwolnić przy kolacji, bez wypłaty, bo nie ma pieniędzy (rozdz. XIII).
Tyle ma Józio po ucieczce z Zosią; do stacji jest dwadzieścia parę kilometrów (rozdz. XIV).
35 zamkniętych, 12 otwartych, 10 wielokrotnego wyboru i 2 rozprawki. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.
Krótkie, zamknięte: wiek, klasa, książka, stancja, zakończenie. Na sprawdzianach klasowych to zwykle pierwsza część.
Postacie z trzech środowisk. Łatwo pomylić Syfona z Pyzą, Miętusa z Myzdralem, Wałka z Franciszkiem.
Pytania „dlaczego” i „na czym polega”: trzeba znać przebieg sceny, nie tylko jej nazwę.
Gęba, pupa, forma, symbole i przedmowy. Tu traci się najwięcej punktów, bo potrzebny jest przykład z tekstu.
10 pytań losowanych z banku, otwarte ocenia AI. Sesja startuje od razu.
Zagadnienia z listy pytań jawnych (2); każde wymaga też wybranego kontekstu.
Pełne opracowania „Ferdydurke”: streszczenia, charakterystyki postaci i konteksty.
14 kluczowych umiejętności — każda przećwiczona na konkretnych zadaniach z bazy.
Autor: Witold GOMBROWICZ (1904-1969). Rok wydania: 1937 (przed II wojną). Epoka: DWUDZIESTOLECIE MIĘDZYWOJENNE. Gatunek: powieść GROTESKOWA / AWANGARDOWA. Bohater: JÓZIO (Józef Kowalski), MA 30 LAT, deklarowany autor "Pamiętnika z okresu dojrzewania" (autobiograficzne nawiązanie do debiutanckiego tomu Gombrowicza z 1933). Struktura: 3 części główne (szkoła, Młodziakowie, dwór) + 2 OPOWIADANIA WTRĄCONE ("Filidor dzieckiem podszyty" i "Filibert dzieckiem podszyty") z PRZEDMOWAMI filozoficznymi.
JÓZIO ma 30 lat, gdy zostaje porwany przez profesora T. PIMKĘ — filologa z Krakowa, wcielenie belfra zdawkowego — i wpisany do KLASY VI szkoły dyrektora Piórkowskiego. Kontrast wieku (dorosły) z narzuconą rolą (uczeń) to centralny motyw. Wcześniej Józio napisał 'Pamiętnik z okresu dojrzewania' — co naraziło go na zarzut niedojrzałości. Bohater jest jednocześnie NARRATOREM PIERWSZOOSOBOWYM komentującym własne pisanie (autotematyzm). W pierwszym rozdziale uderza w twarz własnego SOBOWTÓRA — ciało i wygląd nie są wyrazem prawdziwego 'ja', tylko 'kompromisem między światem zewnętrznym a wewnętrznym'.
Pimko umieszcza Józia w klasie VI dyrektora Piórkowskiego ("bez uczniów nie byłoby szkoły"). Nauczyciel BLADACZKA prowadzi lekcję o SŁOWACKIM — powtarza tautologicznie "Słowacki wielkim poetą był", bo "zachwyca, bo wielki". GAŁKIEWICZ jako jedyny otwarcie się buntuje: "NIE MOGĘ zrozumieć, jak zachwyca, jeśli nie zachwyca". W klasie dwie frakcje: "CHŁOPIĘTA" SYFONA-PYLASZCZKIEWICZA (idealiści, niewinność, czystość) i "CHŁOPAKI" MIĘTUSA, MYZDRALA, HOPKA (cynicy, brud, dorosłość). Centralny POJEDYNEK NA MINY — Syfon strzela minami wzniosłymi, Miętus kontrminami ohydnymi. Po przegraniu Miętus rzuca się i "GWAŁCI Syfona PRZEZ USZY" — szepcze obsceniczne treści, by zniszczyć jego niewinność. Syfon, skażony, WIESZA SIĘ na wieszaku. KOPYRDA — jedyny "prawdziwie nowoczesny" uczeń, obojętny, chodzi za Żutą.
Pimko umieszcza Józia na STANCJI U MŁODZIAKÓW — "postępowej" rodziny inteligenckiej: inżynier MŁODZIAK, jego żona ("matka za płotem"), córka ŻUTA — nowoczesna pensjonarka. Żuta jest WYSPORTOWANA, OBOJĘTNA, BEZCZELNA, DEMONSTRACYJNIE NIE ZNA NORWIDA (gorszy Pimkę), KOPIE Józia ukradkiem w nogę. Kalkulacja Pimki: zakochanie się w niej uwięzi Józia w młodości. Józio walczy z nowoczesnym stylem strategią WPROWADZANIA PIERWIASTKÓW OBCYCH: 1) BABRZE w KOMPOCIE łyżeczką (ubóstwo niszczy estetykę); 2) OKALECZA MUCHĘ z drzewa (obrywa skrzydła i nogi) i wkłada ją do tenisowego PANTOFLA Żuty — cierpienie skaża sportową sterylność; 3) PODGLĄDA przez DZIURKĘ od klucza, zmuszając ją do świadomości bycia obserwowaną. Finał: w sypialni Żuty spotykają się Pimko, Kopyrda i Józio — "PRAWO SKOSU", skandal, rozpad rodziny.
Józio i Miętus uciekają do DWORU HURLECKICH na wsi. Wuj KONSTANTY i ciotka, kuzynka ZOSIA, lokaj FRANCISZEK donoszący panu. Miętus szuka "prawdziwego chłopaka" — widzi go w lokajczyku WAŁKU (parobku). Próbuje się z nim BRATAĆ, co prowokuje hierarchię pańską. W nocy WUJ KONSTANTY STRZELA ZE SZTUCERA — by "oznajmić ludowi po najdalszych drogach i wioskach, że pan czuwa w pełnym uzbrojeniu". Akt rasowego terroru wobec chamstwa po afroncie Miętusa. W rozdziale "PAROBEK" chłopi widząc inteligentów SZCZEKAJĄ jak psy z MIMIKRY — wolą udawać psy niż znów być "uczłowieczani" przez delegatki i agitatorów. MORDOBICIE jako "KLAMRA MISTYCZNA spajająca części pańskie i chamskie" — pan i sługa wzajemnie się stwarzają i definiują. FINAŁ: Józio UCIEKA z ZOSIĄ przez pola, ale "PUPA NIEZMIERNYCH ROZMIARÓW" dominuje nad światem — infantylizacja jest totalna, kosmiczna.
FORMA to klucz do Ferdydurke: narzucona z zewnątrz MASKA, ROLA SPOŁECZNA, sposób bycia, którym jesteśmy "stwarzani" przez innych. Człowiek "nie wyraża się w sposób bezpośredni i zgodny ze swoją naturą, ale zawsze w jakiejś określonej formie". Cechy Formy w powieści: 1) jest NARZUCONA Z ZEWNĄTRZ przez innych ludzi; 2) UWOLNIENIE Z JEDNEJ Formy prowadzi do popadnięcia w INNĄ ("od gęby nie ma ucieczki"); 3) przejawia się w PUPIE, GĘBIE i ŁYDCE (3 części ciała = 3 mechanizmy zniewolenia); 4) działa we WSZYSTKICH środowiskach (szkoła, nowoczesna rodzina, ziemiański dwór); 5) nie da się od niej uciec samą wolą. To prekursorska wobec egzystencjalizmu myśl: prymat egzystencji nad esencją, "stwarzanie się" w sytuacjach.
PUPA = INFANTYLIZACJA, sprowadzanie dorosłego do roli dziecka, "upupianie". Główna metoda działania pedagogów (Pimko). W finale "pupa niezmiernych rozmiarów" na niebie — kosmiczny symbol totalnej niedojrzałości człowieka. GĘBA = narzucony przez innych WIZERUNEK, społeczna maska, etykieta. "Przyprawianie gęby" to przemoc symboliczna — drugi człowiek narzuca nam sposób, w jaki jesteśmy postrzegani. Bladaczka przyprawia gębę Słowackiego ("wielki poeta"). ŁYDKA = przypadkowy FETYSZ CIELESNY, fragment ciała, wokół którego skupia się uwaga i pożądanie. Łydki Kopyrdy wysuwają się na plan pierwszy — symbol cielesności i nowoczesności. Trzy pojęcia razem to ORYGINALNY JĘZYK FILOZOFICZNY Gombrowicza nazywający zjawiska niemożliwe do uchwycenia tradycyjnym słownictwem.
"FILIDOR DZIECKIEM PODSZYTY" — pierwsze opowiadanie wtrącone: groteskowy POJEDYNEK profesora SYNTEZY (Filidora) z profesorem ANALIZY (anty-Filidora). Walka eskaluje od słów przez policzki do strzelania w części ciała kobiet, aż obaj ZDZIECINNIEJĄ i strzelają do ptaków i latarni. PRZESŁANIE: "WSZYSTKO PODSZYTE JEST DZIECKIEM" — wielkie systemy intelektualne mają u podstaw infantylną, dziecinną potrzebę. "FILIBERT DZIECKIEM PODSZYTY" — drugie opowiadanie, paralelne, oparte na symetrii i mechanizmach analogii. Funkcje obu w strukturze: dygresje fabularne komentujące CAŁOŚĆ powieści, dowód, że mechanizm Formy działa wszędzie, a każda wzniosła sprawa jest "podszyta dzieckiem".
PRZEDMOWA DO FILIDORA i PRZEDMOWA DO FILIBERTA to MANIFESTY FILOZOFICZNO-ESTETYCZNE autora wplecione w narrację. Zawierają tezy: 1) FORMA NAS STWARZA równie mocno, jak my ją tworzymy ("to, co napisałeś, dyktuje ci sens dalszy"); 2) "STARSZY PRZEZ MŁODSZEGO JEST STWARZANY" — istoty dojrzalsze kształtowane przez młodsze i niższe (pisarz przez czytelnika, dorosły przez dziecko, inteligent przez gmin); 3) ARTYSTA powinien ODDALIĆ się od SZTUKI z wielkiej litery — wyrażać własną osobowość zamiast naśladować mistrzów; 4) "Ludzkość tworzy sztukę w każdym momencie życia codziennego" — gdy dziewczę wpina kwiat we włosy. AUTOTEMATYZM: jedna z pierwszych polskich powieści, w których narrator-bohater komentuje proces pisania.
GENERALNY ODWRÓT, postulowany w PRZEDMOWIE DO FILIDORA, to centralna recepta Gombrowicza na Formę: DYSTANS wobec wszystkiego, co nas określa. Zamiast utożsamiać się z rolami — lękać się własnego wyrazu. Konkretne hasła: 1) Zamiast "ja w to wierzę" mówić "MNIE SIĘ W TO WIERZY" (dystansująca gramatyka medialna); 2) "WIESZCZ powinien wzgardzić swym śpiewem"; 3) "WÓDZ zadrży przed rozkazem" — bo zrozumie, że jego wyraz nie jest w pełni jego własny. To NIE jest postulat ucieczki od Formy (niemożliwej), lecz świadomości jej działania na nas. Człowiek wolny to ten, kto wie, że jest "stwarzany" — i przyjmuje to z ironicznym dystansem.
PRAWO SKOSU: ludzkie reakcje bywają "SKOŚNE", nieprzewidywalne, wymykają się logice sytuacji. Fałszywy chwyt niszczy symetrię i wyzwala chaos. Klasyczna ilustracja: Kopyrda łapie inżyniera Młodziaka "POD KOLANO" zamiast dać w twarz — fałszywy chwyt rozbija porządek społeczny. Inne mechanizmy Gombrowiczowskiej psychologii: 1) WZAJEMNE STWARZANIE pana i sługi (dwór Hurleckich); 2) NAPĘDZANIE SIĘ frakcji (Syfon i Miętus — im bardziej jeden broni czystości, tym bardziej drugi musi być ordynarny); 3) "GĘBOWANIE" — wzajemne przyprawianie sobie gęb przez bohaterów; 4) MIMIKRA chłopów udających psy.
NIEDOJRZAŁOŚĆ to dla Gombrowicza NIE WADA, lecz JEDYNA PRZESTRZEŃ WOLNOŚCI i AUTENTYCZNOŚCI, wolna od kostiumów kulturowych. Dojrzałość to WYBÓR FORMY i utrata świeżości. Bohater 'woli bezkształtny chaos' od sztywnych definicji. Józio ucieka przed każdą próbą dojrzenia — od Pimki, od Żuty, od dworu. PARADOKS: szkoła UPUPIA (cofa do niedojrzałości jako infantylizacji), ale Gombrowicz odróżnia DWIE NIEDOJRZAŁOŚCI: a) PUPĘ — niedojrzałość narzuconą, infantylną, zniewalającą; b) NIEDOJRZAŁOŚĆ AUTENTYCZNĄ jako otwartość na zmianę, dystans wobec form. To kluczowa subtelność interpretacyjna.
Gombrowicz PARODIUJE 3 KONWENCJE powieściowe: 1) POWIEŚĆ SZKOLNĄ / o dojrzewaniu typu 'Syzyfowe prace' Żeromskiego (cz. I); 2) POWIEŚĆ NOWOCZESNĄ / OBYCZAJOWĄ o postępie (cz. II — Młodziakowie); 3) POWIEŚĆ DWORKOWĄ / ZIEMIAŃSKĄ (cz. III — Hurleccy). Każdy schemat doprowadzony do groteskowego absurdu. STYL: 1) NEOLOGIZMY ('upupić', 'zbelfrzony', 'gębować', 'udziecinnienie'); 2) NASILANIE PRZEZ POWTARZANIE słów i motywów ('siedział i siedział'); 3) TAUTOLOGIA (Bladaczka: 'zachwyca, bo wielki'); 4) ODWRÓCONY SZYK i parodia stylów dawnych traktatów; 5) KRYPTOCYTATY (np. Dante: 'W połowie drogi mojego żywota pośród ciemnego znalazłem się lasu' — Boska Komedia; Gombrowicz dodaje ironicznie: 'Las ten, co gorsza, był zielony').
EGZYSTENCJALIZM — Gombrowicz prekursorski wobec Sartre'a: prymat EGZYSTENCJI nad ESENCJĄ (człowiek nie ma stałej natury, jest 'stwarzany' przez sytuacje i innych). Józio jest INNY z Pimką, INNY z Żutą, INNY z Hurleckimi — osobowość to dynamiczny PROCES. POLEMIKA Z ROMANTYZMEM: kult wieszcza (Słowacki w lekcji Bladaczki) zostaje zdekonstruowany jako Forma; romantyczny indywidualizm sam stał się Formą narzucaną kolejnym pokoleniom. PARALELE: 'TANGO' MROŻKA (groteska, bunt sam staje się nową Formą — Artur jak Miętus); KAFKA (alienacja, groteska); EGZYSTENCJALIŚCI francuscy (Sartre, Camus). NA MATURZE PR często wymagane porównania.
Każda pułapka pochodzi z analizy realnych odpowiedzi maturzystów. Naucz się je rozpoznać, żeby unikać głupich strat.
Józio jest nastolatkiem, jak inni uczniowie w klasie
Józio ma 30 LAT — to dorosły mężczyzna cofnięty do szkoły przez Pimkę
Pupa, gęba i łydka to potoczne synonimy tego samego — formy
PUPA = infantylizacja, GĘBA = społeczna maska, ŁYDKA = przypadkowy fetysz cielesny — TRZY RÓŻNE pojęcia
Syfon to przezwisko, jego prawdziwe nazwisko nie jest istotne
Syfon to PYLASZCZKIEWICZ — przywódca 'chłopiąt', idealistów; wiesza się po gwałcie 'przez uszy'
Bladaczka oryginalnie analizuje twórczość Słowackiego
Bladaczka POWTARZA tautologicznie: 'Słowacki wielkim poetą był' — bo 'zachwyca, bo wielki'
Kopyrda i Miętus to przyjaciele z tej samej frakcji
Miętus przewodzi 'chłopakom' (Myzdral, Hopek). Kopyrda stoi z BOKU — jest 'prawdziwie nowoczesny', obojętny
Józio walczy z Żutą agresywnie i konwencjonalnie
Józio stosuje strategię WPROWADZANIA PIERWIASTKÓW OBCYCH: babranie w kompocie, mucha w pantoflu, podglądanie
Wuj Konstanty strzela ze sztucera, bo poluje albo broni się przed włamywaczami
Konstanty strzela 'NA POSTRACH' — by oznajmić ludowi, że PAN CZUWA w pełnym uzbrojeniu
Chłopi w rozdziale 'Parobek' są pijani albo opętani, dlatego szczekają
Chłopi UDAJĄ PSY z MIMIKRY — by uniknąć kolejnych prób 'uczłowieczania' przez inteligentów
Mordobicie w dworze to nieprzyjemny incydent bez znaczenia
Mordobicie to 'KLAMRA MISTYCZNA spajająca części pańskie i chamskie' — fundament hierarchii
Pupa na niebie w finale to żart bez głębszego znaczenia
PUPA NIEZMIERNYCH ROZMIARÓW na niebie symbolizuje WSZECHOBECNĄ, KOSMICZNĄ infantylizację
Powieść kończy się triumfem Józia, który nareszcie znalazł siebie
Józio ucieka z Zosią, ale wpada w KOLEJNĄ Formę. Pupa nad światem = ucieczka jest NIEMOŻLIWA
Przedmowy do Filidora i Filiberta to nudne dygresje bez związku z fabułą
Przedmowy to MANIFESTY FILOZOFICZNO-ESTETYCZNE — sedno koncepcji Formy i Generalnego Odwrotu
Niedojrzałość to dla Gombrowicza jednoznaczna WADA
Niedojrzałość to OSTATNIA PRZESTRZEŃ WOLNOŚCI — wolna od kostiumów kulturowych
Tytuł 'Ferdydurke' to po prostu wymyślone słowo bez znaczenia
Według badaczy (Bogdan Baran) pochodzi od 'Freddy Durkee' z powieści 'Babbitt' Sinclaira Lewisa
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.
Powieść groteskowa Witolda Gombrowicza (1937), manifest filozofii Formy
Autor (1904-1969), debiut: 'Pamiętnik z okresu dojrzewania' (1933)
30-letni bohater, autor 'Pamiętnika', porwany przez Pimkę do szkoły
Filolog z Krakowa — wcielenie belfra, upupia Józia, umieszcza u Młodziaków
Dyrektor szkoły, do której wpisany Józio (klasa VI)
Nauczyciel — lekcja o Słowackim ('Słowacki wielkim poetą był')
Przywódca 'chłopiąt' — idealistów; wiesza się po gwałcie przez uszy
Przywódca 'chłopaków' — cyników; gwałci Syfona przez uszy
Członkowie frakcji 'chłopaków' Miętusa
Uczeń buntujący się: 'Nie mogę zrozumieć, jak zachwyca'
'Prawdziwie nowoczesny' uczeń, obojętny, chodzi za Żutą, łydki
Walka Syfon-Miętus minami wzniosłymi i ohydnymi w klasie
Miętus szepcze Syfonowi obsceniczne treści, niszcząc niewinność
Ojciec Żuty — 'postępowy' inteligent, parodia nowoczesności
Nowoczesna pensjonarka — wysportowana, bezczelna, nie zna Norwida, kopie Józia
Scena u Młodziaków — Józio babrze się w kompocie, przełom relacji
Józio okalecza muchę, wkłada do tenisowego pantofla Żuty — niszczy estetykę
Pan dworu Hurleckich — strzela ze sztucera na postrach przed chamstwem
Kuzynka Józia z dworu — ucieka z nim w finale
Lokajczyk-parobek we dworze — Miętus widzi w nim 'prawdziwego chłopaka'
Lokaj donoszący panu — strażnik hierarchii dworskiej
Narzucona z zewnątrz maska, rola — centralne pojęcie filozoficzne powieści
Infantylizacja, upupianie, sprowadzanie dorosłego do dziecka
Społeczna maska, etykieta narzucona przez innych ('przyprawianie gęby')
Przypadkowy fetysz cielesny, fragment ciała (Kopyrda)
Mechanizm narzucania niedojrzałości przez instytucje (szkoła)
Postulat dystansu wobec Formy — 'mnie się w to wierzy' zamiast 'ja w to wierzę'
Reakcje są nieprzewidywalne — fałszywy chwyt niszczy symetrię sytuacji
Teza Gombrowicza — dojrzalsi kształtowani przez młodszych i niższych
Pierwsze opowiadanie wtrącone — pojedynek Syntezy z Analizą
Drugie opowiadanie wtrącone — paralelne, symetria
Cytat z Filidora — wielkie systemy mają infantylne podłoże
Manifesty wplecione w narrację — autotematyzm
Dla Gombrowicza — ostatnia przestrzeń wolności od Formy
Tautologia Bladaczki — satyra na kult wieszcza
Bunt Gałkiewicza przeciw przymusowi zachwytu
Symbol finałowy — kosmiczna, totalna infantylizacja świata
'Klamra mistyczna' spajająca pańskość i chamskość w dworze
Mimikra — chłopi udają psy, by uniknąć 'uczłowieczania'
Zewnętrzna forma Józia, którą uderza w twarz w pierwszym rozdziale
Książka napisana przez Józia (i debiut Gombrowicza 1933)
Narrator-bohater komentujący proces pisania powieści
Poniżej 6 prawdziwych zadań z bazy — różne typy, różne poziomy trudności. Każde ma rozwiązanie i wyjaśnienie.
✓ Poprawne odpowiedzi pokazane w zielonych ramkach
Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
1) RAMY: Witold GOMBROWICZ (1904-1969), powieść z 1937 r., epoka DWUDZIESTOLECIE MIĘDZYWOJENNE, gatunek POWIEŚĆ GROTESKOWA / AWANGARDOWA. Bohater Józio ma 30 LAT (NIE 16, NIE 20). Wcześniej autor 'Pamiętnika z okresu dojrzewania' — nawiązanie do debiutu Gombrowicza z 1933.
2) STRUKTURA — opanuj 3 części + 2 opowiadania wtrącone: cz. I SZKOŁA (Pimko, Piórkowski, Bladaczka, Syfon, Miętus, pojedynek na miny, gwałt przez uszy), cz. II MŁODZIAKOWIE (Żuta, kompot, mucha, podglądanie), cz. III DWÓR HURLECKICH (Konstanty, Wałek, mordobicie, ucieczka z Zosią). Plus 'FILIDOR' i 'FILIBERT' jako dygresje + ich PRZEDMOWY filozoficzne.
3) PIERWSZA TRÓJKA POSTACI ze szkoły do MATCHING-ów: SYFON (Pylaszczkiewicz) — przywódca CHŁOPIĄT (idealiści, niewinność), wiesza się; MIĘTUS — przywódca CHŁOPAKÓW (cynicy, brud), gwałci Syfona przez uszy; KOPYRDA — JEDYNY 'nowoczesny', stoi z boku, chodzi za Żutą. Plus MYZDRAL i HOPEK = frakcja Miętusa. GAŁKIEWICZ = buntownik ('nie mogę').
4) KLUCZOWE POJĘCIA — opanuj 3+1: PUPA (infantylizacja, upupianie, Pimko), GĘBA (społeczna maska, etykieta, 'przyprawianie gęby'), ŁYDKA (przypadkowy fetysz cielesny, Kopyrda). Plus FORMA jako pojęcie nadrzędne. Każde NAZYWA INNY mechanizm — mylenie to klasyczny błąd.
5) FILOZOFIA FORMY — tezy do esejów: a) FORMA NARZUCONA Z ZEWNĄTRZ; b) 'OD GĘBY NIE MA UCIECZKI' — ucieczka z jednej Formy = wpadanie w kolejną; c) FORMA NAS STWARZA równie mocno, jak my ją tworzymy; d) 'STARSZY PRZEZ MŁODSZEGO JEST STWARZANY'; e) NIEDOJRZAŁOŚĆ jako ostatnia przestrzeń wolności (ale NIE pupa!); f) GENERALNY ODWRÓT = dystans, 'mnie się w to wierzy'.
6) SCENY KLUCZOWE — opanuj 8 (regularnie pojawiają się jako CLOSED i OPEN): 1) Pimko porywa 30-letniego Józia; 2) Bladaczka i 'Słowacki wielkim poetą był' + 'Nie mogę' Gałkiewicza; 3) Pojedynek na miny Syfon vs Miętus; 4) Gwałt przez uszy + samobójstwo Syfona; 5) Józio babrze się w kompocie u Młodziaków; 6) Mucha w pantoflu tenisowym Żuty; 7) Konstanty strzela ze sztucera 'na postrach'; 8) Pupa na niebie w finale.
7) PARODIE GATUNKÓW (MULTI_SELECT w bazie): 3 konwencje — POWIEŚĆ SZKOLNA (à la 'Syzyfowe prace' — cz. I), POWIEŚĆ NOWOCZESNA/OBYCZAJOWA (cz. II), POWIEŚĆ DWORKOWA/ZIEMIAŃSKA (cz. III). NIE: detektywistyczna, science-fiction.
8) STYL — neologizmy ('upupić', 'zbelfrzony', 'gębować'), TAUTOLOGIA Bladaczki, NASILANIE przez powtarzanie, KRYPTOCYTAT Dante ('W połowie drogi mojego żywota...' — Boska Komedia, pieśń I; Gombrowicz ironicznie: 'Las był zielony'), AUTOTEMATYZM (narrator komentujący pisanie + przedmowy).
9) PRZEDMOWY i opowiadania wtrącone — KLUCZOWE dla PR: 'Filidor dzieckiem podszyty' = pojedynek SYNTEZY z ANALIZĄ, koniec: 'WSZYSTKO PODSZYTE JEST DZIECKIEM'. Przedmowy formułują: FORMA stwarza, generalny odwrót, krytyka Sztuki z dużej S, demokratyzacja sztuki ('ludzkość tworzy sztukę w każdym momencie życia').
10) KONTEKSTY (PR): a) EGZYSTENCJALIZM Sartre'a — Gombrowicz prekursorem prymatu egzystencji nad esencją; b) POLEMIKA Z ROMANTYZMEM (lekcja Bladaczki o Słowackim = krytyka kultu wieszcza, choć paradoksalnie Gombrowicz walczy o autentyczność jak romantycy); c) MROŻEK 'TANGO' (groteska, bunt staje się nową Formą — Artur jak Miętus, Edek jak siła); d) Sinclair Lewis 'Babbitt' (Freddy Durkee = etymologia tytułu).
11) KLASYCZNE TEMATY esejów: 'Powieść o szkole czy o kondycji ludzkiej?' (TEZA: o kondycji — szkoła to jedno z 3 środowisk), 'Człowiek funkcją innych ludzi' (cytat z przedmowy), 'Groteska jako narzędzie demaskacji Formy', porównania ze Sklepami cynamonowymi (Schulz) i Tangiem (Mrożek).
12) Dla PP: ramy (autor, rok, 30 lat Józia), 3 części z głównymi postaciami, pojęcia pupa/gęba/łydka/forma, kluczowe sceny (Bladaczka, pojedynek na miny, kompot, finał). Dla PR: filozofia Formy w pełni, Generalny Odwrót, prawo skosu, przedmowy filozoficzne, autotematyzm, parodia 3 konwencji, prekursorstwo egzystencjalizmu, polemika z romantyzmem, paralele Mrożek/Sartre.
Najczęściej zadawane pytania o ten zakres
Wiedza z „Ferdydurke" przyda Ci się też tutaj:
89 zadań z tego działu + AI ocena krok po kroku. Wszystko od 49 zł / miesiąc.
Subskrypcja odblokowuje cały katalog + 10 innych przedmiotów. Anulujesz kiedy chcesz.
Ferdydurke - zacznij ćwiczyćWybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane przypomnienia o nauce).