Zbrodnia i kara

Teoria została wyłożona przez Raskolnikowa w ARTYKULE 'O ZBRODNI' opublikowanym w 'Mowie periodycznej' jeszcze przed czynem. Centralna teza: ludzkość dzieli się na DWIE KATEGORIE. ZWYCZAJNI to większość — 'materiał reproduktywny', ludzie tłumu, którzy podlegają moralności konwencjonalnej i mają obowiązek być posłuszni. NIEZWYCZAJNI to nieliczni 'prawodawcy' — Napoleon, Mahomet, Likurg, Solon — którzy MAJĄ PRAWO przekroczyć moralność i przelać krew dla wyższego celu, dla wprowadzenia 'nowego słowa'. Każdy wielki ustawodawca i twórca cywilizacji 'krwawił', i miał do tego prawo, bo jego cel uświęcał środki. KLUCZ TEORII: cel uświęca środki, arytmetyka moralna ('jedna śmierć za sto uratowanych istnień'), zniesienie binarnej moralności tradycyjnej. Raskolnikow chce SPRAWDZIĆ na sobie, do której kategorii należy — czy jest 'drżącą istotą', czy 'mającym prawo'. Lichwarka Alona Iwanowna jest 'idealną ofiarą': 'wesz', 'pasożyt społeczny', jej pieniądze mogą uratować wielu (m.in. siostrę Dunię od małżeństwa z Łużynem). DLACZEGO TEORIA SIĘ ZAŁAMUJE — wiele wzajemnie powiązanych powodów: 1) DRUGA OFIARA — Lizawieta, łagodna, prosta, wielokrotnie ciężarna, ofiara niezaplanowana. Teoria nie obejmuje 'przypadkowej' śmierci niewinnych. 2) NIEMOŻNOŚĆ WYKORZYSTANIA PIENIĘDZY — Raskolnikow ukrywa łupy pod kamieniem i nigdy nie wraca. Pieniądze nie były prawdziwym celem, więc teoria 'utylitarna' okazuje się oszustwem. 3) GORĄCZKA, PARANOJA, WSTRĘT DO JEDZENIA — sumienie Raskolnikowa buntuje się. Jego natura WSPÓŁCZUJĄCA (uratował dzieci z pożaru, dał pieniądze Marmieładowom, sen o biciu konia ujawnia jego empatię) wyklucza bycie 'niezwyczajnym'. Raskolnikow ma SUMIENIE — jest 'zwyczajny' wedle własnej teorii. 4) PORFIRY PIETROWICZ — w psychologicznej grze sokratejskiej doprowadza Raskolnikowa do uświadomienia sobie sprzeczności. Nazywa go 'człowiekiem księgi' — żyje teorią oderwaną od życia. 5) SONIA — przez Ewangelię (wskrzeszenie Łazarza) pokazuje alternatywną filozofię: zbawienie przez pokorę, miłość, cierpienie. 6) ŁUŻYN — karykaturalny wariant teorii pokazuje, dokąd PRAKTYCZNIE prowadzi 'rozsądny egoizm' — do niszczenia niewinnych (fałszywe oskarżenie Soni). 7) NIKOŁAJ — malarz-raskolnik fałszywie się przyznaje z motywów RELIGIJNYCH (chce przyjąć cierpienie). Kontrast: prawdziwa pokora wobec pychy Raskolnikowa. 8) SEN O TRYCHINACH (epilog) — apokaliptyczna wizja świata zdominowanego przez teorie typu Raskolnikowa: gdyby każdy uznał siebie za 'niezwyczajnego', byłaby zagłada cywilizacji. SEN to MOMENT PRZEŁOMU — Raskolnikow rozumie, że jego teoria, generalizowana, prowadzi do samozagłady. 9) FUNDAMENTALNA RÓŻNICA ze SWIDRIGAJŁOWEM — pokazuje, że teoria bez sumienia prowadzi do samobójstwa (Swidrigajłow), a teoria z sumieniem do odkupienia (Raskolnikow). Dla Dostojewskiego klęska teorii jest DOWODEM, że RACJONALIZM oświeceniowy, utylitaryzm i nihilizm są BANKRUTKIE moralnie. Człowiek nie jest istotą czysto rozumową — ma sumienie, potrzebuje wiary, miłości, pokory. To centralna chrześcijańska filozofia Dostojewskiego. ANTYCYPACJA NIETZSCHEGO o 20 lat ('Zaratustra' 1883-85), ale w funkcji POLEMICZNEJ — Raskolnikow to karykatura nadczłowieka, prawdziwy Übermensch Nietzschego TWORZY WARTOŚCI, nie morduje lichwiarki. Dostojewski PROROCZY obraz XX-wiecznych totalitaryzmów (Hitler i Stalin często cytowali zwulgaryzowanego Nietzschego). Na MATURZE — pytanie o teorię i jej klęskę to STANDARD. Trzeba znać: definicję teorii (dwa typy ludzi), wzór Napoleona, motywacje splecione, dlaczego się załamuje (Lizawieta + sumienie + pieniądze + Sonia + sen o trychinach), znaczenie chrześcijańskie (zwycięstwo wiary nad rozumem), antycypację Nietzschego.

Sonia Marmieładowa to KLUCZOWA postać dla wymowy ideowej powieści — uosabia chrześcijańską filozofię Dostojewskiego: zbawienie przez POKORĘ, MIŁOŚĆ i CIERPIENIE, nie przez ROZUM (teorię). PORTRET: 18-letnia (wygląda dziecięco), szczupła, blada, jasne włosy, niebieskie oczy 'pełne dobroci'. Córka pijanego urzędnika Siemiona Marmieładowa z pierwszego małżeństwa. POŚWIĘCENIE jest centralne — Sonia poszła na ŻÓŁTY BILET (oficjalna rejestracja prostytutki w carskiej Rosji) z miłości do rodziny: macocha Katarzyna Iwanowna chora na gruźlicę, troje małych dzieci (Polenka, Lida, Kola) głodne. Mieszka oddzielnie (rejestracja zmusza), w pokoju 'z czterema kątami' u gospodyni Kapernaumowa. Mimo upadku zawodowego ZACHOWAŁA czystość duchową i głęboką wiarę. PARALELA biblijna do MARII MAGDALENY — grzesznica, która staje się świadkiem Zmartwychwstania. Sonia = nowoczesna Magdalena. ETAPY jej roli w życiu Raskolnikowa: 1) PIERWSZE SPOTKANIE — przy łożu umierającego ojca, Marmieładowa pod kołami. Raskolnikow daje 20 rubli rodzinie, Polenka go obejmuje, prosi o modlitwę. Pierwsze ziarno odkupienia. 2) ROZMOWA O ZBRODNI — Raskolnikow odwiedza Sonię w jej pokoju. Pyta, dlaczego dalej żyje wśród upadku, dlaczego nie popełni samobójstwa. Sonia odpowiada wiarą — 'A co by się stało z nimi (z rodziną)?'. Dostojewski pokazuje: miłość rodzi sens życia nawet w upadku. 3) CZYTANIE EWANGELII — Raskolnikow PROSI Sonię o przeczytanie fragmentu Jana 11 o WSKRZESZENIU ŁAZARZA. Sam o to prosi — podświadomie szuka drogi do odrodzenia. Łazarz cztery dni w grobie, Chrystus wskrzesza go słowem 'Łazarzu, wyjdź'. SYMBOL duchowego zmartwychwstania Raskolnikowa. Sonia płacze czytając. 4) WYZNANIE ZBRODNI — Raskolnikow przychodzi do Soni i wyznaje morderstwo. Sonia obejmuje go, mówi 'Cóż tyś z sobą zrobił?'. SWIDRIGAJŁOW PODSŁUCHUJE przez ścianę — kluczowy moment. Sonia nie potępia — empatia, akceptacja. 5) ŁUŻYN PRZECIWKO SONI — na stypie po Marmieładowie Łużyn fałszywie ją oskarża o kradzież 100 rubli. Demaskuje go Lebieziatnikow. Raskolnikow widzi, jak NIEWINNI cierpią. 6) NAKAZ POJEDNANIA — Sonia każe Raskolnikowowi pójść na PLAC SIENNY, UKLĘKNĄĆ i POCAŁOWAĆ ZIEMIĘ — gest staroruski, ludowy. Pojednanie z ludem, z ojczyzną, z całą cierpiącą ludzkością. Potem przyznać się publicznie. To nie tylko gest religijny, ale POLITYCZNO-SPOŁECZNY: Raskolnikow uznaje WSPÓLNOTĘ z biedotą, której pogardzał. 7) DAR KRZYŻA — Sonia daje Raskolnikowowi KRZYŻ CYPRYSOWY (dar od zabitej Lizawiety). To kluczowa SYMBOLIKA: krzyż przechodzi z rąk OFIARY (Lizawieta) przez świętą-grzesznicę (Sonia) do KATA (Raskolnikow). Transmisja przebaczenia. Cyprys — drewno trumien, ale i drzewo wieczności. 8) WYJAZD NA SYBIR — Sonia bez wahania jedzie za Raskolnikowem na 8 lat katorgi do Syberii. Mieszka w pobliżu więzienia (pieniądze od Swidrygajłowa). Odwiedza go, znosi pogardę współwięźniów. 9) PRZEŁOM W EPILOGU — Raskolnikow początkowo gardzi Sonią i jej wiarą, uważa, że popełnił błąd PRAKTYCZNY. Ona cierpliwie wspiera. Po SNIE O TRYCHINACH i własnej ciężkiej chorobie Raskolnikow rzuca się do jej stóp i PŁACZE — pierwsze prawdziwe łzy. 'Coś niepojętego stało się w jej sercu' — narodziny miłości. Bierze EWANGELIĘ (tę samą, z której czytała o Łazarzu) i zaczyna czytać. To MOMENT NARODZIN nowego człowieka. CYTAT KLUCZOWY: 'Nie tobie się kłaniam, lecz całemu cierpieniu ludzkości' — Raskolnikow gdy całuje stopę Soni. Gest z Ewangelii (Maria Magdalena i Chrystus) — uznanie ŚWIĘTOŚCI cierpienia i pokory. CHRZEŚCIJAŃSKA FILOZOFIA DOSTOJEWSKIEGO: 1) NIE rozum zbawia, lecz wiara. 2) NIE pycha (teoria nadczłowieka), lecz pokora. 3) NIE samotny czyn, lecz miłość drugiego człowieka. 4) NIE odrzucenie cierpienia, lecz przyjęcie go jako drogi. 5) NIE ucieczka od ludu (Petersburg, intelektualizm), lecz powrót do wspólnoty (pocałunek ziemi). 6) UPADŁA kobieta NAJBLIŻEJ ZBAWIENIA — paradoks ewangeliczny. 7) GRZESZNA prowadzi MORDERCĘ do Boga. PARALELE: 1) MARIA MAGDALENA — grzeszna, świadek Zmartwychwstania. 2) ŁAZARZ — symbol odrodzenia. 3) BIBLIJNA wartość pokory wobec pychy. 4) U Mickiewicza — Ksiądz Piotr odkupuje Konrada przez wiarę. 5) U Tołstoja — Pierre Bezuchow w 'Wojnie i pokoju' znajduje sens przez Platona Karatajewa (prosty chłop). KONTRAST z LUŻYNEM/SWIDRIGAJŁOWEM: Łużyn = utylitaryzm, Swidrigajłow = cynizm, oba kończą klęską. Sonia = wiara, kończy zwycięstwem (Raskolnikow odkupiony). KRYTYKA POSTAWY Soni: 1) Pasywna kobieta, podporządkowana mężczyznom. 2) Religijna naiwność. 3) Stereotyp 'kobiety-anioła' XIX w. ALE: 1) Sonia jest AKTYWNYM moralnym sprawcą — to ona prowadzi Raskolnikowa. 2) Łączy upadek z wiarą — paradoksalna głębia. 3) Dostojewski celowo wybiera marginalizowaną postać jako wybawicielkę. NA MATURZE — Sonia STANDARD pytań. Trzeba znać: poświęcenie (żółty bilet), Ewangelia Łazarza, krzyż cyprysowy, pocałunek ziemi, Sybir, przełom w epilogu, chrześcijańska filozofia (pokora i miłość ZWYCIĘŻAJĄ rozum i teorię).

Trzy WARSTWY artystyczne — przestrzeń (Petersburg), symbolika (przedmioty/miejsca), sny — TWORZĄ wewnętrzny świat powieści. PETERSBURG nie jest tłem — to BOHATER ZBIOROWY. Akcja toczy się w upalne LATO, narrator wielokrotnie podkreśla nieznośny upał, kurz, swąd. Miasto przedstawione przez pryzmat UBOGICH DZIELNIC: okolice Placu Siennego, Wyspa Wasiljewska, kanały Gribojedowa. Cechy: 1) DUSZNY KLIMAT — pot, gorączka miasta odbija gorączkę Raskolnikowa. 2) TŁUMY BIEDOTY — żebracy, pijacy, prostytutki, urzędnicy bez pracy, studenci na granicy nędzy. 3) BRUDNE ULICE, NĘDZNE KAMIENICE — zatłoczone 'klitki' na poddaszach. Pokój Raskolnikowa 'jak trumna'. Mieszkanie Marmieładowów w 'przechodnim pokoju'. 4) KNAJPY (karczma 'Kryształowy Pałac') i DOMY PUBLICZNE — przestrzenie publicznego upadku. 5) RZEKA NEWA i KANAŁY — Petersburg miasto wody, mosty łączą wyspy. Symboliczne miejsca przejścia, ale też potencjalnych samobójstw (Raskolnikow rozważa skok, pijana Afrosinia próbuje). 6) PLAC SIENNY — centrum biedoty, targowisko, miejsce GŁÓWNEJ SKRUCHY Raskolnikowa (klęka, całuje ziemię). 7) PIĘKNE PAŁACE i Newski Prospekt są CELOWO POMINIĘTE — Dostojewski pokazuje DRUGI Petersburg, biedotę. SYMBOLIKA: Petersburg = 'PODZIEMIE NOWOCZESNOŚCI' (motyw też w 'Notatkach z podziemia' Dostojewskiego 1864). Miasto duszy nowoczesnego człowieka: alienacja, anonimowość, kult pieniądza, rozpad więzi społecznych. ANTYCYPACJA Kafkowskiego miasta z 'Procesu' i 'Zamku'. Paralele: Baudelaire 'Kwiaty zła' (Paryż upadku), Dickens (Londyn biedoty), Zola (naturalistyczny Paryż). Mickiewicz w 'Ustępie' Dziadów III pokazuje IMPERIALNY Petersburg cara — Dostojewski pokazuje BIEDNĄ stronę tego samego miasta. SYMBOLIKA PRZEDMIOTÓW I MIEJSC: 1) POKÓJ-TRUMNA Raskolnikowa — niska, ciasna komórka na poddaszu. Symbol DUCHOWEJ ŚMIERCI, izolacji, uwięzienia w teorii. Wyprowadza się po przyznaniu — symboliczne wyjście z grobu (paralela Łazarz). 2) KAMIEŃ — duży głaz na pustym podwórzu, pod którym Raskolnikow ukrywa łupy. Symbol CIĘŻARU WINY, przygniatającego. Nigdy nie wraca po pieniądze — wina nie znika sama. 3) MOSTY nad Newą — symboliczne MIEJSCA PRZEJŚCIA między światami (normalność/zbrodnia, rozum/obłęd, izolacja/wspólnota). Dwoistość Raskolnikowa. 4) KRZYŻ CYPRYSOWY — ludowy krzyż, dar Lizawiety dla Soni, Sonia przekazuje Raskolnikowowi. Symbol TRANSMISJI WIARY i przebaczenia od OFIARY do KATA przez Sonię. Cyprys — drewno trumien, ale drzewo wieczności. 5) DRZWI — Raskolnikow OBSESYJNIE zapomina je zamykać. Symbol PODŚWIADOMEJ POTRZEBY UJAWNIENIA tajemnicy. Otwarte drzwi = otwarta wina. 6) TOPÓR/SIEKIERA — symbol BRUTALNEGO przekroczenia granicy. 7) WSKRZESZENIE ŁAZARZA — Ewangelia Jana 11, czytana przez Sonię. Symbol DUCHOWEGO ZMARTWYCHWSTANIA. 8) ŻÓŁTY BILET Soni — symbol społecznego upadku, ale i poświęcenia. 9) POCAŁUNEK ZIEMI na PLACU SIENNYM — gest pojednania z ludzkością, pokory wobec ludu. 10) 730 KROKÓW — odległość pokoju Raskolnikowa od mieszkania lichwiarki. Symbol RACJONALNEJ KALKULACJI, która zawodzi. SNY mają KLUCZOWĄ funkcję narracyjną i symboliczną — ujawniają NIEŚWIADOME prawdy. Dostojewski PREKURSOR Freuda ('Interpretacja snów' 1900 — 35 lat później). 1) SEN O BICIU KONIA (z dzieciństwa, przed zbrodnią) — mały Rodion z ojcem widzi, jak chłop MIKOŁKA bije zaprzęgniętego konika do śmierci wśród śmiechu pijanych chłopów. Rodion płacze, próbuje obronić konia, bezsilny. ZNACZENIE: a) Zapowiedź zbrodni — Raskolnikow stanie się oprawcą jak Mikołka. b) UJAWNIA prawdziwą naturę Raskolnikowa — WSPÓŁCZUJĄCEGO chłopca, który nie powinien być oprawcą. Sumienie wbudowane od dzieciństwa. c) Konik = obraz słabszego, kruchego, niewinnego (jak Lizawieta). 2) SEN O ŚMIEJĄCEJ SIĘ LICHWARCE — Raskolnikow śni, że uderza Alonę toporem, ale ona ŚMIEJE się, nie umiera. ZNACZENIE: niemożność pogodzenia się ze zbrodnią, klęska teorii — lichwarka 'zwycięża' w sumieniu Raskolnikowa, bo on stał się gorszy. 3) SEN O APOKALIPSIE/TRYCHINACH (w epilogu, na Syberii, podczas ciężkiej choroby) — wizja całego świata zarażonego mikrobami ('trychinami'), które czynią z każdego człowieka 'posiadacza prawdy absolutnej'. Wszyscy uważają, że tylko oni mają rację, walczą ze sobą, miasta płoną, ludzie się zabijają. ZNACZENIE: a) Apokalipsa świata zdominowanego przez teorie typu Raskolnikowa — gdyby każdy uznał siebie za 'niezwyczajnego', byłaby ZAGŁADA cywilizacji. b) MOMENT PRZEŁOMU — Raskolnikow rozumie, że jego teoria prowadzi do samozagłady. c) Aluzja BIBLIJNA — Apokalipsa św. Jana. d) Krytyka NIHILIZMU i totalitarnych ideologii — proroczy obraz XX wieku (Hitler, Stalin = 'nadludzie' z teorii). Po tym śnie Raskolnikow PŁACZE u stóp Soni, zaczyna czytać Ewangelię, rodzi się 'nowy człowiek'. RAZEM Petersburg + symbolika + sny tworzą GĘSTĄ tkankę artystyczną — powieść jest jednocześnie REALISTYCZNA (Petersburg biedoty) i SYMBOLICZNA (każdy detal niesie znaczenie) i PSYCHOLOGICZNA (sny jako klucz do nieświadomości). To wzór NARRACJI MODERNISTYCZNEJ jeszcze przed modernizmem. Na MATURZE — pytania o przestrzeń, symbolikę i sny pojawiają się STANDARDOWO. Trzeba znać: Petersburg jako bohatera (duszny, biedota, kontrast z imperialnym), kluczowe symbole (pokój, kamień, mosty, krzyż, drzwi, Łazarz, ziemia), trzy sny (koń, lichwarka, trychiny) i ich funkcje.

Termin POLIFONICZNA POWIEŚĆ wprowadził MICHAIŁ BACHTIN (1895-1975) w fundamentalnej pracy 'PROBLEMY POETYKI DOSTOJEWSKIEGO' (1929, znacznie rozszerzone wydanie 1963). Bachtin REWOLUCYJNIE odczytał Dostojewskiego, pokazując, że nie jest 'chaotycznym geniuszem', lecz świadomym wynalazcą NOWEGO TYPU POWIEŚCI — fundamentem nowoczesnej narracji. DEFINICJA POLIFONII: termin z teorii muzyki (poly + phone = wielogłosowość) — powieść nie ma jednego dominującego głosu autora-narratora, lecz jest ARENĄ DIALOGU RÓWNORZĘDNYCH głosów-świadomości. Każda postać ma własną PEŁNĄ, ROZWINIĘTĄ ideologię, którą Dostojewski TRAKTUJE POWAŻNIE — nie podporządkowuje jej narratorowi. Postaci nie są 'marionetkami' autora, lecz autonomicznymi 'osobami' wypowiadającymi własne 'słowo'. CECHY POLIFONII w 'Zbrodni i karze': 1) RÓWNORZĘDNE IDEOLOGIE — w powieści współistnieją: teoria Raskolnikowa o nadczłowieku, chrześcijaństwo Soni, utylitaryzm Łużyna ('rozsądny egoizm'), nihilizm Lebieziatnikowa ('nowe idee'), cynizm Swidrygajłowa, zdrowy rozum Razumichina, psychologia Porfiriego, religia ludowa Mikołaja-raskolnika. Każda jest 'pełnoprawnym GŁOSEM' i nie jest jednoznacznie potępiona ani gloryfikowana przez narratora. 2) DIALOG MIĘDZY POSTACIAMI — niezamknięty, otwarty na nowe argumenty. Sokratejskie pojedynki Porfiry-Raskolnikow są klasycznym przykładem: nie ma jednoznacznego 'zwycięzcy', argumenty się ścierają, sumienie się rodzi w dialogu. 3) DIALOG WEWNĘTRZNY — najgłębszy poziom polifonii. Świadomość Raskolnikowa SAMA W SOBIE jest polifoniczna: teoria walczy z sumieniem, racjonalizacja z empatią, pycha z pokorą. Bachtin pisze, że Raskolnikow to 'POLE BITWY różnych głosów ideologicznych'. NIE MA jednolitego 'ja' — jest WIELOGŁOS WEWNĘTRZNY. To bezpośrednia antycypacja Freudowskiej koncepcji id/ego/superego. 4) MOWA POZORNIE ZALEŻNA (style indirect libre) — kluczowa technika narracyjna. Narrator wchodzi w głąb psychiki Raskolnikowa, jego myśli przenikają narrację bez wyraźnego oznaczenia ('pomyślał', 'rzekł sobie'). Czytelnik odbiera świat niemal bezpośrednio przez pryzmat chorego, gorączkowego umysłu bohatera. Granica między perspektywą narratora a perspektywą bohatera ZACIERA SIĘ celowo. Przykład: opis wahania przed zbrodnią — czytelnik nie wie, czy to narrator opisuje, czy Raskolnikow sam sobie zadaje pytania. 5) NIEDOMKNIĘCIE — powieść kończy się EPILOGIEM otwartym: 'tu zaczyna się jednak nowa historia, historia stopniowej odnowy człowieka...'. Postać Raskolnikowa pozostaje 'NIEUKOŃCZONA', wciąż w procesie. Bachtin: bohater Dostojewskiego nigdy nie jest 'gotowy', zawsze 'staje się' (rosyjskie стано́виться). To OPOZYCJA do 'gotowego' bohatera tradycyjnej powieści (np. Tołstoj). 6) KARNAWALIZACJA (drugi termin Bachtina, z 'Twórczości Franciszka Rabelais'go') — w 'Zbrodni i karze' obecna w scenach STYPY po Marmieładowie, w karczmach, w chaotycznych spotkaniach na ulicach. Świat 'do góry nogami' — prostytutka uczy mordercę zbawienia, dziecko żebra na ulicy, urzędnik pije ostatnią rubelkę. Karnawał zacierający granice społeczne, ujawniający paradoksy. 7) NIESTABILNOŚĆ TONÓW — powieść miesza tragizm z groteską, wzniosłość z banalnością, religię z prozaicznością. Marmieładow opowiada Raskolnikowowi swoją tragedię w pijanej karczmie. Sonia czyta Ewangelię w pokoju, gdzie sąsiad podsłuchuje. KONTRAST z TOŁSTOJEM: Lew Tołstoj = MONOLOGICZNY (jeden dominujący głos autora-narratora, postaci podporządkowane jego wizji). Pierre Bezuchow w 'Wojnie i pokoju' znajduje 'prawdę' (chłopska wiara Karatajewa) — Tołstoj sugeruje, że to JEDYNA prawda. Dostojewski = POLIFONICZNY (głosy równorzędne) — choć on sam BYŁ chrześcijaninem, daje Łużynowi i Swidrygajłowowi pełne autonomiczne głosy. Bachtin uważa, że Dostojewski wprowadził FILOZOFIĘ DIALOGU do literatury. ANTYCYPACJE i WPŁYW: 1) PSYCHOANALIZA Freuda — id, ego, superego jako dialog wewnętrzny. 2) HEIDEGGER, SARTRE, CAMUS — egzystencjalizm, dialog z 'innym'. 3) NOWA POWIEŚĆ francuska XX w. (Robbe-Grillet) — porzucenie wszechwiedzącego narratora. 4) DEKONSTRUKCJA (Derrida, Kristeva — uczennica Bachtina). 5) PISARZE: Kafka, Joyce, Kundera, Pamuk — wszyscy zadłużeni u Dostojewskiego. 6) Termin INTERTEKSTUALNOŚĆ (Kristeva) — rozwinięcie polifonii. KRYTYKA polifonii: niektórzy badacze (Czesław Miłosz, polski rusycysta Andrzej Walicki) argumentują, że Bachtin PRZESADZA — Dostojewski mimo wszystko ma WYRAŹNE preferencje (Sonia/wiara > Raskolnikow/teoria), nie jest 'neutralnym arbitrem'. ALE: Bachtin nie twierdzi, że Dostojewski nie ma poglądów — twierdzi, że NIE NARZUCA ich postaciom, daje im autentyczne głosy. To różnica jakościowa. POLIFONIA w SCENACH konkretnych 'Zbrodni i kary': 1) ROZMOWA RASKOLNIKOWA Z PORFIRYM o artykule 'O zbrodni' — dwa głosy ścierają się jako równe. 2) WYZNANIE u Soni — głos zbrodni + głos wiary, nie podporządkowane sobie. 3) STYPA po Marmieładowie — chór różnych głosów (Łużyn, Lebieziatnikow, Katarzyna Iwanowna, Sonia, sąsiedzi). 4) Świadomość Raskolnikowa w pokoju-trumnie — teoria + sumienie + miłość do matki + pogarda do siebie + duma. Bachtin twierdzi, że POLIFONIA jest demokratyczna — daje głos każdej świadomości. Dostojewski poprzez polifonię wprowadza FILOZOFIĘ SZACUNKU dla 'drugiego' jako autonomicznej osoby. NA MATURZE PR — pytanie o polifonię to STANDARD esejów. Trzeba znać: termin (Bachtin, 1929), definicję (równorzędne głosy), przykłady w 'Zbrodni i karze' (Raskolnikow + Sonia + Porfiry + Swidrigajłow + Łużyn), mowę pozornie zależną, niedomknięcie (epilog otwarty), karnawalizację, kontrast z Tołstojem (monologiczny). Esej 'Powieść XIX wieku' lub 'Innowacje Dostojewskiego' wymaga tego materiału.

Teoria Raskolnikowa o 'NIEZWYCZAJNYCH LUDZIACH' (1866) ANTYCYPUJE Nietzschego o 20 LAT — 'TAK RZECZE ZARATUSTRA' powstaje w latach 1883-1885. Nietzsche CZYTAŁ Dostojewskiego (po francusku, od 1887) i WPROST przyznawał: 'Dostojewski to jedyny psycholog, od którego mogłem się czegoś nauczyć'. Choć ideologicznie się różnili, Dostojewski PROROCZO antycypuje nietzscheańskie kategorie. PARALELE między teorią Raskolnikowa a Nietzschem: 1) PODZIAŁ LUDZKOŚCI — Raskolnikow: 'zwyczajni' (materiał reproduktywny) vs 'niezwyczajni' (prawodawcy z prawem do krwi). Nietzsche: 'OSTATNI LUDZIE' (Letzte Menschen — bierni konsumenci szczęścia, którzy 'wynaleźli szczęście' i mrugają) vs 'NADCZŁOWIEK' (Übermensch — twórca wartości, ten, który przekracza człowieka). 2) PRAWO PRZEKROCZENIA MORALNOŚCI — obaj głoszą, że wybitni mogą/muszą przekroczyć tradycyjną moralność. Raskolnikow: 'niezwyczajni mają prawo przelać krew dla nowego słowa'. Nietzsche: 'Jenseits von Gut und Böse' ('Poza dobrem i złem' 1886) — moralność tradycyjna jako 'moralność niewolnicza' (Sklavenmoral) musi być przekroczona przez 'moralność panów' (Herrenmoral). 3) PRZYKŁAD NAPOLEONA — Raskolnikow widzi w nim wzór. Nietzsche pisze o Napoleonie jako 'syntezie nieludzkości i nadludzkości' ('Z genealogii moralności' 1887). 4) KRYTYKA OŚWIECENIOWEGO RACJONALIZMU i moralności tłumu — obaj. 5) KRYTYKA CHRZEŚCIJAŃSTWA jako 'religii słabych' (Nietzsche) lub jako moralności 'zwyczajnych' (Raskolnikow implicytnie). RÓŻNICE FUNDAMENTALNE: 1) FUNKCJA TEORII — DOSTOJEWSKI POLEMIZUJE z taką teorią. Raskolnikow to KARYKATURA, jego klęska to DOWÓD, że teoria jest BANKRUTKA moralnie i psychologicznie. Sonia (chrześcijaństwo, miłość, pokora) ZWYCIĘŻA. Nietzsche POSTULUJE nadczłowieka jako IDEAŁ — Zaratustra to nauczyciel, prorok przyszłości. 2) WULGARYZACJA U Dostojewskiego nadczłowiek SCHODZI do morderstwa lichwiarki dla pieniędzy (skrajna wulgaryzacja idei). U Nietzschego nadczłowiek TWORZY NOWE WARTOŚCI ('Wille zur Macht' — wola mocy jako akt twórczy), nie morduje dla zysku. Prawdziwy Übermensch Nietzschego pogardziłby Raskolnikowem jako 'wulgarnym mordercą'. 3) RELIGIA — Dostojewski WIERZĄCY chrześcijanin (prawosławie) — zbawienie przez wiarę, miłość, cierpienie. Nietzsche ANTYCHRYSTUS — 'BÓG UMARŁ' ('Gott ist tot' z 'Wesołej wiedzy' 1882), odrzuca chrześcijaństwo jako 'moralność niewolniczą' wymyśloną przez słabych, by trzymać w szachu silnych. 4) ZBAWIENIE — U Dostojewskiego zbawienie = pojednanie z ludzkością (Sonia, lud, ziemia — pocałunek na Placu Siennym). U Nietzschego zbawienie/przekroczenie = WYWYŻSZENIE ponad ludzkość (Übermensch jako sens ziemi). 5) STOSUNEK DO CIERPIENIA — Dostojewski: cierpienie ZBAWIA (Sonia, Sybir). Nietzsche: cierpienie HARTUJE silnych, ale słabych niszczy — 'amor fati' (miłość losu) jako akceptacja, nie zbawienie. KRYTYCZNA INTERPRETACJA: Dostojewski POKAZUJE, dokąd prowadzi WULGARYZACJA koncepcji nadczłowieka — do przemocy, nihilizmu, samozagłady cywilizacji. SEN O TRYCHINACH w epilogu jest WIZJĄ ŚWIATA NIETZSCHEAŃSKIEGO doprowadzonego do absurdu: każdy uważa się za 'mającego prawo', wszyscy walczą ze wszystkimi, miasta płoną, cywilizacja ginie. PROROCZA KRYTYKA XX-WIECZNYCH TOTALITARYZMÓW: 1) HITLER, STALIN, MAO często cytowali zwulgaryzowanego Nietzschego, uważali się za 'nadludzi'. NSDAP zawłaszczyła pojęcie 'Übermensch' dla rasy 'aryjskiej'. 2) BOLSZEWICY i ich 'NOWY CZŁOWIEK SOWIECKI' — bezpośrednia kontynuacja rosyjskiego nihilizmu, który Dostojewski krytykował. 3) WSPÓŁCZESNE 'ELITY' uważające się za uprawnione do łamania prawa dla 'wyższego dobra'. Dostojewski PRZEWIDZIAŁ tę degenerację. Camus w 'Człowieku zbuntowanym' (L'Homme révolté 1951) ANALIZUJE Raskolnikowa jako prekursora 'BUNTU METAFIZYCZNEGO' i ostrzega przed 'morderstwem dla idei' typowym dla XX wieku. POLEMIKA Z INNYMI IDEOLOGIAMI: 1) UTYLITARYZM Bentham/Mill (Łużyn jako karykatura) — krytyka 'rozsądnego egoizmu' i 'największe szczęście największej liczby'. 2) NIHILIZM rosyjski lat 60. XIX w. (PISAREW, CZERNYSZEWSKI — autor 'Co robić?' 1863, ideał 'nowego człowieka' racjonalisty) — Dostojewski karykaturuje przez Lebieziatnikowa i Raskolnikowa. 3) SOCJALIZM UTOPIJNY — arytmetyka moralna 'szczęścia większości' = reductio ad absurdum. 4) RACJONALIZM OŚWIECENIOWY — krytykowany jako oderwany od życia ('człowiek księgi'). 5) DARWINIZM SPOŁECZNY (Spencer) — Łużyn jako wcielenie 'silniejszego, który ma prawo wykorzystać słabszego'. ANTYCYPACJE intelektualne: 1) FILOZOFIA EGZYSTENCJALNA XX w. — Heidegger, Sartre, Camus czytali Dostojewskiego. Sartre w 'Existentialism is a Humanism' powołuje się na 'jeśli Bóg nie istnieje, wszystko jest dozwolone' (cytat z 'Braci Karamazow', ale myśl bliska 'Zbrodni i karze'). 2) PSYCHOANALIZA — Freud cenił Dostojewskiego ('Bracia Karamazow' jako 'najwspanialszą powieść jaką kiedykolwiek napisano'). 3) TOTALITARYZMY XX w. — proroczy. 4) BIOPOLITYKA Foucaulta/Agambena — KONCEPCJA HOMO SACER (Agamben 'Homo Sacer: Sovereign Power and Bare Life' 1995): życie pozbawione wartości prawnej, które można zabić bez konsekwencji. Raskolnikow tworzy podobną kategorię — 'wszy', ludzie szkodliwi, których śmierć jest moralnie obojętna. To MECHANIZM BIOPOLITYKI, który Agamben analizuje jako zarodek nazizmu (życie 'niewarte życia', Lebensunwertes Leben w terminologii nazistowskiej). Dostojewski POKAZUJE PSYCHOLOGICZNY MECHANIZM ODCZŁOWIECZENIA OFIARY — metafora 'wesz' (Raskolnikow musi mentalnie zdegradować lichwarkę, by móc ją zabić). To MECHANIZM wszystkich zbrodni przeciw ludzkości — od pogromów żydowskich po Holocaust, od kolonialnych masakr po współczesne ludobójstwa. Mówienie o 'pasożytach', 'szczurach', 'karaluchach' zawsze poprzedza masowe mordy. Dostojewski genialnie identyfikuje ten mechanizm na 75 lat przed Holocaustem. 5) MICHAIŁ BACHTIN (1929) — analiza polifonii Dostojewskiego pokazuje, że RÓŻNORODNOŚĆ GŁOSÓW (anti-totalitarna) jest istotą jego powieści. Dostojewski w sensie POETYCKIM jest anty-totalitarny — każdy głos jest autonomiczny, żaden nie jest hegemoniczny. NA MATURZE PR — porównanie Dostojewski/Nietzsche/krytyka utylitaryzmu i nihilizmu to klasyczne pytanie esejowe. Trzeba znać: chronologię (Dostojewski 1866 PRZED Nietzschem 1883-85), paralele (podział ludzi, prawo do przekroczenia, Napoleon), różnice fundamentalne (Dostojewski POLEMIZUJE, Nietzsche POSTULUJE; Raskolnikow KARYKATURA, Übermensch IDEAŁ; chrześcijaństwo vs antychrystus), antycypację totalitaryzmów (sen o trychinach jako wizja XX w.), homo sacer Agambena, mechanizm odczłowieczenia ('wesz'). Esej 'Krytyka racjonalizmu w XIX wieku' lub 'Antycypacja totalitaryzmów' wymaga tego materiału.