Gustaw Herling-Grudziński
Test z „Innego świata” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego — relacji z sowieckich więzień i obozu pracy w Jercewie (1940–1942). Motto z Dostojewskiego, trzy kotły, Kostylew, Gorcew, Ponomarenko, Marusia, Natalia Lwowna, „człowiek jest ludzki w ludzkich warunkach”, epilog w Rzymie.
Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp do wszystkich przedmiotów od 49 zł/mies.
Sprawdzian z „Innego świata” w wersji szkolnej →
O temacie
„Inny świat. Zapiski sowieckie” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego to autobiograficzna relacja z sowieckich więzień i z obozu pracy w Jercewie, gdzie autor był więziony do stycznia 1942 r. Książka powstała w latach 1949–1950; po angielsku ukazała się w 1951 r. („A World Apart”, przedmowa Bertranda Russella), po polsku — w Londynie w 1953 r. Pytania w teście dotyczą:
Jak działa quiz
W tym quizie
Tematyka i typy zadań zgodne z wymaganiami CKE dla tego przedmiotu. Każdy typ pokazujemy tak, jak wygląda w Quizie.
Wybierz jedną z 4 odpowiedzi A/B/C/D. Klasyk matur — najczęstszy typ.
Odpowiedz pełnym zdaniem. AI ocenia w 30 s z komentarzem CKE.
Połącz elementy w pary: termin → definicja, autor → dzieło, wzór → nazwa.
Ustaw w poprawnej kolejności
Ułóż etapy, daty, lub kroki w poprawnej kolejności chronologicznej / logicznej.
Zakres testu
14 kluczowych umiejętności – każdą przećwiczysz na pytaniach w Quizie.
Gustaw Herling-Grudziński (1919–2000) został w 1940 r. aresztowany przez NKWD przy próbie przejścia na Litwę. W śledztwie najpierw próbowano z niego zrobić oficera na usługach wywiadu niemieckiego (dowodami miały być wysokie buty z cholewami i brzmienie nazwiska); ostatecznie skazano go na pięć lat za zamiar przekroczenia granicy. Obóz w Jercewie opuścił w styczniu 1942 r., po głodówce. W marcu 1942 r. wstąpił do wojska polskiego w Ługowoje, w kwietniu był w Persji; w 1944 r. walczył pod Monte Cassino. Książkę napisał w latach 1949–1950; wydanie angielskie — 1951 („A World Apart”, przedmowa Bertranda Russella), polskie — Londyn 1953.
Podtytuł brzmi „Zapiski sowieckie”. Książka łączy cechy kilku gatunków: autobiografii i wspomnień (narrator jest autorem i opowiada w pierwszej osobie o własnym uwięzieniu), literatury dokumentu (dokładny opis zasad obozu: normy, kotły, widzenia, szpital, Trupiarnia), opowiadania (zamknięte historie pojedynczych ludzi: Kostylewa, Gorcewa, Pamfiłowa, Natalii Lwowny) i eseju (rozważania o śledztwie, litości, głodzie, nadziei). Opowieść nie jest prowadzona dzień po dniu — rozdziały są ułożone tematycznie, a ramę chronologiczną dają pierwszy rozdział (więzienia), „Ural 1942” (wyjście) i epilog.
Motto całości pochodzi z „Zapisków z martwego domu” Fiodora Dostojewskiego: „Tu otwierał się inny, odrębny świat, do niczego niepodobny; tu panowały inne, odrębne prawa, inne obyczaje, inne nawyki i odruchy”. Stąd tytuł. Cytaty z Dostojewskiego otwierają też kilka rozdziałów, a jeden z nich nosi tytuł „Zapiski z martwego domu”. Książka zaczyna się w więzieniu w Witebsku („Lato w Witebsku dobiegało końca”), a epilog wraca do celi witebskiej z czerwca 1940 r., gdzie więźniowie dowiadują się o upadku Paryża — i przenosi się do Rzymu w czerwcu 1945 r. Tam dawny towarzysz z celi prosi narratora o słowo „rozumiem”. Narrator milczy: „Dni naszego życia nie są podobne do dni naszej śmierci”.
Jercewo to centrum kargopolskiego ośrodka przemysłu drzewnego. Narrator pracuje jako tragarz na bazie żywnościowej, potem przy sianokosach i na birży drzewnej; najcięższą pracą jest „lesopował”, czyli wyrąb lasu. Racje zależą od wydajności: trzeci kocioł — 125% normy i więcej (kasza i kawałek ryby), drugi — 100%, pierwszy — najrzadsza kasza dla tych, którzy normy nie wyrabiają, i dla mieszkańców Trupiarni. Trupiarnia to barak dla więźniów niezdolnych do pracy, nie kostnica. Szpital jest jedynym miejscem, gdzie więźniowi przysługują „wszystkie prawa człowieczeństwa z wyjątkiem wolności”. W Domu Swidanij więzień mógł spędzić z krewnymi od jednego do trzech dni.
Narrator pisze, że śledztwo w sprawach Polaków aresztowanych po 1939 r. miało dać pretekst urzędom zajmującym się „rekrutacją taniej siły niewolniczej”, a nie wychować przyszłych obywateli. O więźniu, którego w śledztwie złamano, mówi: „Pozostaje już tylko eksploatacja taniej pracy przymusowej”. Jercewo — tartak, baza, bocznice, miasteczko dla straży — „zbudowane zostało rękami więźniów”. Naczelnik obozu odpowiada za plan produkcyjny, dlatego na etap na Kołymę oddaje więźniów chorych, a zatrzymuje zdrowych. W brygadach leśnych rzadko kto wytrzymywał dłużej niż dwa lata.
Kostylew — inżynier, dawny komunista; po lekturze Balzaca, Stendhala i Flauberta uznał, że go oszukano. Aresztowany w 1937 r., skazany na dziesięć lat. W Jercewie co parę dni opala rękę w ogniu, żeby nie pracować. Wpisany na etap na Kołymę, oblewa się w łaźni wrzątkiem i umiera; narrator na próżno prosił, by pojechać zamiast niego. Gorcew — dawny śledczy NKWD, rozpoznany przez więźnia, którego torturował. Brygada leśna zamęcza go najcięższą pracą; dostaje trzeci kocioł, „żeby zabawa potrwała dłużej”. Pod koniec stycznia wypada nieprzytomny z sań i zamarza w zaspie. Ponomarenko — kolejarz z Kijowa; w lipcu 1941 r., w dniu końca dziesięcioletniego wyroku, dowiaduje się o przedłużeniu go bezterminowo i umiera w baraku na atak serca.
Dimka — stary pop, dyżurny baraku, przyjaciel narratora. W 1937 r. odrąbał sobie siekierą stopę, żeby odejść do szpitala; chodzi o protezie. Mówi o sobie, że przestał wierzyć w Boga. Pamfiłow — Kozak znad Donu, nie ksiądz; żyje listami od syna Saszy, oficera. Gdy syn pochwala w liście jego aresztowanie, załamuje się; później Sasza sam przychodzi do obozu z wyrokiem i ojciec mu przebacza. Karinen — Fin, opowiada o swojej nieudanej ucieczce zimą 1940 r. „Urkowie” — więźniowie kryminalni; w brygadzie tragarzy ośmioosobową szajką kieruje Kowal. Do końca 1940 r. rządzili nocą w zonie.
Marusia — dziewczyna napadnięta nocą przez ośmiu „urków” pod wodzą Kowala. Nazajutrz sama przychodzi do Kowala i przywiązuje się do niego. Gdy opluwa jednego z jego towarzyszy, a Kowal staje w jej obronie, szajka odwraca się od niego — wtedy Kowal każe jej się położyć i oddaje ją pozostałym. Po trzech dniach Marusia na własną prośbę odchodzi etapem do Ostrownoje. Natalia Lwowna — pracuje w biurze rachmistrzów; po seansie w obozowym baraku pożycza narratorowi „Zapiski z martwego domu”. Mówi, że Dostojewski nauczył ją, iż człowiek należy do siebie „przynajmniej w wyborze rodzaju i czasu śmierci”. Kilka tygodni po przedstawieniu, z którego wyszła na początku koncertu, przecina sobie żyły; zostaje odratowana. Jewgienija Fiodorowna — siostra w szpitalu, związana z wolnym lekarzem Jegorowem; zakochuje się w więźniu, zgłasza się na etap, w styczniu 1942 r. umiera przy porodzie. „Generalska doczka” — młoda Polka, córka oficera, którą złamał głód.
W rozdziale „Ręka w ogniu” narrator opisuje sowieckie śledztwo: jego celem nie jest ustalenie prawdy, lecz rozbicie osobowości. Więzień jest „spreparowany”, gdy „pomiędzy skojarzeniami powstają luki, myśli i uczucia obluzowują się w swych pierwotnych łożyskach”. W obozie więzień zadaje sobie pytanie: „Czy można żyć bez litości?” — i uczy się, że można: po kilku tygodniach spostrzega, że pomaga innym już nie z odruchu serca, lecz z rachunku. Rozdział „Głód” pokazuje, że głodem łamie się każdego. Największą zbrodnią, jakiej może się w obozie dopuścić człowiek, narrator nazywa donos.
Samookaleczenie: w pierwszych latach obozów odrąbanie palców albo stopy dawało pobyt w szpitalu (tak zrobił Dimka); od 1940 r. karano je jako sabotaż dodatkowym wyrokiem. Kostylew opala rękę w ogniu i odmawia pracy „dla nich”. Trzy zakonnice, Węgierki, odmawiają wyjścia do pracy, nie chcąc „służyć Szatanowi” — zostają rozstrzelane. Głodówka: pod koniec listopada 1941 r., cztery miesiące po amnestii, narrator z kilkoma Polakami ogłasza głodówkę protestacyjną; trzymani są w izolatorze, ósmego dnia podpisują depeszę do ambasadora Kota i trafiają do szpitalika. Potem narrator leży w Trupiarni aż do zwolnienia. Ucieczka: Karinen próbował zimą 1940 r. — po siedmiu dniach wrócił do ludzi 15 km od obozu. W książce z biblioteki obozowej narrator podkreślił zdanie Dolores Ibárruri: „Lepiej umrzeć niż żyć na kolanach”.
Rozdział „Głód”: „Przekonałem się wielokrotnie, że człowiek jest ludzki w ludzkich warunkach, i uważam za upiorny nonsens naszych czasów próby sądzenia go według uczynków, jakich dopuścił się w warunkach nieludzkich”. Narrator nie twierdzi, że ludzie są z natury dobrzy ani że są z natury źli — odmawia sądzenia czynów wymuszonych głodem i strachem. Zarazem nie znosi miar moralnych: w epilogu dawny towarzysz z celi opowiada, że w obozie, pod groźbą powrotu do lasu, złożył fałszywe zeznanie przeciw czterem Niemcom, których potem rozstrzelano, i prosi o jedno słowo: „rozumiem”. Narrator, po trzech latach wolności, nie może go wymówić. Obie sceny trzeba czytać razem.
Narrator zapowiada tę historię zdaniem, że zimą 1941 r. w jednej z brygad leśnych zamordowano więźnia pracą — w sposób „najzupełniej legalny”. Gorcew sam się zdradza: w kłótni krzyczy, że „basmaczów” strzelał tuzinami. Rozpoznaje go więzień, któremu w śledztwie łamał palce. Władze obozu nie interweniują, a więźniowie i dozór zawierają milczące porozumienie; narrator pisze, że prześladowcy porozumieli się z prześladowanymi. Brygada chce, by Gorcew poznał to, do czego sam posyłał ludzi. Słowa „Dawniej rzucano niewolników lwom na pożarcie, teraz rzuca się lwy na pożarcie niewolnikom” wypowiada znajomy inżynier, któremu narrator opowiedział tę historię. Narrator nie pochwala zemsty ani jej nie potępia — opisuje ją.
Narrator opisuje okrucieństwo rzeczowo i spokojnie, a przy tym często posługuje się rozbudowanym porównaniem. Opis przeplata rozważaniami (o śledztwie, nadziei, śmierci w obozie). W tekście stale pojawiają się rosyjskie słowa obozowe, zwykle w cudzysłowie: „zona”, „łagpunkt”, „lesopował”, „urka”, „proizwoł”, „tufta” (zawyżanie wyników pracy), „dochodiaga”, „podjom”. Narrator zaznacza granice własnej wiedzy („o ile mnie pamięć nie myli”) i odróżnia to, co widział, od tego, co mu opowiedziano. O Dostojewskim pisze, że wstrząsnęło nim nie to, iż ten opisał nieludzkie cierpienia jak naturalną część losu, lecz to, „że nie było nigdy najkrótszej nawet przerwy pomiędzy jego a naszym losem”.
Dostojewski, „Zapiski z martwego domu” — carska katorga; w „Innym świecie” motto, tytuł rozdziału i lektura w obozie. Natalia Lwowna mówi, że „zatrzymał się czas pomiędzy katorgą Dostojewskiego a naszymi własnymi mękami”. Sołżenicyn, „Archipelag GUŁag” (1973) — książka późniejsza o ponad 20 lat; „Inny świat” opiera się na przeżyciach jednego więźnia i jednego obozu. Borowski, opowiadania obozowe — dotyczą obozu niemieckiego; to do jego bohaterów odnosi się pojęcie „człowieka zlagrowanego”. Sam narrator „Innego świata” zestawia oba systemy: etap na Kołymę nazywa odpowiednikiem niemieckiej „selekcji do gazu”.
📖 Do zapamiętania
Postacie, motywy, cytaty i konteksty z „Innego świata”, o które najczęściej pytają testy maturalne z języka polskiego.
Na czym potykają się maturzyści
Quiz pokazuje, gdzie najczęściej leci punktacja – sprawdź, czy nie wpadasz w te same pułapki.
Autorem „Innego świata” jest Aleksander Sołżenicyn albo Tadeusz Borowski
Autorem jest Gustaw Herling-Grudziński (1919–2000), więzień obozu w Jercewie
Dlaczego: Sołżenicyn napisał „Archipelag GUŁag” (1973), Borowski — opowiadania o obozie niemieckim. „Inny świat” to relacja Polaka z obozu sowieckiego z lat 1940–1942.
Akcja toczy się w Oświęcimiu albo na Kołymie
W więzieniach (Witebsk, Leningrad, Wołogda) i w Jercewie — centrali obozu kargopolskiego na północy Rosji
Dlaczego: Na Kołymę miał pojechać etapem Kostylew — i przed tym etapem oblał się wrzątkiem. Narrator na Kołymie nie był.
Narrator został skazany za szpiegostwo, bo miał wysokie buty
Buty i nazwisko były tylko pierwszą hipotezą śledztwa; wyrok (pięć lat) zapadł za zamiar przekroczenia granicy z Litwą
Dlaczego: W tekście: wysokie buty z cholewami miały świadczyć, że jest „majorem wojsk polskich”, ale z tego zarzutu udało się wybronić. W akcie oskarżenia zapisano, że chciał przejść granicę, „aby prowadzić walkę ze Związkiem Sowieckim”.
Motto pochodzi z „Archipelagu GUŁag” albo ze „Zbrodni i kary”
Motto pochodzi z „Zapisków z martwego domu” Fiodora Dostojewskiego
Dlaczego: „Tu otwierał się inny, odrębny świat, do niczego niepodobny” — to zdanie o carskiej katordze. „Archipelag GUŁag” powstał później niż „Inny świat”.
Pierwszy kocioł był najlepszy
Najlepszy był trzeci kocioł (125% normy i więcej), drugi przysługiwał za 100%, pierwszy był najgorszy
Dlaczego: W tekście kolejka do pierwszego kotła to „długi szereg nędzarzy” czekających na „łyżkę najrzadszej kaszy”; przed oknem trzeciego kotła stają stachanowcy.
Narrator pracował przy wyrębie lasu
Narrator był tragarzem w 42. brygadzie na bazie żywnościowej, potem pracował przy sianokosach i na birży drzewnej
Dlaczego: „Lesopował” opisuje jako najcięższą pracę w obozie, ale sam uniknął go dzięki radzie Dimki — sprzedał „urce” wysokie buty oficerskie i dostał przydział do brygady tragarzy.
Kostylew wkładał rękę do ognia co wieczór i został skazany za okrzyk „Wyzwolić Zachód!”
Opalał rękę co parę dni, przed wizytą w ambulatorium; aresztowano go w 1937 r. w związku ze sprawą właściciela wypożyczalni książek
Dlaczego: Zdanie „Wyzwolić Zachód!…” padło w dyskusji z kolegami i wróciło dopiero w śledztwie jako dowód — w zeznaniu podpisanym przez trzech uczniów.
Gorcew dostawał najgorszy kocioł, a słowa o lwie i niewolnikach wypowiada narrator
Brygada dawała mu trzeci, najlepszy kocioł, żeby męka trwała dłużej; zdanie o lwach wypowiada znajomy inżynier
Dlaczego: W tekście: „Dostawał trzeci kocioł, żeby zabawa potrwała dłużej”. Słowa inżyniera: „teraz rzuca się lwy na pożarcie niewolnikom”.
Trupiarnia to kostnica
Trupiarnia to barak dla żywych — więźniów niezdolnych do pracy, na pierwszym kotle
Dlaczego: Kierowano tam więźnia, gdy przestawał być „rabotiagą”, a stawał się „dochodiagą”. Narrator sam leżał w Trupiarni po głodówce, aż do zwolnienia.
Natalia Lwowna próbowała się zabić podczas koncertu
Z koncertu wyszła, bo zasłabła; żyły przecięła sobie parę tygodni później i została odratowana
Dlaczego: Tekst mówi wyraźnie: „W parę tygodni po tym pamiętnym przedstawieniu” obóz obiegła wiadomość o próbie samobójstwa.
Syn Pamfiłowa publicznie wyrzekł się ojca i więcej się nie spotkali
Syn w liście pochwalił aresztowanie ojca; potem sam trafił do obozu, a ojciec mu przebaczył
Dlaczego: Pamfiłow po liście mówi „Straciłem syna, umarł mi syn”, ale gdy Sasza przychodzi etapem, szepcze: „Synok, dorogoj moj synok...”.
Zdanie „człowiek jest ludzki w ludzkich warunkach” znaczy, że ludzie są z natury dobrzy
Znaczy, że nie wolno sądzić człowieka według czynów popełnionych w warunkach nieludzkich
Dlaczego: Narrator odcina się zarówno od „nowej moralności”, jak i od poglądu, że człowiek jest tylko kruchą istotą „we władzy Szatana”. Epilog pokazuje, że mimo to nie potrafi rozgrzeszyć donosu.
W epilogu dawny więzień zarzuca narratorowi zdradę
Dawny towarzysz z celi sam wyznaje, że złożył fałszywe zeznanie, i prosi narratora o słowo „rozumiem”
Dlaczego: Narrator nie odpowiada, podchodzi do okna i słyszy, jak tamten wychodzi. Rzecz dzieje się w Rzymie, miesiąc po zakończeniu wojny.
Strategia
Kolejność kroków, która działa zarówno w quizie, jak i na prawdziwej maturze.
Jak zacząć
Po założeniu konta wchodzisz w Quiz i w kreatorze sesji wskazujesz „Inny świat”. Cztery kroki:
Po zalogowaniu w górnym menu klikasz Quiz. Trafiasz na ekran konfiguracji sesji.
Wybierasz 📚 Język polski — kreator pokazuje wtedy epoki, lektury i działy z polskiego.
Wskazujesz „Inny świat” – od tej chwili losowane są tylko pytania z tego tematu. Możesz też wybrać całą epokę Współczesność — wtedy quiz losuje z epoki i wszystkich jej lektur. Pominięcie tego kroku = pytania z całego polskiego.
Obok w kreatorze: 🕯️ Współczesność · 🕯️ Zdążyć przed Panem Bogiem · 🕯️ Medaliony
Wybierasz poziom matury (podstawowa / rozszerzona / oba), kategorię pytań (np. testy i quizy, pisanie, praca z tekstem) i liczbę pytań (5–30). Klikasz „Rozpocznij” – quiz dobiera pytania do lekturę „Inny świat” adaptacyjnie.
Już rozwiązujesz quiz, ale chcesz tylko pytań z „Inny świat”? Otwierasz panel Filtruj nad pytaniem – wybierasz temat, ewentualnie typ i trudność. Kolejne pytanie losuje się już z zawężonej puli. Twój postęp i streak są zachowane – nie zaczynasz od zera.
Najszybsza droga
Załóż konto i uruchom quiz z „Innego świata” — pierwsze pytanie w minutę.
Znajomość treści utworu, postaci, problematyki i pojęć potrzebnych do interpretacji. „Inny świat” jest lekturą obowiązkową w zakresie podstawowym, poznawaną we fragmentach lub w wyborze (podstawa programowa, Dz.U. 2024 poz. 1019).
Zamknięte i otwarte: wybór odpowiedzi, wielokrotny wybór, dopasowanie, luki w tekście, pytania otwarte i tematy wypracowań. Rozkład typów w tym teście widać wyżej na stronie i pochodzi z bazy pytań.
Odpowiedzi otwarte i wypracowania ocenia AI, a po ocenie widzisz komentarz z tym, czego w odpowiedzi zabrakło. W wypracowaniu maturalnym odwołanie do lektury musi być poprawne rzeczowo, dlatego warto znać utwór dokładnie.
Test obejmuje jedną lekturę i podaje wyjaśnienie po każdej odpowiedzi. Arkusz na poziomie podstawowym to 60 punktów: 10 za test „Język polski w użyciu”, 15 za test historycznoliteracki i 35 za wypracowanie (Informator CKE).
Te działy łączą się z tematem „Inny świat” – przećwicz je w Quizie.
80 pytań w bazie, wyjaśnienie po każdej odpowiedzi, ocena AI odpowiedzi otwartych, trudność dopasowana do Ciebie i powtórki tego, co sprawiło Ci kłopot. Pełny dostęp do wszystkich przedmiotów — 49 zł/mies.
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane przypomnienia o nauce).
