Umownie od klęski powstania styczniowego (1864) do początku lat 90. XIX w. Praca organiczna, praca u podstaw, emancypacja kobiet, asymilacja Żydów, scjentyzm, utylitaryzm. Realizm i naturalizm. „Lalka” Prusa, „Zbrodnia i kara” Dostojewskiego, „Nad Niemnem” i „Gloria victis” Orzeszkowej, „Potop” Sienkiewicza.
Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.
Sprawdzian z pozytywizmu z odpowiedziami →
Quiz · Pozytywizm
82 pytania z tej epoki w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.
Wybierasz epokę albo lekturę, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.
Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.
Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.
Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.
Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.
Kilka pytań z bazy z epoki „Pozytywizm” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
Wprowadzenie
Pozytywizm w Polsce był w dużej mierze reakcją na klęskę powstania styczniowego. Umowne granice epoki to upadek powstania (1864) i początek lat 90. XIX w. — jako datę końcową podaje się m.in. rok 1891, w którym ukazał się pierwszy tom poezji Kazimierza Przerwy-Tetmajera.
Program młodych publicystów warszawskich (Aleksander Świętochowski, artykuł „My i wy” w „Przeglądzie Tygodniowym”, 1871) opierał się na hasłach pracy organicznej i pracy u podstaw, emancypacji kobiet i asymilacji Żydów.
Zaplecze filozoficzne: Auguste Comte („Kurs filozofii pozytywnej”), Herbert Spencer, John Stuart Mill, Karol Darwin; pojęcia scjentyzmu, utylitaryzmu, ewolucjonizmu, determinizmu. W literaturze dominują powieść i nowela, a prądami epoki są realizm i naturalizm.
Z listy lektur szkoły ponadpodstawowej (Dz.U. 2024 poz. 1019) do tej epoki należą: „Lalka” Bolesława Prusa i „Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego (obie w całości, zakres podstawowy), „Potop” Henryka Sienkiewicza (fragmenty, zakres podstawowy), a w zakresie rozszerzonym realistyczna lub naturalistyczna powieść europejska (Balzac, Dickens, Gogol albo Flaubert).
„Nad Niemnem” i „Gloria victis” Elizy Orzeszkowej są na liście lektur uzupełniających. „Chłopi” Reymonta (fragmenty, zakres podstawowy) i „Ludzie bezdomni” Żeromskiego (lektura uzupełniająca) to już utwory Młodej Polski.
Przed maturą
Zacznij od: Pozytywizm, Auguste Comte, Herbert Spencer i 30 kolejnych pozycji.
Pełna lista12 umiejętności do odhaczenia, od „Ramy epoki i kontekst historyczny” po „Powieść tendencyjna i nowela pozytywistyczna”.
Lista umiejętności13 pułapek, np. „Wesele jest powieścią pozytywistyczną”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.
Typowe błędyNajpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.
Zakres materiału
12 kluczowych umiejętności — do przećwiczenia na zadaniach z bazy.
Granice epoki są umowne: początek wyznacza klęska powstania styczniowego (1864), koniec — początek lat 90. XIX w. (często podaje się rok 1891, datę pierwszego tomu poezji Kazimierza Przerwy-Tetmajera). Pozytywizm był w Polsce w dużej mierze reakcją na klęskę powstania. Po powstaniu władze carskie zamknęły m.in. ostatnią w zaborze rosyjskim uczelnię wyższą (1869). Publicyści uznali, że najpierw trzeba zadbać o rozwój i oświatę najuboższych warstw, a dopiero potem myśleć o niepodległości politycznej.
Praca organiczna: postulat wywiedziony z pism Herberta Spencera — społeczeństwo działa jak organizm, więc potrzebny jest równomierny rozwój wszystkich grup, które je tworzą. Praca u podstaw: praca nad ludem wiejskim i miejskim, aby go oświecić, podnieść jego dobrobyt i rozbudzić świadomość narodową; hasło pochodzi z cyklu artykułów Aleksandra Świętochowskiego i Leopolda Mikulskiego w „Przeglądzie Tygodniowym” (1873). Emancypacja kobiet: zrównanie kobiet z mężczyznami w życiu społecznym i politycznym (postulat szczególnie żywy w latach 70. XIX w.). Asymilacja i równouprawnienie Żydów. Utylitaryzm: miarą wartości jest użyteczność, także w literaturze (Piotr Chmielowski, „Utylitaryzm w literaturze”).
Auguste Comte (1798–1857), francuski filozof, autor sześciotomowego „Kursu filozofii pozytywnej” — postulował skupienie się na tym, co realne i praktyczne. Herbert Spencer (1820–1903) przenosił teorię ewolucji na społeczeństwo. John Stuart Mill (1806–1873) — czołowy empirysta epoki, rozwijał utylitaryzm, do którego inspiracją był Jeremy Bentham (1748–1832). Karol Darwin (1809–1882) — teoria ewolucji. Hipolit Taine (1828–1893) — determinizm: czyny człowieka zależą od biologii, środowiska i historii. Scjentyzm: wiedzę zdobywa się wyłącznie metodą naukową, metafizykę się odrzuca.
Artykuł Aleksandra Świętochowskiego „My i wy” (1871, „Przegląd Tygodniowy”), nazywany manifestem programowym pozytywizmu, przeciwstawiał „starych” — wiernych romantycznej i szlacheckiej spuściźnie — „młodym” pozytywistom. Zamiast walki zbrojnej program młodych stawiał na pracę: oświatę ludu, rozwój gospodarczy, naukę. W „Lalce” to napięcie nosi w sobie sam Wokulski — doktor Szuman mówi o nim: „Stopiło się w nim dwu ludzi: romantyk sprzed roku sześćdziesiątego i pozytywista z siedemdziesiątego”. Rzecki z kolei pisze o sobie, że nazywają go „bonapartystą i romantykiem”.
Akcja powieści zaczyna się „w początkach roku 1878” i sięga roku 1879. Stanisław Wokulski pochodzi ze szlachty; jego ojciec wolałby pieniądze syna „użyć na proces” o majątek po dziadku. Droga: subiekt u Hopfera (sklep z restauracją) → nauka i uniwersytet → udział w powstaniu i Syberia (okolice Irkucka), gdzie zdobył uznanie uczonych → powrót w 1870 r. i praca w sklepie Minclowej, wdowy po Janie Minclu → ślub z nią i odziedziczenie sklepu → po jej śmierci wyjazd na wojnę z całą gotówką, trzydziestoma tysiącami rubli, i majątek z dostaw w Bułgarii → miłość do Izabeli Łęckiej. Kamienicę Łęckich każe licytować do dziewięćdziesięciu tysięcy rubli, choć jedyna licytantka, baronowa Krzeszowska, dałaby sześćdziesiąt tysięcy. W Paryżu poznaje chemika Geista, który szuka metalu lżejszego od powietrza; do kraju ściąga go list prezesowej Zasławskiej.
Powieść ukazywała się w odcinkach w „Kurierze Codziennym” (1887–1889), wydanie książkowe wyszło w 1890 r. Dwa głosy narracji: narrator trzecioosobowy oraz „Pamiętnik starego subiekta” Ignacego Rzeckiego. Julian Ochocki myśli o machinach latających; Henryk Szlangbaum jest subiektem „mojżeszowego wyznania” — Rzecki notuje, że „do starozakonnych rośnie niechęć”. Ważne sceny: spacer Wokulskiego nad Wisłę (Powiśle), gdzie widzi nędzę i myśli: „Oto miniatura kraju”; Paryż — lot balonem na uwięzi („balonem captif”), po którym Geist rozpoznaje w nim człowieka myślącego o samobójstwie; Rzecki nakręcający zabawki w sklepie: „Marionetki!… Wszystko marionetki!…” — scena z początku powieści wraca pod jej koniec.
Powieść rosyjska z 1866 r., w podstawie programowej lektura obowiązkowa w całości (zakres podstawowy). Rodion Raskolnikow, były student, zabija lichwiarkę i jej siostrę Lizawietę już w części pierwszej; pozostałe części i epilog pokazują to, co dzieje się z nim po zbrodni. W swoim artykule dzieli ludzi „na zwyczajnych i nadzwyczajnych” — ci drudzy nie muszą jego zdaniem krępować się prawem. Inne postaci: Sonia Marmieładowa (córka urzędnika, zmuszona wziąć „bilet żółty”), śledczy Porfiry, Łużyn — narzeczony siostry Raskolnikowa, Duni, Świdrygajłow. Epilog rozgrywa się na Syberii: Raskolnikow zostaje skazany na osiem lat ciężkich robót, pod poduszką ma Ewangelię Soni. Uwaga: w przekładzie z 1928 r. imiona brzmią inaczej (Zosia, Elżbieta, Porfirjusz).
Petersburg w powieści to skwar lipca, zaduch, odór z traktierni i pijani spotykani co krok. Wnętrza są ciasne i nędzne: pokój Raskolnikowa to „malenieczka klatka” o żółtych, zakurzonych, odstających od ścian tapetach, a on sam powtarza za matką, że izdebka jest „podobna do trumny”. Kolor żółty wraca także w mieszkaniu lichwiarki (żółte obicie, żółte meble, obrazki w żółtych ramkach).
Eliza Orzeszkowa (1841–1910): „Marta” (1873, powieść tendencyjna), „Nad Niemnem” (Justyna Orzelska i Jan Bohatyrowicz; Mogiła — uroczysko w zaniemeńskim borze, jedyny grobowiec Andrzeja Korczyńskiego), „Gloria victis” (tytułowe opowiadanie tomu z 1910 r.: o powstańcach styczniowych opowiadają wiatrowi drzewa; wodzem oddziału jest Romuald Traugutt). Henryk Sienkiewicz (1846–1916): Trylogia („Ogniem i mieczem”, „Potop”, „Pan Wołodyjowski”) pisana — jak sam zaznaczył w zakończeniu — „dla pokrzepienia serc”, „Quo vadis” (1896), nowele („Janko Muzykant”); Nagroda Nobla 1905 za wybitne zasługi jako pisarza epickiego. Maria Konopnicka: „Mendel Gdański” (1890). Stefan Żeromski (pierwsze opowiadania wydał w 1895 r.) należy już do Młodej Polski, ale w „Siłaczce” (nauczycielka Stanisława Bozowska) i „Ludziach bezdomnych” (lekarz Tomasz Judym) podejmuje pozytywistyczne hasło pracy u podstaw.
Bolesław Prus (1847–1912) — obok „Lalki”: nowele „Antek” (1881) i „Kamizelka” (1882), „Z legend dawnego Egiptu”, powieść „Placówka” (1886) oraz powieść historyczna „Faraon”, osadzona w starożytnym Egipcie (druk w „Tygodniku Ilustrowanym” 1895–1896, wydanie książkowe 1897). Żaden z tych utworów nie jest lekturą obowiązkową w liceum.
Realizm: prąd dążący do obiektywnego obrazu społeczeństwa i człowieka, przedstawiający sytuacje typowe; najpełniej wyrażał się w powieściach i nowelach (Balzac, Flaubert, Dostojewski, w Polsce Prus i Orzeszkowa). Naturalizm: termin wprowadzony przez Émile’a Zolę (1840–1902); prąd oparty na determinizmie i ewolucjonizmie, podkreślający fizjologię człowieka. Polscy naturaliści to Adolf Dygasiński i Antoni Sygietyński; krytykował naturalizm Henryk Sienkiewicz.
Powieść tendencyjna — utwór wczesnego pozytywizmu podporządkowany tezie programowej; przykład: „Marta” Orzeszkowej (1873), która dała impet ruchowi emancypacyjnemu. Nowela — krótka forma epicka o jednowątkowej fabule osadzonej w realiach życia codziennego, z wyrazistym punktem kulminacyjnym. Przykłady: „Antek” i „Kamizelka” Prusa, „Janko Muzykant” Sienkiewicza, „Mendel Gdański” Konopnickiej.
Typowe błędy
Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.
Wesele jest powieścią pozytywistyczną
„Wesele” Wyspiańskiego to dramat Młodej Polski. Młodopolscy są też „Chłopi” Reymonta (1904–1909)
Dlaczego: Epokę wyznaczają umowne daty 1864 – początek lat 90. XIX w. Utwory z przełomu wieków i późniejsze należą do Młodej Polski, nawet jeśli — jak „Chłopi” — korzystają z realizmu i naturalizmu.
„Sztuka dla sztuki” to hasło pozytywizmu
Pozytywiści oceniali literaturę według jej użyteczności dla społeczeństwa (utylitaryzm)
Dlaczego: Utylitaryzm w literaturze promował Piotr Chmielowski (artykuł „Utylitaryzm w literaturze”). Hasło „sztuka dla sztuki” należy do następnej epoki.
Wokulski to arystokrata
Wokulski to kupiec szlacheckiego pochodzenia; majątek zdobył na dostawach podczas wojny w Bułgarii
Dlaczego: W salonie mówi się o nim jako o kupcu, który „podczas wojny bułgarskiej dorobił się wielkiego majątku”. Zaczynał jako subiekt u Hopfera, potem pracował w sklepie Minclów.
Pozytywizm głosił walkę zbrojną
Po klęsce powstania styczniowego pozytywiści stawiali na pracę organiczną i pracę u podstaw
Dlaczego: Publicyści „Przeglądu Tygodniowego” uznali, że najpierw trzeba zadbać o rozwój i oświatę najuboższych warstw, a dopiero potem myśleć o niepodległości politycznej.
Faraon napisał Sienkiewicz
„Faraon” to powieść historyczna Bolesława Prusa (druk 1895–1896, wydanie książkowe 1897)
Dlaczego: Akcja „Faraona” toczy się w starożytnym Egipcie. Sienkiewicz jest autorem Trylogii i „Quo vadis” (1896), powieści o Rzymie czasów Nerona.
Wokulski poślubił Minclową z miłości
Sam mówi, że ożenił się „nie dla majątku, ale dlatego, ażeby mieć pracę i nie umrzeć z głodu”
Dlaczego: Znajomi komentowali ten ślub słowami: „Sprzedał się starej babie”. Po kilku latach żona umarła, zostawiając mu — jak mówi narrator — dość spory majątek; na wojnę zabrał trzydzieści tysięcy rubli, całą gotówkę.
Wokulski kupił kamienicę Łęckich za rynkową cenę
Kazał licytować do dziewięćdziesięciu tysięcy rubli, choć baronowa Krzeszowska dałaby sześćdziesiąt tysięcy
Dlaczego: Anonimowy list ostrzega go, że przy cenie sześćdziesięciu tysięcy przepadnie resztka posagu panny Izabeli (trzydzieści tysięcy rubli). Wokulski przepłaca więc świadomie, a Rzecki nie może zrozumieć, po co „uwięzić dziewięćdziesiąt tysięcy rubli w murach”.
Tytuł „Lalka” to po prostu przezwisko Izabeli Łęckiej
Prus utrzymywał, że tytuł jest przypadkowy i wziął się z notatki prasowej o procesie o kradzież lalki
Dlaczego: W powieści odpowiada temu wątek procesu, który baronowa Krzeszowska wytacza pani Stawskiej o lalkę. Odnoszenie tytułu do Izabeli to interpretacja czytelników, a nie deklaracja autora.
Zbrodnia i kara to powieść polska
„Zbrodnia i kara” to powieść Fiodora Dostojewskiego (Rosja, 1866), akcja toczy się w Petersburgu
Dlaczego: W podstawie programowej to lektura obowiązkowa z literatury obcej, omawiana razem z realizmem drugiej połowy XIX w.
W „Zbrodni i karze” zbrodnia jest punktem kulminacyjnym
Zabójstwo następuje już w części pierwszej; dalej powieść pokazuje, co dzieje się z Raskolnikowem po zbrodni
Dlaczego: Czytelnik od początku wie, kto zabił. Powieść kończy się przyznaniem do winy („To ja zabiłem wtedy starą emerytkę i jej siostrę Elżbietę toporem i zrabowałem” — w przekładzie z 1928 r.) i epilogiem na Syberii.
Petersburg w „Zbrodni i karze” jest piękny
To miasto skwaru, zaduchu i nędzy; izdebka Raskolnikowa jest „podobna do trumny”
Dlaczego: Już pierwsze strony mówią o odorze z traktierni i pijanych spotykanych co krok. Izdebka bohatera ma żółte, zakurzone, odstające od ścian tapety.
Praca organiczna to to samo co praca u podstaw
Praca organiczna dotyczy równomiernego rozwoju wszystkich grup społeczeństwa; praca u podstaw — oświaty i dobrobytu ludu
Dlaczego: Pierwsze hasło wywodzi się z pism Spencera (społeczeństwo jak organizm). Drugie pochodzi z cyklu artykułów Świętochowskiego i Mikulskiego w „Przeglądzie Tygodniowym” (1873).
Henryk Sienkiewicz napisał Lalkę
„Lalka” to powieść Bolesława Prusa (odcinki 1887–1889, wydanie książkowe 1890)
Dlaczego: Sienkiewicz jest autorem Trylogii, pisanej — jak zaznaczył w zakończeniu „Pana Wołodyjowskiego” — „dla pokrzepienia serc”, oraz „Quo vadis”.
Do zapamiętania
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.
Lektury z epoki
Każda lektura ma własną podstronę z zadaniami, strategią i pojęciami.
Przykłady z bazy
Pełen zbiór zadań tego działu dostępny na platformie po założeniu konta.
Baza zadań z działu „Pozytywizm” jest aktywnie rozbudowywana. Zaloguj się, aby przeglądać aktualną kolekcję.
Przejdź do platformy →Jak się uczyć
Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
Ramy: klęska powstania styczniowego (1864) → początek lat 90. XIX w. Daty są umowne, a epoka jest w dużej mierze reakcją na klęskę powstania.
Hasła programu: praca organiczna (społeczeństwo jak organizm), praca u podstaw (oświata i dobrobyt ludu), emancypacja kobiet, asymilacja Żydów. Dwa pierwsze hasła to nie to samo.
Spór „młodych” ze „starymi”: artykuł Świętochowskiego „My i wy” (1871). W „Lalce” ten spór widać w samym Wokulskim — „romantyk sprzed roku sześćdziesiątego i pozytywista z siedemdziesiątego”.
Lalka: droga Wokulskiego (Hopfer → uniwersytet → Syberia → sklep Minclów → Bułgaria → Izabela), dwa głosy narracji (narrator i pamiętnik Rzeckiego), sceny: nędza nad Wisłą, licytacja kamienicy (90 tys. wobec 60 tys. rubli), Paryż i Geist, marionetki Rzeckiego.
Zbrodnia i kara: zabójstwo w części pierwszej, podział ludzi „na zwyczajnych i nadzwyczajnych”, Petersburg (skwar, zaduch, izdebka „podobna do trumny”), epilog na Syberii.
Autorzy epoki: Prus (Lalka, nowele, Faraon), Orzeszkowa (Marta, Nad Niemnem, Gloria victis), Sienkiewicz (Trylogia, Quo vadis, nowele), Konopnicka (Mendel Gdański). Żeromski i Reymont to już Młoda Polska.
Status lektur: obowiązkowe w całości — Lalka, Zbrodnia i kara; we fragmentach — Potop; uzupełniające — Nad Niemnem, Gloria victis.
Zakres rozszerzony: realistyczna lub naturalistyczna powieść europejska (Balzac, Dickens, Gogol albo Flaubert) oraz pojęcia realizmu i naturalizmu (Zola, determinizm).
FAQ
Wiedza z działu „Pozytywizm” przyda Ci się też tutaj:
82 zadania z tego działu w quizie z wyjaśnieniami, powtórkami i oceną AI. Subskrypcja odblokowuje cały katalog i pozostałe przedmioty — anulujesz, kiedy chcesz.
Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane przypomnienia o nauce).
