Stefan Żeromski
Powieść STEFANA ŻEROMSKIEGO (1899, napisana w Zakopanem), wzorcowa dla MŁODEJ POLSKI. Dwa tomy. TOMASZ JUDYM — lekarz, syn SZEWCA z ul. Ciepłej w Warszawie, wychowany przez ciotkę-kurtyzanę, po praktyce w Paryżu wraca do kraju z misją: walczyć z nędzą najuboższych. Cztery przestrzenie akcji: PARYŻ (Luwr — Wenus z Milo vs 'Ubogi rybak' Puvis de Chavannes'a; Château-Rouge — noclegownia nędzarzy), WARSZAWA (odczyt u Czerniszów: 'Lekarz dzisiejszy — to lekarz ludzi bogatych' — porażka; sutereny na Ciepłej i Krochmalnej; brat WIKTOR w stalowni, bratowa w fabryce cygar), CISY (fikcyjny zakład leczniczy wzorowany na Nałęczowie — Judym walczy z malarią ze stawów, konflikt z dyrektorem WĘGLICHOWSKIM i administratorem KRZYWOSĄDEM, którego wrzuca do bagna, zostaje wyrzucony), ZAGŁĘBIE DĄBROWSKIE (lekarz przy kopalni, samobójstwo inżyniera KORZECKIEGO — pavor nocturnus). MIŁOŚĆ: JOANNA PODBORSKA — sierota, guwernantka wnuczek pani Niewadzkiej (Natalia i Wanda Orszeńskie), prowadzi DZIENNIK 'Zwierzenia' (jedyny rozdział pierwszoosobowy). FINAŁ: Judym REZYGNUJE z miłości ('nie mogę mieć ani ojca, ani matki, ani żony') z poczucia DŁUGU KLASOWEGO wobec biedoty, z której się wywodzi. Symbol: ROZDARTA SOSNA w Zagłębiu, krople żywicy = łzy, 'Kto płacze? Joasia? Kopalnia? Czy ta sosna rozdarta?'.
Ludzie bezdomni to dwutomowa powieść STEFANA ŻEROMSKIEGO (1864-
Trzy losowe pytania z naszej bazy dla tego tematu — kliknij i sprawdź.
10 kluczowych umiejętności — każda przećwiczona na konkretnych zadaniach z bazy.
TOMASZ JUDYM to bohater zbudowany na FUNDAMENCIE pochodzenia klasowego. Syn SZEWCA z ul. CIEPŁEJ w Warszawie — biednej dzielnicy żydowsko-polskiej. Sam Judym wyznaje to OTWARCIE przy pierwszym spotkaniu z panią Niewadzką w Luwrze: 'Ojciec mój był szewcem, a w dodatku lichym szewcem na Ciepłej ulicy'. Wychowała go CIOTKA — dawna KURTYZANA, która 'niegdyś była cudną dziewczyną', prowadziła wystawne życie, zebrała pieniądze, wynajęła mieszkanie i ZABRAŁA małego Tomasza z domu rodzinnego, opłacając mu edukację. NIE traktowała go z czułością — była surowa, wymagająca. EDUKACJA: ukończył MEDYCYNĘ w Warszawie, następnie wyjechał na PRAKTYKĘ CHIRURGICZNĄ do Paryża (kliniki paryskie). Wraca jako młody lekarz-chirurg. RODZINA — istotny KONTRAST: brat WIKTOR pozostał w nędzy, pracuje przy STALOWNI (gruszce Bessemera), żona Judymowa pracuje w FABRYCE CYGAR w okropnych warunkach (duszne powietrze, pył tytoniowy, zabójcze tempo — 1000 funtów dziennie). Wiktor jest 'klasowym' bratem Judyma — pokazuje, co stałoby się z Tomaszem, gdyby nie ciotka. DŁUG KLASOWY — kluczowy mechanizm psychologiczny powieści: 1) Judym uważa, że jego WYKSZTAŁCENIE jest PRZYWILEJEM OPŁACONYM CIERPIENIEM klasy, z której się wywodzi. 2) Każdy AWANS SPOŁECZNY odbywa się KOSZTEM tych, którzy zostali na dole. 3) Judym jest 'ZDRAJCĄ' swojej klasy — nie z winy, ale z faktu. 4) Dług nie jest osobisty (nie skrzywdził konkretnie nikogo), lecz KLASOWY i MORALNY. 5) Stąd jego imperatyw: musi POWRÓCIĆ do biedy w postaci pracy społecznej. Postać KOMPLEKSY: Judym ma kompleksy klasowe (boli go pochodzenie, ale i nie chce go ukrywać), ZAPAŁ społecznika, IMPULSYWNOŚĆ (wrzuca Krzywosąda do bagna), WRAŻLIWOŚĆ artystyczną (zachwyt Wenus, ból na widok 'Ubogiego rybaka'). EWOLUCJA: 1) Paryż — odkrywa kontrast piękna i nędzy (Luwr/Château-Rouge). 2) Warszawa — odczyt jako manifest, porażka. 3) Cisy — pierwsza próba praktycznej reformy (malaria), porażka przez konflikt z autorytetami. 4) Zagłębie — najgłębszy kontakt z nędzą, samobójstwo Korzeckiego, rozstanie z Joasią. Każdy etap zwiększa jego determinację, ale i izolację. INTERPRETACJE Judyma: 1) BOHATER TRAGICZNY — wybór między miłością a obowiązkiem, oba dążenia szlachetne. 2) PROMETEUSZ SPOŁECZNY — niesie 'ogień' wiedzy biednym, cierpi za to. 3) NADCZŁOWIEK NA OPAK — ma cechy nietzscheańskie (samotność, odrzucenie konwencji, wola), ale poświęca się słabym, nie wynosi siebie. 4) IDEALIZTA-SYZYF — walczy z systemem, który się nie zmieni. 5) EGOISTA z fałszywą świadomością — narzuca innym (Joasi) swój idealizm. NA MATURZE — Judym STANDARD pytań. Trzeba znać: pochodzenie (syn szewca z Ciepłej, ciotka-kurtyzana), wykształcenie (medycyna w Warszawie + praktyka w Paryżu), dług klasowy, etapy podróży (Paryż → Warszawa → Cisy → Zagłębie), tragizm decyzji finalnej.
Scena w LUWRZE otwiera powieść i pełni funkcję PROGRAMOWEGO PROLOGU. Żeromski zestawia DWA ARCYDZIEŁA SZTUKI jako SYMBOLE dwóch biegunów świata Judyma. 1) WENUS Z MILO (Aphrodite z Milos, II w. p.n.e., grecki posąg marmurowy, hellenistyczny, znaleziony 1820, w Luwrze od 1821) — symbolizuje: PIĘKNO, HARMONIĘ, MIŁOŚĆ, ŚWIAT IDEALNY, ANTYK, KULTURĘ WYŻSZĄ. To wartości pozytywne, ale 'arystokratyczne' — dostępne dla wykształconych, bogatych. Judym ZACHWYCA się posągiem — ujawnia swoją WRAŻLIWOŚĆ ESTETYCZNĄ. Przed Wenus spotyka po raz pierwszy JOANNĘ PODBORSKĄ z wnuczkami Niewadzkiej. Wenus zapowiada wątek MIŁOSNY Judym-Joasia. 2) 'UBOGI RYBAK' (Le Pauvre Pêcheur, 1881) PIERRE'A PUVIS DE CHAVANNES'A (1824-1898, francuski malarz-symbolista, prekursor modernizmu) — symbolizuje: NĘDZĘ, KRZYWDĘ SPOŁECZNĄ, CIERPIENIE, ŚWIAT REALNY, WSPÓŁCZESNOŚĆ, KLASĘ NIŻSZĄ. Obraz przedstawia chudego rybaka z podrywką, antropoida z przedmieścia. Cytat z powieści: 'Chudy człowiek, a właściwie nie człowiek, lecz antropoid z przedmieścia wielkiej stolicy, obrosły kłakami...'. Judym jest GŁĘBOKO PORUSZONY — ujawnia swoją WRAŻLIWOŚĆ SPOŁECZNĄ, dług klasowy. Rybak zapowiada wątek SPOŁECZNY powieści. KONTRAST między dziełami = OŚ POWIEŚCI: 1) Wenus = piękno antyczne, idealne, ponadczasowe. Rybak = nędza nowoczesna, realna, współczesna. 2) Wenus przyciąga turystów, bogaczy. Rybak jest zwykle pomijany. 3) Wenus jest aktem doskonałości; Rybak — agonii. 4) Judym jest wrażliwy na OBA — i to go SKAZUJE na tragizm: nie może wybrać tylko jednego bieguna, bo to wartości pozytywne, ale nie do pogodzenia w jego życiu. FUNKCJA KOMPOZYCYJNA: 1) PROLOG ZAPOWIADAJĄCY (foreshadowing) — Wenus zapowiada miłość Joasi, Rybak — misję społeczną. 2) PROGRAMOWY MANIFEST estetyczny Żeromskiego — łączy sztukę 'wysoką' (antyk) z 'niską' (współczesny realizm społeczny). 3) Sztuka jako PYTANIE moralne — co robić, gdy świat zawiera oba bieguny? 4) Aluzja do dwoistości sztuki Młodej Polski — symbolizm (Wenus) i naturalizm (Rybak). Spotkanie z JOASIĄ w tym samym miejscu LĄCZY oba bieguny: miłość i idea spotykają się w muzeum, ale okaże się, że NIE MOGĄ współistnieć w życiu Judyma — wybierze on rybaka kosztem Wenus, klasę kosztem miłości. INTERPRETACJE sceny: 1) ESTETYCZNA — manifest sztuki łączącej idealizm i realizm. 2) FILOZOFICZNA — pytanie o sens piękna w świecie pełnym nędzy. 3) PSYCHOLOGICZNA — ekspozycja podwójnej wrażliwości Judyma. 4) HISTORIOZOFICZNA — kontrast kultury arystokratycznej i nędzy mas, fundament XIX-wiecznego konfliktu klasowego. NA MATURZE — scena w Luwrze STANDARD pytań. Trzeba znać: dwa dzieła (Wenus z Milo, 'Ubogi rybak' Puvis de Chavannes'a), ich symbolikę (piękno vs nędza), kontrast jako oś powieści, funkcję ekspozycji (zapowiedź wątku miłosnego + społecznego), wrażliwość Judyma jako warunek tragizmu.
CHÂTEAU-ROUGE to paryska NOCLEGOWNIA dla nędzarzy, w której Judym spędza JEDNĄ DOBĘ, obserwując życie najuboższych. Naturalistyczny opis: setki biedaków śpiących na podłodze, prostytutki, zbieracze niedopałków, choroby, smród, ciała. Doświadczenie bezpośredniego kontaktu z NĘDZĄ — fundamentalnie kształtuje poglądy Judyma. Staje się argumentacyjnym RDZENIEM jego późniejszego odczytu. Żeromski wzorował opis na autentycznych materiałach o paryskich noclegowniach (Asile de nuit). KONTRAST z LUWREM — kilka godzin wcześniej Judym oglądał Wenus z Milo; teraz konfrontuje się z najgorszą nędzą Paryża. Tak konstruowane są DWA OBLICZA stolicy. ODCZYT U CZERNISZÓW — kluczowa scena Tomu I. Po powrocie do Warszawy Judym pisze odczyt i wygłasza go w SALONIE doktora CZERNISZA (zamożny lekarz, jego salon to centrum stołecznej inteligencji medycznej). Główni słuchacze: dr KALECKI, dr PŁOWICZ, dr CHMIELNICKI, pani Czerniszowa, inni lekarze. TEMATYKA ODCZYTU: 1) Higiena życia najuboższych — sutereny warszawskie, fabryki, mieszkania robotnicze. 2) Opis CHÂTEAU-ROUGE — egzemplifikacja skrajnej nędzy. 3) Centralna TEZA: 'LEKARZ DZISIEJSZY — TO LEKARZ LUDZI BOGATYCH'. 4) Zarzut wobec stanu lekarskiego — trzy elementy: a) Lekarze KONCENTRUJĄ się na pacjentach ZAMOŻNYCH (zarabiają, lekceważą biedotę). b) IGNORUJĄ SYSTEMOWE PRZYCZYNY chorób (nędza, brud, fabryki, sutereny). c) NIE WALCZĄ z warunkami życia biedoty — leczą tylko skutki, nie przyczyny. 5) POSTULATY: lekarz ma być SPOŁECZNIKIEM, walczyć z suterenami, fabrykami, brudem, wymuszać higienę. To nie zawód jak każdy inny — to POSŁANNICTWO. REAKCJA — PORAŻKA: 1) Dr KALECKI — łagodnie krytykuje, nazywa postulaty 'utopijnymi'. 2) Dr PŁOWICZ — ostro odrzuca, nazywa je 'mrzonkami', 'nadużyciem zawodu'. 3) Środowisko widzi medycynę jako FACH, nie posłannictwo. 4) JEDYNIE dr CHMIELNICKI (żydowski lekarz) okazuje SZCZERE WSPÓŁCZUCIE — później pośredniczy w znalezieniu Judymowi posady w Cisach u Węglichowskiego. Cytat Chmielnickiego: 'Medycyna — to fach' — podsumowuje stanowisko OPONENTÓW. ROLA SCENY: 1) DEMASKACJA środowiska — lekarze nie mają sumienia społecznego. 2) IZOLACJA Judyma — pokazuje, że stoi SAM przeciwko establishmentowi. 3) ZAPOWIEDŹ SAMOTNOŚCI — Judym jest 'bezdomny' nawet wśród zawodowych braci. 4) MANIFEST ŻEROMSKIEGO — odczyt to wyznanie wiary autora w społeczną misję inteligencji. 5) Konflikt POZYTYWIZMU (Judym — praca u podstaw) z PRAKTYCYZMEM (lekarze — zawód jako kariera). Po odczycie — rozdział 'SMUTEK': jesienny park, opadające liście, szarość, chłód. Wzorcowa PSYCHIZACJA PEJZAŻU — przyroda 'mówi' emocjami Judyma. Klęska zawodowa = jesień duszy. INTERPRETACJE: 1) MORALNA — krytyka obojętności klasy zawodowej. 2) HISTORYCZNA — diagnoza inteligencji końca XIX w. 3) FILOZOFICZNA — pytanie o sens powołania. 4) AKTUALNA — pytanie o dostępność opieki zdrowotnej do dziś. NA MATURZE — Château-Rouge + odczyt STANDARD pytań. Trzeba znać: kim jest Czernisz (gospodarz salonu), cytat 'Lekarz dzisiejszy...', trzy zarzuty Judyma, reakcje lekarzy (Kalecki/Płowicz odrzucają, Chmielnicki wspiera), rolę Château-Rouge jako materiału argumentacyjnego, rozdział 'Smutek' jako psychizację pejzażu.
JOANNA PODBORSKA to GŁÓWNA bohaterka kobieca powieści. Pochodzenie: ZUBOŻAŁA RODZINA ZIEMIAŃSKA. Sierota — wychowała się w Kielcach u ciotki Ludwiki. Tęskni za rodzinnym domem w Głogach i Mękarzycach. Zawód: NAUCZYCIELKA i GUWERNANTKA, utrzymuje się z prywatnych lekcji. W Cisach opiekuje się WNUCZKAMI pani NIEWADZKIEJ — pannami NATALIĄ i WANDĄ ORSZEŃSKIMI. Brat: WACŁAW — zmarł na zesłaniu (prawdopodobnie podczas podróży naukowej na Syberię). Joanna gra na FORTEPIANIE — muzyka jako sposób wyrażania emocji. W Cisach gra wieczorami, co ZBLIŻA ją do Judyma. ROZDZIAŁ 'ZWIERZENIA' — jedyny fragment powieści w FORMIE DZIENNIKA, jedyna narracja PIERWSZOOSOBOWA (reszta powieści jest 3-osobowa). Joanna prowadzi zapisy od PAŹDZIERNIKA do CZERWCA. Tematy dziennika: 1) SAMOTNOŚĆ GUWERNANTKI — bez własnego domu, bez przynależności, zawieszona między pracodawcami a służbą. 2) ŚMIERĆ BRATA WACŁAWA — żałoba, refleksja o sensie śmierci, o losie polskiej inteligencji. 3) ROLA KOBIET — refleksje FEMINISTYCZNE o edukacji, niezależności, prawie do pracy zawodowej, ograniczeniach społecznych. Pytania o pozycję kobiety w społeczeństwie końca XIX wieku. 4) MIŁOŚĆ DO JUDYMA — narastające uczucie, niepewność, marzenia. 5) REFLEKSJE INTELEKTUALNE — o literaturze, sztuce, polityce, religii. Joanna jest WYKSZTAŁCONĄ i samodzielną intelektualnie. ZNACZENIE 'ZWIERZEŃ': 1) RÓWNOWAŻY perspektywę Judyma — daje JOANNIE GŁOS w powieści zdominowanej przez perspektywę męską. 2) UJAWNIA jej GŁĘBIĘ — Joanna nie jest tylko 'kochanką Judyma', jest pełnoprawnym bohaterem. 3) WPROWADZA POLIFONICZNOŚĆ — dwa autonomiczne głosy (Judym + Joasia). 4) PROBLEMATYKA FEMINISTYCZNA — Żeromski wpisuje powieść w XIX-wieczne dyskusje o emancypacji kobiet. 5) INTYMNOŚĆ — czytelnik wchodzi w myśli Joasi w sposób, jaki narrator trzecioosobowy nie umożliwia. JOANNA jako BOHATERKA NOWATORSKA: 1) ma WŁASNY GŁOS narracyjny (dziennik). 2) UTRZYMUJE SIĘ z pracy zawodowej. 3) PORUSZA tematy feministyczne. 4) Jest WYKSZTAŁCONA. 5) Jest INTELEKTUALNIE NIEZALEŻNA. ALE: 6) Materialnie ZALEŻNA od pracodawców. 7) Społecznie BEZBRONNA (sierota, bez rodziny, bez majątku). 8) W finale — los zależy od DECYZJI mężczyzny (Judym ją zostawia, ona płacze). EMANCYPACYJNA czy ZALEŻNA? — kwestia INTERPRETACYJNA. PARALELE: 1) JANE EYRE Charlotte Brontë (1847) — guwernantka walcząca o godność i niezależność. 2) MAJSTER (heroina) Elizy Orzeszkowej. 3) HALINA z 'Nad Niemnem'. 4) STEFCIA RUDECKA z 'Trędowatej' Mniszkówny (1909) — guwernantka XX w. 5) Tradycja literacka WIKTORIAŃSKA i POZYTYWISTYCZNA bohaterek-guwernantek. JOANNA i NATALIA — kontrast: Joanna (intelektualna samodzielność, samotność) vs Natalia (romantyczne uniesienie do Karbowskiego, ślepa emocjonalność). Dwie modele kobiecości młodopolskiej. REAKCJA NA ROZSTANIE: gdy Judym ją zostawia w finale — Joanna PŁACZE. Jej płacz rozlega się w zakończeniu obok 'płaczu' kopalni i rozdartej sosny. Cierpienie Joasi jest UNIVERSALIZOWANE jako część bezkresnego cierpienia świata. INTERPRETACJE Joanny: 1) FEMINISTYCZNA — głos kobiety w patriarchalnej powieści. 2) PSYCHOLOGICZNA — studium samotności guwernantki. 3) SPOŁECZNA — postać klasy 'wykorzenionej' szlachty. 4) ROMANTYCZNA — niespełniona miłość. 5) KONTRAPUNKT Judyma — pokazuje, że bezdomność nie jest tylko jego problemem. NA MATURZE — Joanna STANDARD pytań. Trzeba znać: pochodzenie (zubożała ziemiaństwo, sierota), zawód (guwernantka), dziennik 'Zwierzenia' (forma 1-os., tematy), brat Wacław, gra na fortepianie, kontrast z Natalią, reakcję w finale (płacz).
CISY to FIKCYJNY zakład leczniczy (kurort), wzorowany na NAŁĘCZOWIE (uzdrowisko pod Lublinem, gdzie Żeromski pracował). Judym przybywa jako ASYSTENT DYREKTORA, dr WĘGLICHOWSKIEGO, na zaproszenie tego ostatniego (pośrednictwo dr Chmielnickiego). DOKTOR WĘGLICHOWSKI — DYREKTOR Cisów. Charakter: doświadczony lekarz, CENIONY zawodowo, ale KONSERWATYWNY zarządca. Dba o STABILNOŚĆ ZAKŁADU i interesy KURACJUSZÓW (płacących klientów). Nieprzychylny radykalnym reformom — chroni infrastrukturę, którą zbudowano. NIE jest zły, ale praktyczny — przedstawiciel KOMPROMISU. KRZYWOSĄD CHOBRZAŃSKI — ADMINISTRATOR Cisów. Charakter: dawny ANTYKWARIUSZ z MONACHIUM, SAMOUK, majsterkowicz. Sam naprawia urządzenia w zakładzie. Przywiązany do swoich 'urządzeń wodnych' jak do dzieci. Antagonista Judyma. PROBLEM SANITARNY: Judym odkrywa, że MALARIA wśród mieszkańców okolicznych CZWORAKÓW (chłopskich domów) pochodzi od STOJĄCEJ WODY w STAWACH i SADZAWKACH parkowych zakładu. Stojąca woda = wylęgarnia KOMARÓW (przenoszą malarię — choć w XIX w. dokładny mechanizm jeszcze nieznany, wiązano malarię z 'miazmatami' bagien). PROPOZYCJA Judyma: OSUSZENIE TERENU, podniesienie dna rzeki, likwidacja stawów. To pozwoli wyeliminować malarię u chłopów. KONFLIKT: Węglichowski i Krzywosąd ODRZUCAJĄ. Argumenty: 1) Stawy i sadzawki to ESTETYCZNE 'urządzenia wodne' zakładu — atrakcyjne dla kuracjuszy. 2) Likwidacja oznacza ZNISZCZENIE infrastruktury, utratę inwestycji. 3) Reforma jest ZA RADYKALNA — można działać stopniowo. 4) Priorytetem jest INTERES ZAKŁADU (płacący kuracjusze), nie chłopów. ESKALACJA: Judym konfrontuje Krzywosąda przy ZANIECZYSZCZONEJ rzece (szlam ze stawu). Sprzeczają się. Judym nazywa Krzywosąda 'STARYM OSŁEM'. Krzywosąd PODNOSI PIĘŚĆ. Judym chwyta go ZA GARDZIEL i WRZUCA DO BAGNA. List Węglichowskiego — natychmiastowe rozwiązanie umowy. Judym TRACI POSADĘ. ZNACZENIE EPIZODU: 1) KLĘSKA praktycznej reformy — Judym nie potrafi przekonać autorytetów, ucieka się do PRZEMOCY. 2) DRUGIE NIEPOWODZENIE po porażce odczytu — Judym jest BEZ DOMU znowu. 3) Konflikt MIĘDZY INTERESEM ZAKŁADU (kuracjusze, finanse) a INTERESEM BIEDOTY (chłopi, zdrowie) — typowy dylemat społeczny. 4) Pokazuje, że nawet w 'liberalnym' (medycznym) środowisku reformatorzy są ODRZUCANI. 5) IMPULSYWNOŚĆ Judyma — szlachetna w pobudkach, ale destrukcyjna w skutkach. Nie potrafi działać dyplomatycznie. PYTANIE: kto ma rację? Węglichowski — z perspektywy ZARZĄDZANIA (nie można niszczyć infrastruktury bez planu). Judym — z perspektywy MEDYCZNEJ (stojąca woda zabija chłopów). Konflikt ilustruje SZERSZY problem: czy reformy mają być OSTROŻNE i stopniowe, czy RADYKALNE i natychmiastowe? Powieść NIE rozstrzyga jednoznacznie. M. LES / LESZCZYKOWSKI — postać dyskretnie obecna w wątku Cisów. Bogaty KUPIEC polskiego pochodzenia z KONSTANTYNOPOLA. NAJWIĘKSZY UDZIAŁOWIEC zakładu. Dawny przyjaciel Niewadzkiego. Finansuje z 'CICHEJ KASY' reformy Judyma — popiera idealizm, ale działa z DYSTANSU (nigdy nie przyjeżdża osobiście). Marzy o ucywilizowaniu rodzinnej okolicy. Jego pseudonim 'M. Les' to skrót od Leszczykowski — jedyne, co z polskiego nazwiska mogło PRZETRWAĆ w międzynarodowym handlu turecko-angielsko-francuskim. ROLA IDEOWA: pozytywny WZÓR pozytywistycznego idealisty łączącego sukces finansowy z filantropią. Ale Judym NIE potrafi się z nim utożsamić — Les działa PIENIĘDZMI, Judym chce CZYNU bezpośredniego. CISY i KURACJUSZE: Judym konfrontuje się z bogatą publicznością (panowie z wąsami, panie w kapeluszach), która korzysta z dobrodziejstw parku, ignorując nędzę CZWORAKÓW kilometr dalej. Klasyczna scena 'dwóch światów'. PARALELE LITERACKIE: 1) WOKULSKI w 'Lalce' Prusa — także konfrontuje się z arystokratycznym salonem. 2) IGNACY RZECKI — obserwator z dystansu. 3) BAZAROW z 'Ojców i dzieci' Turgieniewa — reformator-radykal. 4) Lekarze-buntownicy w XIX-wiecznej literaturze społecznej. NA MATURZE — Cisy STANDARD pytań. Trzeba znać: fikcyjność miejsca (wzorzec Nałęczów), Węglichowskiego (dyrektor, konserwatysta) i Krzywosąda (administrator, antagonista), malarię ze stawów, propozycję osuszenia, konflikt i wyrzucenie Judyma (bagno!), Lesa-Leszczykowskiego, sprzeczność interesów (zakład vs chłopi).
INŻYNIER KORZECKI to KLUCZOWA postać Tomu II — alter ego i SOBOWTÓR Judyma. Pracuje w ZAGŁĘBIU DĄBROWSKIM przy kopalni. Charakter: wykształcony INŻYNIER, ale przede wszystkim FILOZOF, intelektualista o ogromnej wrażliwości. Cytuje PLATONA, czyta filozofię, prowadzi długie rozmowy z Judymem o sensie życia. CHOROBA: cierpi na PAVOR NOCTURNUS (łac. 'lęk nocny') — nawracający, paraliżujący STRACH PRZED ŚMIERCIĄ, który ogarnia go w nocy. Nie zwykła nerwica — to GŁĘBOKI lęk egzystencjalny, choroba 'duszy nowoczesnej'. Korzecki opisuje to jako uczucie, że za każdym ruchem czai się NICOŚĆ. Próbuje filozofować, racjonalizować — nie pomaga. FUNKCJA Korzeckiego — SOBOWTÓR (Doppelgänger) Judyma. Obaj: 1) Są WYKSZTAŁCENI. 2) WRAŻLIWI na cierpienie świata. 3) Pracują dla biedoty (Judym jako lekarz, Korzecki jako inżynier w kopalni). 4) Doświadczają SAMOTNOŚCI. 5) Mają poczucie SENSU rozpadającego się. 6) ŻYJĄ w izolacji od innych. RÓŻNICA fundamentalna: 1) Judym SUBLIMUJE cierpienie w CZYN (praca, walka, ofiara). 2) Korzecki POZOSTAJE W BIERNOŚCI, filozofii, lęku — nie znajduje drogi do skutecznego działania. Korzecki = Judym BEZ czynu = klęska egzystencjalna. SAMOBÓJSTWO: Korzecki POPEŁNIA SAMOBÓJSTWO — strzela do siebie z REWOLWERU. Przed śmiercią zostawia kartkę z CYTATEM Z PLATONA o DAJMONIONIE (Sokratesowski głos wewnętrzny, ostrzegający), który 'NIE STAWIA MU OPORU' — interpretacja: nawet wewnętrzny demon godzi się na śmierć, bo życie stało się nieznośne. Samobójstwo = AKT OSTATECZNEGO WYZWOLENIA od lęku. ZNACZENIE w powieści: 1) OSTRZEŻENIE dla Judyma — co stałoby się z nim, gdyby stracił cel życia. 2) DIAGNOZA pokolenia inteligencji końca XIX w. — kryzys wartości, lęk egzystencjalny, dekadencja. 3) Wpływ filozofii: NIETZSCHE (kryzys wartości), SCHOPENHAUER (świat jako cierpienie), kryzys religii. 4) ANTYCYPACJA egzystencjalizmu XX w. — Heidegger, Sartre, Camus. Camus w 'Mit Syzyfa' (1942) zaczyna pytaniem o samobójstwo jako jedynym poważnym filozoficznym problemie. Korzecki = wczesny egzystencjalista. 5) KONTRAPUNKT Judyma — Żeromski POKAZUJE, że samotność wrażliwego intelektualisty bez celu = ŚMIERĆ; samotność z celem = TYLKO cierpienie, ale ŻYCIE. INTERPRETACJE Korzeckiego: 1) EGZYSTENCJALNA — bohater absurdu i wolności. 2) PSYCHOLOGICZNA — studium nerwicy końca XIX w. (Freud zaczyna publikować 'Studia nad histerią' 1895). 3) FILOZOFICZNA — symptom kryzysu wartości po 'śmierci Boga' Nietzschego. 4) POKOLENIOWA — typowa postać polskiej (i europejskiej) inteligencji modernistycznej. 5) DEKADENCKA — bohater 'fin de siècle', zmęczenie życiem (taedium vitae). PARALELE LITERACKIE: 1) WERTER Goethego (1774) — samobójstwo z miłości. 2) STAWROGIN i KIRYŁŁOW z 'Biesów' Dostojewskiego (1872) — samobójstwo z nihilizmu. 3) GUSTAW von Aschenbach z 'Śmierci w Wenecji' Manna (1912) — choroba duchowa intelektualisty. 4) FERDYNAND z 'Sklepów cynamonowych' Schulza. 5) MEURSAULT z 'Obcego' Camusa. 6) Bohaterowie HUYSMANSA 'Na wspak' (1884) — model dekadenta. PAVOR NOCTURNUS jako TERMIN: medycyna XIX-wieczna nazywała tak ataki nocnego strachu (dziś częściowo: night terrors). Żeromski używa terminu w sensie SZERSZYM — symbol egzystencjalnego strachu przed nicością. Pełni funkcję METAFORY duchowej choroby epoki. NA MATURZE — Korzecki STANDARD pytań PR. Trzeba znać: zawód (inżynier), miejsce (Zagłębie), pavor nocturnus (lęk nocny, sens egzystencjalny), samobójstwo (rewolwer, Platon, Dajmonion), funkcję sobowtóra Judyma, kontrast (Judym sublimuje w czyn vs Korzecki ginie), antycypację egzystencjalizmu.
'Ludzie bezdomni' to powieść bogato SYMBOLICZNA. Każdy główny obraz/przedmiot niesie znaczenie wykraczające poza realizm. 1) WENUS Z MILO (Luwr) — symbol PIĘKNA, harmonii, miłości, świata idealnego, antyku. Wątek MIŁOŚCI Judym-Joasia. Jeden z dwóch biegunów światopoglądu bohatera. 2) 'UBOGI RYBAK' Puvis de Chavannes'a (Luwr) — symbol NĘDZY, krzywdy społecznej, cierpienia. Wątek SPOŁECZNY. Drugi biegun. Razem z Wenus tworzą OŚ powieści. 3) KWIAT TUBEROZY (Polianthes tuberosa) — biały, pachnący kwiat ozdobny. Symbol BEZUŻYTECZNEGO PIĘKNA — pachnie, jest piękny, ale niczemu nie służy. Judym PORÓWNUJE do tuberozy KARBOWSKIEGO (przystojnego utracjusza-karciarza, w którym zakochuje się Natalia Orszeńska). Karbowski = piękno bez wartości społecznej, hedonizm bez celu, arystokratyczna jałowość. Symbol PODKREŚLA Judymowski pogląd, że PIĘKNO BEZ UŻYTECZNOŚCI społecznej jest puste. 4) ROZDARTA SOSNA — centralny symbol FINAŁU. W lesie obok kopalni w Zagłębiu stoi sosna z pniem ROZSZARPANYM przez piorun. Krople ŻYWICY spływają po korze — wyglądają jak ŁZY. Symbol ROZDARCIA DUSZY Judyma po rozstaniu z Joasią. Drzewo jest ŻYWE, ale ZRANIONE — jak Judym po wyborze obowiązku ponad miłość. Krople żywicy = jego łzy. Pień = duch. Symbol JEDNOCZESNEGO życia i cierpienia. 5) 'KTO PŁACZE?' — ostatnie zdanie powieści. Po rozstaniu z Joasią Judym słyszy w ciemności PŁACZ — kobiecy szloch. Pyta sam siebie: 'Kto płacze? Czy to Joasia? Czy kopalnia? Czy może ta sosna rozdarta?'. SYMBOLICZNA UNIWERSALIZACJA cierpienia — Żeromski zaciera granicę między: a) Cierpieniem JEDNOSTKI (Joasia płacze za utraconą miłością). b) Cierpieniem ZBIOROWOŚCI (kopalnia, robotnicy — przemysłowy huk jako 'płacz' nowoczesności). c) Cierpieniem PRZYRODY (sosna rozdarta — natura rani się od ludzkiej cywilizacji). Wszystkie trzy łączą się w jednym PŁACZU bezdomnego świata. Otwarty finał — czytelnik MUSI sam zinterpretować. 6) CZÂTEAU-ROUGE — symbol najgłębszej NĘDZY (paryska noclegownia). 7) STALOWNIA i FABRYKA CYGAR — symbole industrialnego WYZYSKU. 8) STAWY i SADZAWKI w Cisach — symbol RAYAJU dla bogatych, ale PIEKŁA (malaria) dla biednych. 9) CIEPŁA i KROCHMALNA — symboliczne ulice klasy NIŻSZEJ. 10) SALON CZERNISZÓW — symbol KLASY INTELIGENCKIEJ obojętnej na biedotę. 11) PALAC NIEWADZKIEJ — symbol arystokracji ZIEMIAŃSKIEJ. KONTRASTOWE PARY symboli: Wenus / Rybak; Luwr / Château-Rouge; salon / sutereny; park / cynkownia; tuberoza (piękno bez sensu) / sosna (życie z sensem mimo rany). Cały system symboli budowany jest na BINARNYCH OPOZYCJACH. INTERPRETACJE symboliki: 1) ESTETYCZNA — manifest Żeromskiego łączenia sztuki wysokiej i niskiej. 2) FILOZOFICZNA — pytania o sens cierpienia, piękna, czynu. 3) SPOŁECZNA — krytyka klasowych nierówności. 4) PSYCHOLOGICZNA — symbole jako projekcje stanów Judyma. 5) POLITYCZNA — uniwersalizacja cierpienia jako wezwanie do solidarności. SYMBOLIZM W STYLU MŁODOPOLSKIM: Żeromski używa symboli zgodnie z poetyką epoki (Baudelaire, Verlaine, Maeterlinck) — przedmiot odsyła do nieuchwytnej rzeczywistości duchowej. Łączy z IMPRESJONIZMEM (migotliwość wrażeń) i NATURALIZMEM (konkretne fizyczne detale). NA MATURZE — symbolika STANDARD pytań. Trzeba znać: Wenus vs Rybak (oś), tuberozę (Karbowski, bezużyteczne piękno), rozdartą sosnę (rozdarcie Judyma), 'Kto płacze?' (uniwersalizacja cierpienia). Każdy symbol z konkretnym kontekstem i znaczeniem.
'ŻEROMSZCZYZNA' (czasem 'żeromskizm') to termin krytyczny opisujący INDYWIDUALNY styl literacki Stefana Żeromskiego — jeden z najbardziej rozpoznawalnych w polskiej literaturze. Cechy: 1) SYNTEZA ESTETYK — Żeromski ŁĄCZY w jednym dziele: REALIZM (opisy nędzy, codzienności), NATURALIZM (fizjologiczne detale Château-Rouge, fabryka cygar, ciała robotników), SYMBOLIZM (Wenus, Rybak, tuberoza, sosna), IMPRESJONIZM (migotliwość wrażeń, gra światła i barw), LIRYZM (poetycki, emocjonalny język). To CECHA MODERNISTYCZNA — odejście od pozytywistycznej jednolitości stylistycznej. 2) PSYCHIZACJA PEJZAŻU — najbardziej charakterystyczna technika. Opisy przyrody ODZWIERCIEDLAJĄ stany psychiczne bohaterów. Przyroda 'MÓWI' emocjami. Przykłady: a) Rozdział 'SMUTEK' — jesienny park po nieudanym odczycie Judyma. Spadające liście, szarość, chłód, cisza = przygnębienie po porażce. b) Rozdział 'PRZYJDŹ' — wiosenna przyroda. Kwitnące krzewy, ciepło, zieleń, śpiew ptaków = tęsknota miłosna, nadzieja. c) ROZDARTA SOSNA — finał. Drzewo zranione przez piorun = rozdarcie duszy Judyma. Krople żywicy = łzy. d) Opisy CISÓW (idylliczne) vs ZAGŁĘBIA (mroczne) — pejzaż klasowy. 3) LIRYZACJA PROZY — narracja zbliża się do poezji. Powtórzenia, rytm, metafory, anafory. Język subiektywny, emocjonalny. 4) MOWA POZORNIE ZALEŻNA (style indirect libre) — myśli bohatera przenikają narrację bez 'pomyślał', 'rzekł sobie'. Granica między narratorem a bohaterem zaciera się. Przykład: 'Szedł przed siebie ciemną ulicą. Cóż to za miasto! Wszędzie błoto, ciemność, zapach gnijących odpadków. Precz stąd!' — wykrzyknienia to myśli Judyma w narracji 3-osobowej. 5) SUBIEKTYWIZACJA — narrator emocjonalnie ZAANGAŻOWANY, nie neutralny. Zmusza czytelnika do PRZEŻYCIA wydarzeń 'od wewnątrz'. 6) BOGACTWO SŁOWNICTWA — Żeromski używa rzadkich, książkowych słów, neologizmów, archaizmów. Język jest WYSZUKANY, czasem PRZECIĄŻONY (krytycy zarzucają patetyzm). 7) RYTM ZDANIA — długie, faliste zdania budują nastrój. Czasem zaskakujące krótkie wykrzyknienia. 8) METAFORYKA NATURY — przyroda jako matryca symboli. KONTRAST z PRUSEM (Lalka, 1890): 1) PRUS — realista, narrator OBIEKTYWNY, dystans. Opis nędzy Powiśla — fakty mówią same. Klasyczny styl XIX-wiecznej powieści mieszczańskiej. 2) ŻEROMSKI — modernista, narrator EMOCJONALNIE zaangażowany, liryzacja. Opis nędzy = współudział czytelnika w bólu. Klasyczny styl Młodej Polski. To FUNDAMENTALNA różnica POZYTYWIZMU i MŁODEJ POLSKI w stosunku do tej samej tematyki społecznej. WPŁYW: 1) Żeromski uczynił ŻEROMSZCZYZNĘ wzorcem dla pokolenia młodopolan i międzywojennych pisarzy społecznych. 2) STRUG, KADEN-BANDROWSKI — kontynuatorzy. 3) Polska tradycja LITERATURY ZAANGAŻOWANEJ. KRYTYKA: 1) Krytycy XX w. (Boy-Żeleński) zarzucali Żeromskiemu PATETYZM, sentymentalizm, PRZECIĄŻENIE stylistyczne. 2) Witkacy parodiował styl Żeromskiego. 3) Modernizm po II wojnie odszedł od tej poetyki. 4) Współcześnie — żeromszczyzna brzmi czasem ARCHAICZNIE, ale wciąż uznawana za wzór polskiego prozy ZAANGAŻOWANEJ. INTERPRETACJE stylu: 1) FORMALNA — innowacja gatunkowa wobec realizmu. 2) IDEOLOGICZNA — styl wymusza ETYCZNE zaangażowanie czytelnika. 3) PSYCHOLOGICZNA — psychizacja pejzażu jako narzędzie wniknięcia w psychikę. 4) POLITYCZNA — emocjonalny język jako narzędzie krytyki społecznej. PARALELE EUROPEJSKIE: 1) HUYSMANS 'Na wspak' — modernistyczny styl. 2) ZOLA — naturalizm, ale BEZ liryzmu. 3) THOMAS HARDY — psychizacja pejzażu. 4) D'ANNUNZIO — liryzm dekadencki. 5) GEORGE SAND — wcześniejszy liryzm prozy. Żeromski = ORYGINALNA polska synteza. NA MATURZE — żeromszczyzna STANDARD pytań. Trzeba znać: definicję (synteza estetyk), psychizację pejzażu (3 przykłady: Smutek, Przyjdź, sosna), liryzację, mowę pozornie zależną, kontrast z Prusem (realizm vs modernizm).
Tytuł 'LUDZIE BEZDOMNI' ma WIELE warstw znaczeniowych. BEZDOMNOŚĆ jest CENTRALNYM motywem powieści — nie tylko brak dachu nad głową, ale BRAK PRZYNALEŻNOŚCI, korzeni, sensu, bliskości. POZIOM I — BEZDOMNOŚĆ DOSŁOWNA: 1) NĘDZARZE z CHÂTEAU-ROUGE — paryska noclegownia, setki ludzi bez stałego miejsca. 2) LOKATORZY SUTEREN warszawskich (ul. Ciepła, Krochmalna) — gnieżdżą się w mieszkaniach pod poziomem ulicy, bez powietrza, słońca. 3) ROBOTNICY w 'BUDACH' przy cynkowni w Zagłębiu — prowizoryczne baraki, woda zatruta, brak warunków. 4) MIESZKAŃCY CZWORAKÓW w okolicach Cisów — chore na malarię chaty chłopskie. 5) PARYSCY zbieracze niedopałków, prostytutki. 6) Statystyczna BIEDOTA polskich miast końca XIX w. POZIOM II — BEZDOMNOŚĆ METAFORYCZNA (DUCHOWA): 1) TOMASZ JUDYM — ŚWIADOMIE wybiera bezdomność. Słynne wyznanie: 'Nie mogę mieć ani ojca, ani matki, ani żony, dopóki trwa nędza najuboższych'. Bezdomność jako AKT MORALNY, dług klasowy. 2) JOANNA PODBORSKA — sierota-guwernantka, bez własnego domu. Tęskni za rodzinnymi Głogami i Mękarzycami, ale nigdy tam już nie powróci. Bezdomność z PRZYMUSU losu (śmierć rodziców, ubóstwo). 3) BRAT WIKTOR — emigracja zarobkowa wewnętrzna, robotnik wykorzeniony z chłopskich korzeni, nie należy ani do wsi, ani do mieszczaństwa. Bezdomność EKONOMICZNA. 4) KORZECKI — inżynier wykształcony, ale duchowo BEZDOMNY. Pavor nocturnus = lęk nieprzynależenia. Bezdomność EGZYSTENCJALNA. Kończy samobójstwem. 5) M. LES / LESZCZYKOWSKI — Polak w Konstantynopolu, jego polskość zredukowana do skrótu 'M. Les'. Bezdomność EMIGRACYJNA. 6) WACŁAW (brat Joasi) — zmarł na zesłaniu, bezdomność POLITYCZNA. 7) Generalnie: POLSKA pod zaborami — naród BEZDOMNY w sensie politycznym (brak państwa). KONTRAST: bezdomność WYBRANA (Judym — z idei) vs NARZUCONA (Joanna, Wiktor, nędzarze — przez los, ekonomię, politykę). FUNKCJA tytułu: 1) Łączy wszystkie wątki powieści (społeczny + miłosny + egzystencjalny). 2) UNIWERSALIZUJE problematykę — bezdomność jest wszechobecna. 3) STAWIA pytanie o DOM jako wartość (rodzina, kraj, sens, miłość). 4) Sugeruje, że nędza materialna i duchowa są POŁĄCZONE — biedny nędzarz i bogaty wykształcony Judym dzielą bezdomność. INTERPRETACJE bezdomności: 1) SPOŁECZNA — krytyka systemu ekonomicznego, który produkuje nędzę. 2) FILOZOFICZNA — bezdomność jako kondycja nowoczesnego człowieka (Heidegger pisał później: 'Bezdomność staje się losem świata' w 'Liście o humanizmie' 1947). 3) POLITYCZNA — Polska bez państwa, Polacy bezdomni narodowo. 4) PSYCHOLOGICZNA — bezdomność jako alienacja. 5) MORALNA — bezdomność jako wybór etyczny. PARADOKS: Judym RESYGNUJE z DOMU, choć MA możliwość założenia go (z Joasią). Jego bezdomność jest LUKSUSEM moralnym, na który nędzarze nie mogą sobie pozwolić. Pytanie KRYTYCZNE: czy Judym ma PRAWO odrzucić dom, kiedy inni o nim marzą? Joanna by chciała mieć dom — Judym odmawia jej tego. EGOIZM idealisty? Powieść NIE rozstrzyga. PARALELE LITERACKIE: 1) WOKULSKI w 'Lalce' — bezdomność emocjonalna i społeczna. 2) BEZIMIENNY w 'Nie-Boskiej komedii' Krasińskiego — bezdomność rewolucjonisty. 3) WERTER Goethego — bezdomność romantyka. 4) MEURSAULT z 'Obcego' Camusa — bezdomność egzystencjalna. 5) Bezdomni MICKIEWICZOWSCY emigranci (Dziady cz. III). 6) POLSKA jako 'pielgrzym' (Konrad Wallenrod, Pan Tadeusz). NA MATURZE — bezdomność STANDARD pytań. Trzeba znać: poziom dosłowny (nędzarze, robotnicy), poziom metaforyczny (Judym, Joasia, Wiktor, Korzecki, Les), kontrast wybrana/narzucona, paradox luksusu moralnego, cytat 'ani ojca, ani matki, ani żony'.
'Ludzie bezdomni' to WZORCOWA powieść MŁODOPOLSKA. Cechy GATUNKOWE — wszystkie obecne: 1) LUŹNA KOMPOZYCJA — fabuła EPIZODYCZNA, brak ciągłej linearnej akcji. Poszczególne rozdziały funkcjonują jako WZGLĘDNIE SAMODZIELNE OBRAZY połączone postacią Judyma. To NIE chaos, lecz świadomy zamysł artystyczny. Każdy rozdział-obraz ma własną dramaturgię i nastrój. Można porównać do CYKLU OBRAZÓW (Schulz później). Kolejność: Paryż → Warszawa → Cisy → Zagłębie — RUCH PRZESTRZENNY zamiast linearnej fabuły. 2) WIELOWĄTKOWOŚĆ — wątki: społeczny (nędza), miłosny (Judym-Joasia), egzystencjalny (Korzecki), zawodowy (medycyna), polityczny (emigracja, zesłanie Wacława), filozoficzny (cierpienie, sens). 3) POLIFONICZNOŚĆ (termin Bachtina, choć ukute później dla Dostojewskiego — pasuje też tu) — dwa autonomiczne GŁOSY narracyjne: a) Narrator 3-osobowy (większość powieści) — perspektywa Judyma głównie. b) JOANNA jako narratorka 1-osobowa w rozdziale 'Zwierzenia'. Powieść NIE jest monologicznie autorska. 4) SYNKRETYZM ESTETYCZNY — łączenie różnych konwencji: REALIZM (opisy faktów społecznych, fabryka cygar, sutereny — naukowe niemal dokumentacja). NATURALIZM (fizjologiczne detale — Château-Rouge: 'antropoid z przedmieścia obrosły kłakami', ciała robotników, choroby; emil ZOLA jako wzorzec). SYMBOLIZM (Wenus, Rybak, tuberoza, sosna; Maeterlinck, Baudelaire). IMPRESJONIZM (migotliwość wrażeń, opisy światła, parku, mgły; Verlaine, Monet jako analogie). LIRYZM (poetycki język, psychizacja pejzażu, mowa pozornie zależna). 5) BOHATER NA TLE EPOKI — Judym to typowy bohater modernistyczny: WRAŻLIWY, ROZDARTY, ARTYSTA ŻYCIA, w opozycji do mieszczańskiego praktycyzmu. 6) PSYCHIZACJA PEJZAŻU — przyroda jako klucz do psychiki. 7) PROBLEMATYKA EGZYSTENCJALNA — pytania o sens życia, cierpienia, czynu. Pavor nocturnus Korzeckiego = symbol kryzysu wartości. 8) KRYTYKA POZYTYWIZMU — Żeromski PRZEZ Judyma KONTYNUUJE pozytywistyczne postulaty (praca u podstaw, lekarz jako społecznik), ale FORMALNIE odchodzi od pozytywistycznej narracji obiektywnej. To synteza: PRAKTYKA pozytywistyczna + FORMA modernistyczna. 9) BRAK JEDNOZNACZNEGO ZAKOŃCZENIA — otwarte 'Kto płacze?'. 10) PROBLEMATYKA SPOŁECZNA — krytyka kapitalizmu, wyzysku, klasowych nierówności. 11) WPŁYW EUROPEJSKICH PRĄDÓW: Zola, Maeterlinck, Verlaine, Nietzsche, Schopenhauer. KONTRAST z POZYTYWIZMEM (Prus 'Lalka', Orzeszkowa 'Nad Niemnem'): 1) Pozytywizm — narrator obiektywny, linearna fabuła, jednolita estetyka realistyczna. 2) Młoda Polska — narrator emocjonalny, kompozycja luźna, synteza estetyk. KONTRAST z DWUDZIESTOLECIEM (Schulz 'Sklepy cynamonowe', Gombrowicz 'Ferdydurke'): 1) Międzywojnie — pełna dezintegracja narracji, surrealizm, parodia. 2) Młoda Polska — jeszcze SPÓJNA wizja, choć modernistyczna. ŻEROMSKI jako MOST między epokami: nawiązuje do pozytywizmu (tematyka), ale FORMALNIE jest modernistą. Wpływ na Międzywojnie (Strug, Kaden-Bandrowski). PARALELE EUROPEJSKIE: 1) HUYSMANS 'Na wspak' (1884) — modernistyczna powieść francuska. 2) D'ANNUNZIO 'Niewinny' (1892) — włoska. 3) WILDE 'Portret Doriana Graya' (1890) — angielska. 4) ZOLA 'Germinal' (1885) — naturalistyczna powieść społeczna. 5) DOSTOJEWSKI — psychologiczna powieść (paralela Judym-Raskolnikow, Korzecki-Stawrogin). 6) HARDY 'Tess d'Urbervilles' (1891) — psychizacja pejzażu. INTERPRETACJE gatunkowe: 1) Powieść SPOŁECZNA — krytyka nędzy, wyzysku, klasowych nierówności. 2) Powieść PSYCHOLOGICZNA — analiza motywacji Judyma, dziennik Joasi, pavor nocturnus Korzeckiego. 3) Powieść SYMBOLICZNA — Wenus, Rybak, tuberoza, sosna jako klucze interpretacyjne. 4) Powieść FILOZOFICZNA — pytania o sens cierpienia, czynu, miłości. 5) Powieść MODERNISTYCZNA — synteza estetyk, luźna kompozycja, polifoniczność. Wszystkie te etykiety pasują JEDNOCZEŚNIE — to siła powieści. NA MATURZE — gatunek STANDARD pytań PR. Trzeba znać: cechy powieści młodopolskiej (luźna kompozycja, polifoniczność, synkretyzm), kontrast z pozytywizmem (Prus) i międzywojniem (Schulz), syntezę pozytywizmu i modernizmu u Żeromskiego, paralele europejskie (Zola, Huysmans, Dostojewski).
Każda pułapka pochodzi z analizy realnych odpowiedzi maturzystów. Naucz się je rozpoznać, żeby unikać głupich strat.
Pisanie, że Judym to bohater pozytywistyczny realizujący pracę u podstaw
Judym łączy postulaty pozytywistyczne (lekarz-społecznik) z modernistyczną wrażliwością (rozdarcie, samotność, symbolizm) — to bohater MŁODOPOLSKI, nie pozytywistyczny. Powieść z 1899 r., epoka Młodej Polski.
Twierdzenie, że Joanna Podborska to bierna ofiara, która tylko czeka na Judyma
Joanna to postać NOWATORSKA: ma własny głos narracyjny (dziennik 'Zwierzenia'), utrzymuje się z pracy, porusza tematy feministyczne, jest intelektualnie samodzielna. Materialnie zależna, ale psychicznie podmiotowa.
Mylenie Wenus z Milo z innym posągiem lub przypisywanie 'Ubogiego rybaka' niewłaściwemu malarzowi
WENUS Z MILO (hellenistyczny posąg, II w. p.n.e., Luwr) + 'UBOGI RYBAK' Puvis de Chavannes'a (1881, symbolizm francuski). Te dwa dzieła oglądane przez Judyma w Luwrze tworzą programowy prolog.
Pisanie, że Judym wrzuca Krzywosąda do stawu/jeziora/sadzawki
Judym wrzuca Krzywosąda DO BAGNA przy zanieczyszczonej rzece (szlam ze stawu). Kontekst: konflikt o osuszenie stawów wywołujących malarię.
Twierdzenie, że Korzecki popełnia samobójstwo z miłości lub z powodu nędzy robotników
Korzecki ginie z PAVOR NOCTURNUS — egzystencjalnego lęku przed śmiercią/nicością. Zostawia kartkę z cytatem PLATONA o Dajmonionie. To samobójstwo FILOZOFICZNE, nie miłosne.
Cytowanie zakończenia jako 'Kto płacze? Joasia czy las?' lub innej wariacji
Dokładne pytanie: 'KTO PŁACZE? Czy to Joasia? Czy kopalnia? Czy może ta sosna rozdarta?' — trzy elementy: Joasia (jednostka), kopalnia (zbiorowość), sosna (przyroda). Uniwersalizacja cierpienia.
Pisanie, że Judym pochodzi 'z biednej rodziny' bez konkretów
Konkretnie: syn SZEWCA z ul. CIEPŁEJ w Warszawie, wychowywany przez CIOTKĘ-KURTYZANĘ, brat WIKTOR w stalowni, bratowa w fabryce cygar. Ojciec — 'lichy szewc'.
Twierdzenie, że Cisy to autentyczne miejsce lub że to Nałęczów
Cisy to FIKCYJNY zakład leczniczy WZOROWANY na Nałęczowie (gdzie Żeromski pracował), ale nie tożsamy z nim. W zadaniach: 'fikcyjne uzdrowisko wzorowane na Nałęczowie'.
Mylenie tuberozy z innym kwiatem lub niewłaściwe przypisanie symbolu
TUBEROZA (Polianthes tuberosa) — symbol BEZUŻYTECZNEGO PIĘKNA. Judym porównuje do niej KARBOWSKIEGO (utracjusz, karciarz, ukochany Natalii). NIE Judyma, NIE Joasi.
Pisanie, że Judym rezygnuje z Joasi, bo jej nie kocha lub bo wybiera inną
Judym KOCHA Joasię, ale rezygnuje z DŁUGU KLASOWEGO wobec biedoty. Cytat: 'Nie mogę mieć ani ojca, ani matki, ani żony' (dopóki trwa nędza najuboższych).
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić. Spaced Repetition na platformie utrwala je optymalnie.
Indywidualny styl Żeromskiego: synteza realizmu, naturalizmu, symbolizmu, impresjonizmu i liryzacji prozy; psychizacja pejzażu; mowa pozornie zależna; subiektywizm narratora.
Termin krytyczny — pojawia się w pytaniach
Technika narracyjna: opisy przyrody odzwierciedlają stany psychiczne bohatera. Przykłady: 'Smutek' (jesień = przygnębienie), 'Przyjdź' (wiosna = tęsknota), rozdarta sosna (rozdarcie duszy).
STANDARD pytań maturalnych
Łac. 'lęk nocny'. Nawracający, paraliżujący strach przed śmiercią. Choroba Korzeckiego — symbol egzystencjalnej samotności wrażliwego intelektualisty bez celu życia.
Antycypacja egzystencjalizmu XX w. (Camus)
Mechanizm psychologiczny Judyma: wykształcenie jako przywilej OPŁACONY cierpieniem klasy, z której się wywodzi. Każdy awans = kosztem tych na dole. Imperatyw moralny powrotu do biedy.
Wieloznaczne pojęcie tytułowe: dosłowna (nędzarze, robotnicy) i metaforyczna (Judym świadomie wybiera, Joanna z przymusu losu, Korzecki egzystencjalnie, Wiktor ekonomicznie).
Style indirect libre. Myśli bohatera przenikają narrację 3-osobową bez 'pomyślał'. Granica między narratorem a bohaterem zaciera się. Cecha 'żeromszczyzny'.
Cecha powieści młodopolskiej. Fabuła epizodyczna, rozdziały jako względnie samodzielne obrazy połączone postacią Judyma. Ruch przestrzenny: Paryż→Warszawa→Cisy→Zagłębie.
Centralny symbol finału. Sosna ze pniem rozszarpanym przez piorun, krople żywicy = łzy. Symbol rozdarcia duszy Judyma po rozstaniu z Joasią. Drzewo żywe, ale zranione.
Hellenistyczny posąg (II w. p.n.e., Luwr od 1821). W powieści symbol PIĘKNA, harmonii, miłości, świata idealnego. Jeden z dwóch biegunów światopoglądu Judyma.
Obraz Pierre'a Puvis de Chavannes'a (1881, francuski symbolizm). W Luwrze. Symbol NĘDZY, krzywdy społecznej, cierpienia. Drugi biegun obok Wenus.
Polianthes tuberosa — biały, pachnący kwiat. Symbol BEZUŻYTECZNEGO PIĘKNA. Judym porównuje do tuberozy Karbowskiego (utracjusz, hedonista bez wartości społecznej).
Paryska noclegownia dla nędzarzy. Judym spędza tam dobę — naturalistyczny opis setek biedaków. Materiał argumentacyjny do odczytu u Czerniszów. Symbol skrajnej nędzy.
Fikcyjny zakład leczniczy wzorowany na Nałęczowie. Tu Judym pracuje jako asystent Węglichowskiego. Konflikt o osuszenie stawów (malaria) → wyrzucenie po wrzuceniu Krzywosąda do bagna.
Manifest Judyma w salonie warszawskim. Teza: 'Lekarz dzisiejszy — to lekarz ludzi bogatych'. Trzy zarzuty: koncentracja na bogatych, ignorowanie warunków, brak walki z przyczynami. Porażka.
Rozdział-DZIENNIK Joanny Podborskiej. Jedyna narracja 1-osobowa w powieści. Tematy: samotność guwernantki, śmierć brata Wacława, feminizm, miłość, refleksje intelektualne.
Sokratesowski głos wewnętrzny ostrzegawczy (Platon). Korzecki w liście pożegnalnym pisze, że 'Dajmonion nie stawia mu oporu' — wewnętrzny demon godzi się na śmierć. Filozoficzne uzasadnienie samobójstwa.
Bogaty kupiec polskiego pochodzenia z Konstantynopola. Największy udziałowiec Cisów. Finansuje reformy z 'cichej kasy'. Wzór pozytywisty-filantropa, ale działa z dystansu. Judym nie utożsamia się.
Biedna dzielnica żydowsko-polska w Warszawie. Miejsce pochodzenia Judyma — tu mieszkał jego ojciec szewc. Symbol klasowego korzenia bohatera.
Przystojny utracjusz i karciarz, ukochany Natalii Orszeńskiej. Judym porównuje go do tuberozy — piękno bez wartości społecznej. Antagonista ideowy Judyma (hedonizm vs czyn).
Inżynier w Zagłębiu Dąbrowskim. Sobowtór Judyma — wrażliwy intelektualista. Cierpi na pavor nocturnus, popełnia samobójstwo (rewolwer, kartka z Platonem). Wczesny bohater egzystencjalny.
Doktor, DYREKTOR Cisów. Konserwatywny, dba o stabilność zakładu i interesy kuracjuszów. Odrzuca propozycję Judyma osuszenia stawów. Po incydencie z Krzywosądem zwalnia Judyma listem.
Administrator Cisów. Dawny antykwariusz z Monachium, samouk-majsterkowicz. Antagonista Judyma. Wrzucony do bagna przez Judyma podczas sporu o stawy.
Wielogłosowość powieści. Dwa autonomiczne głosy: narrator 3-osobowy (perspektywa Judyma) + Joanna 1-osobowo w 'Zwierzeniach'. Cecha powieści modernistycznej.
Łączenie różnych konwencji w jednym dziele: realizm (sutereny) + naturalizm (Château-Rouge, fabryka cygar) + symbolizm (Wenus, sosna) + impresjonizm (gra światła) + liryzm.
Pełen zbiór zadań tego działu dostępny na platformie po założeniu konta.
Baza zadań z działu „Ludzie bezdomni" jest aktywnie rozbudowywana. Zaloguj się, aby przeglądać aktualną kolekcję.
Przejdź do platformy →Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
PRZECZYTAJ całą powieść — krótka (2 tomy, ok. 300 stron), ale gęsta symbolicznie. Streszczenia nie wystarczą; egzaminatorzy testują konkretne cytaty ('lekarz ludzi bogatych', 'ani ojca, ani matki, ani żony', 'Kto płacze?').
OPANUJ szkielet fabularny po przestrzeniach: PARYŻ (Luwr, Château-Rouge) → WARSZAWA (odczyt u Czerniszów, sutereny, brat Wiktor) → CISY (Węglichowski, Krzywosąd, malaria, bagno) → ZAGŁĘBIE (Korzecki, samobójstwo, rozstanie z Joasią, sosna). Bez tego nie ruszysz dalej.
ZAPAMIĘTAJ wszystkie postacie z jednozdaniową charakterystyką: Judym (lekarz, syn szewca), Joanna (guwernantka, dziennik), Korzecki (inżynier, pavor nocturnus, samobójstwo), Węglichowski (dyrektor Cisów), Krzywosąd (administrator, bagno), Karbowski (utracjusz, tuberoza), Wiktor (brat, stalownia), Chmielnicki (jedyny współczujący lekarz), Niewadzka (babka), Natalia i Wanda Orszeńskie (wnuczki), M. Les (kupiec z Konstantynopola).
NAUCZ SIĘ 5 GŁÓWNYCH SYMBOLI: Wenus z Milo (piękno) ↔ Ubogi rybak (nędza); tuberoza (bezużyteczne piękno, Karbowski); rozdarta sosna (rozdarcie Judyma); pytanie 'Kto płacze?' (uniwersalizacja cierpienia). Każdy z kontekstem i znaczeniem.
OPANUJ TERMINY KRYTYCZNE: żeromszczyzna, psychizacja pejzażu, mowa pozornie zależna, luźna kompozycja, pavor nocturnus, dług klasowy, bezdomność dosłowna vs metaforyczna. To one są testowane w pytaniach o styl.
POĆWICZ KONTRAST Z PRUSEM ('Lalka'): realizm pozytywistyczny vs synteza młodopolska. Nędza u Prusa = obiektywna obserwacja; u Żeromskiego = emocjonalne zaangażowanie narratora. Klasyczne pytanie porównawcze.
PRZEROBI 2-3 typowe scenariusze rozprawkowe: (1) Tomasz Judym jako bohater tragiczny (konflikt szczęścia osobistego z imperatywem moralnym); (2) bezdomność dosłowna i metaforyczna; (3) samotność jako cena wierności ideałom. To 80% rozprawek z Ludzi bezdomnych.
ZAPAMIĘTAJ PARALELE LITERACKIE: Judym ↔ Antygona (imperatyw moralny ponad szczęście), Joasia ↔ Jane Eyre (guwernantka walcząca o podmiotowość), Korzecki ↔ Stawrogin/Werter (samobójstwo intelektualisty), Judym ↔ Wokulski ('Lalka', społecznik samotny). Cytat dwóch tekstów = wyższa punktacja na PR.
PRZEĆWICZ scenę w Luwrze (programowy prolog: Wenus + Rybak) i finał (rozstanie, sosna, 'Kto płacze?'). To DWA fragmenty, które najczęściej trafiają jako sourceText do zadań analitycznych.
ZROZUM KONTEKST EPOKI: Młoda Polska (1890-1918), modernizm europejski, Nietzsche, Schopenhauer, dekadentyzm, naturalizm Zoli, symbolizm Maeterlincka. To pomaga na PR przy pytaniach kontekstowych.
Najczęściej zadawane pytania o ten zakres
Wiedza z „Ludzie bezdomni" przyda Ci się też tutaj:
Dziesiątki zadań z tego działu + AI ocena krok po kroku + Spaced Repetition na cytaty i pojęcia. Wszystko od 49 zł / miesiąc.
Subskrypcja odblokowuje cały katalog + 10 innych przedmiotów. Anulujesz kiedy chcesz.
Ludzie bezdomni - zacznij ćwiczyćWybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane powiadomienia o powtórkach).