📖 Lektura📚 Młoda PolskaPP+PR

Ludzie bezdomni — zadania maturalne

Stefan Żeromski

Powieść Stefana Żeromskiego (1899, napisana w Zakopanem), wzorcowa dla Młodej Polski. Dwa tomy. Tomasz Judym — lekarz, syn szewca z ul. Ciepłej w Warszawie, wychowany przez ciotkę-kurtyzanę, po praktyce w Paryżu wraca do kraju z misją: walczyć z nędzą najuboższych. Cztery przestrzenie akcji: Paryż (Luwr — Wenus z Milo vs 'Ubogi rybak' Puvis de Chavannes'a; Château-Rouge — noclegownia nędzarzy), Warszawa (odczyt u Czerniszów: 'Lekarz dzisiejszy — to lekarz ludzi bogatych' — porażka; sutereny na Ciepłej i Krochmalnej; brat Wiktor w stalowni, bratowa w fabryce cygar), Cisy (fikcyjny zakład leczniczy wzorowany na Nałęczowie — Judym walczy z malarią ze stawów, konflikt z dyrektorem Węglichowskim i administratorem Krzywosądem, którego wrzuca do bagna, zostaje wyrzucony), Zagłębie Dąbrowskie (lekarz przy kopalni, samobójstwo inżyniera Korzeckiego — pavor nocturnus). Miłość: Joanna Podborska — sierota, guwernantka wnuczek pani Niewadzkiej (Natalia i Wanda Orszeńskie), prowadzi dziennik 'Zwierzenia' (jedyny rozdział pierwszoosobowy). Finał: Judym rezygnuje z miłości ('nie mogę mieć ani ojca, ani matki, ani żony') z poczucia długu klasowego wobec biedoty, z której się wywodzi. Symbol: rozdarta sosna w Zagłębiu, krople żywicy = łzy, 'Kto płacze? Joasia? Kopalnia? Czy ta sosna rozdarta?'.

Zacznij ćwiczyć: Ludzie bezdomni → Jak działa quiz ↓

Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.

Sprawdzian z „Ludzi bezdomnych” z odpowiedziami →

zadań w katalogu
120
zadań w katalogu
na maturze
10–35 pkt
na maturze
Quiz w Matury Online — pytanie z tematu „Ludzie bezdomni” (Język polski) po sprawdzeniu odpowiedzi, z wynikiem i wyjaśnieniem

Quiz · Ludzie bezdomni

„Ludzie bezdomni” w Quizie — jak ćwiczysz

120 pytań z tej lektury w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.

Quiz w Matury Online — panel „Filtruj” z zaznaczonym tematem „Ludzie bezdomni”, typy zadań i trudność 1–5, pod spodem pytanie z tego tematu

  • Filtrujesz, co chcesz ćwiczyć

    Wybierasz epokę albo lekturę, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.

  • Wyjaśnienie po każdej odpowiedzi

    Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.

  • Powtórki pytań, na których się mylisz

    Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.

  • Trudność dobiera się do Ciebie

    Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.

Po odpowiedzi — od razu wyjaśnienie

Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.

Wypróbuj bez logowania

Kilka pytań z bazy z lektury „Ludzie bezdomni” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
Ćwicz lekturę „Ludzie bezdomni” w Quizie → darmowe konto · pełny dostęp do quizu od 49 zł/mies.
📖 Sprawdzian z lektury

„Ludzie bezdomni”: fakty z tekstu, które musisz mieć w głowie

Na sprawdzianie z „Ludzi bezdomnych” nauczyciel pyta, na jakiej ulicy szył buty ojciec Judyma, co Judym powiedział lekarzom w salonie Czerniszów, kogo wrzucił do szlamu i za co stracił posadę w Cisach. Pyta też, jak nazywa się rozdział z pamiętnikiem Joasi, gdzie Joasia po raz pierwszy zobaczyła Judyma, dlaczego Korzecki nie mógł sypiać sam i kto płacze w ostatnim zdaniu powieści. Ta strona zbiera takie fakty z odesłaniem do tomu i rozdziału, cytaty sprawdzone w tekście i pytania z naszego banku, na których możesz się przetestować.

Jak zbudowana jest powieść „Ludzie bezdomni”

Tomy i rozdziały
Dwa tomy, rozdziały bez numerów, tylko z tytułami. Tom I (10): „Wenus z Milo”, „W pocie czoła”, „Mrzonki”, „Smutek”, „Praktyka”, „Swawolny Dyzio”, „Cisy”, „Kwiat tuberozy”, „Przyjdź”, „Zwierzenia”. Tom II (13): „Poczciwe prowincjonalne idee”, „Starcy”, „Ta łza, co z oczu twoich spływa…”, „O świcie”, „W drodze”, „O zmierzchu”, „Szewska pasja”, „Gdzie oczy poniosą”, „Glikauf!”, „Pielgrzym”, „Asperges me…”, „Dajmonion”, „Rozdarta sosna”. Pod ostatnim zdaniem: „Zakopane. Jesień 1899 r.”
Narrator i pamiętnik Joasi
Całość opowiada narrator trzecioosobowy, najczęściej z bliska, myślami Judyma. Wyjątkiem jest „Zwierzenia”, ostatni rozdział tomu I: pamiętnik Joasi Podborskiej w pierwszej osobie, z datami od 17 października do 10 czerwca. Wpis z 7 stycznia urywa się w pół słowa po zdaniu „Wacław umarł.”, następny ma datę 23 marca. Dwa rozdziały prowadzą bohaterowie poboczni: „Ta łza, co z oczu twoich spływa…” i „W drodze” to los Wiktora i jego żony, bez Judyma.
Pamiętnik sprzed Paryża
„Zwierzenia” stoją w tomie I po przyjeździe Judyma do Cisów, ale opisują czas wcześniejszy. Joasia kilka razy widzi w tramwaju, jak pisze, „śliczny jegomość w cylindrze”, a 30 listopada zapisuje: „Nazywa się: doktor Judym.” W tomie II, w „O zmierzchu”, mówi mu, że było to „ze trzy lata temu, a może nawet więcej”. W czerwcu odrzuca jeszcze zaproszenie „tej pani Niewadzkiej z Cisów”, czyli nie jest u niej na posadzie.
Czas i miejsca
Rok akcji nie pada. Od wycieczki do Wersalu do finału mijają ponad trzy lata: Paryż wiosną, Warszawa „po upływie roku” pod koniec czerwca, Cisy od końca kwietnia następnego roku, Zagłębie od lata i finał w pierwszych dniach września. Miejsca: Paryż (Luwr, Wersal), Warszawa (Ciepła, Krochmalna, gabinet na Długiej, Aleje Ujazdowskie), zakład kuracyjny Cisy, Zagłębie (kopalnia „Sykstus”, huta), a w rozdziałach pobocznych Wiedeń, Amstetten i Wintertur oraz Kielce, Mękarzyce, Krawczyska i Głogi z pamiętnika Joasi.
Tytuł
Słowa „ludzie bezdomni” w tekście nie padają. Bezdomność pokazują bohaterowie: Joasia pisze, że „Gniazdo człowiecze trwa tak samo długo jak gniazdo pająka”, i w finale mówi, że straciła gniazdo rodzinne; Wiktor wyjeżdża do Szwajcarii i planuje Amerykę; Korzecki mówi: „Dla mnie na ziemi nie ma miejsca”; Judym po zwolnieniu jedzie do Warszawy, „do wspólnego, wielkiego domu wszystkich tułaczów”, a na końcu odrzuca własny dom.
Epoka (spoza tekstu)
Powieść należy do Młodej Polski. Jedyną datą w tekście jest podpis pod ostatnim zdaniem: Zakopane, jesień 1899 roku. Na sprawdzianie oddzielaj to, co mówi tekst, od wiedzy o epoce.

Chronologia: 23 kroków po rozdziałach

Tom i tytuł rozdziału wg wydania Wolnych Lektur (rozdziały nie mają numerów). Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.

  1. 1
    t. I, „Wenus z Milo”

    Paryż. Judym, lekarz studiujący chirurgię, od piętnastu miesięcy w mieście, odpoczywa w Luwrze przed Wenus z Milo. Poznaje panią Niewadzką, jej wnuczki Natalię i Wandę Orszeńskie oraz ich nauczycielkę Joannę Podborską. Pytany o pochodzenie, mówi, że ojciec był szewcem na Ciepłej. Dostaje zaproszenie do Wersalu.

  2. 2
    t. I, „Wenus z Milo”

    Tramwajem do Wersalu. Rozmowa o „Rybaku” Puvis de Chavannes'a z Galerii Luksemburskiej. W ulewie Judym widzi nogę Natalii w czarnej pończosze. W pałacu Joasia wyznaje, że zlękła się motłochu, który krzyczał pod oknem Marii Antoniny. Po powrocie panie jadą do Trouville, a stamtąd do Anglii.

  3. 3
    t. I, „W pocie czoła”

    Rok później Judym wraca do Warszawy. Na Ciepłej zastaje ciotkę Pelagię i dzieci brata, Franka i Karolinę. W fabryce cygar odwiedza bratową, Wiktorową. Nazajutrz odprowadza brata Wiktora do pracy i opowiada mu, jak żył u ciotki. W stalowni widzi Wiktora przy gruszce Bessemera, czarną postać w ogniu „jak salamandra”.

  4. 4
    t. I, „Mrzonki”

    Środa lekarska w salonie doktora Czernisza. Judym czyta odczyt o higienie: Château-Rouge w Paryżu, dzielnica żydowska w Warszawie, fornale śpiący z prosiętami. Oskarża lekarzy, że są „lekarzem-sługą ludzi bogatych”. Kalecki odpowiada mu protekcjonalnie, Płowicz ostro. W nocy odprowadza go Chmielnicki: „Medycyna to interes jak każdy inny”.

  5. 5
    t. I, „Smutek”

    5 października, jesienne Aleje Ujazdowskie. Judym pierwszy raz czuje, że jego wielkie plany zostaną marzeniem, bo „pal mocniejszy jest niż piersi ludzkie”. Mija go powóz z trzema pannami z Paryża; Joasia się uśmiecha.

  6. 6
    t. I, „Praktyka”

    Gabinet na Długiej, przyjęcia od piątej do siódmej. Od września do lutego nie przychodzi ani jeden pacjent. Gospodyni Walentowa z córką Zośką okradają doktora, jedyną „pacjentką” jest kwestarka, która wyłudza rubla. Pod koniec marca bratowa przynosi złe wieści o Wiktorze i Judym musi utrzymywać jego rodzinę. Chmielnicki proponuje posadę asystenta w Cisach, dyrektor Węglichowski przyjeżdża na rozmowę.

  7. 7
    t. I, „Swawolny Dyzio”

    Koniec kwietnia, podróż do Cisów z kasjerową Listwiną i jej synem. Za błoto wpychane do buta Judym wymierza Dyziowi około trzydziestu klapsów i idzie dalej pieszo. Pijany chłop wywraca wóz. Natalia mija go konno w towarzystwie jeźdźca, Wanda się śmieje. Wieczorem, umyty, Judym przysięga sobie pracę.

  8. 8
    t. I, „Cisy”

    Historia zakładu: założył go chory pan Niewadzki, uratował od ruiny Leszczykowski, kupiec z Konstantynopola (M. Les). Dyrektorem jest Węglichowski, administratorem Krzywosąd Chobrzański, kasjerem Listwa, ojczym Dyzia. Judym dostaje od M. Lesa długi list z fotografią. Pierwsza wizyta u Krzywosąda: sokół dziobie go w łysinę.

  9. 9
    t. I, „Kwiat tuberozy”

    W kościele Judym spotyka trzy panny, proboszcz zaprasza wszystkich na plebanię i ostrzega przed kuracjuszem Karbowskim, szulerem. Karbowski wchodzi, Natalia blednie „jak papier”, ich oczy zdradzają miłość. Judym zazdrości mu wszystkiego i porównuje go do kwiatu tuberozy.

  10. 10
    t. I, „Przyjdź” i „Zwierzenia”

    Krótki rozdział: po burzy Judym czeka przy oknie „na przyjście czyjeś”. Potem pamiętnik Joasi: sześć lat w Warszawie, lekcje, brat Henryk w Zurychu robi długi, brat Wacław pisze z dalekiej północy, śmierć panny L., „jegomość w cylindrze” w tramwaju, wiadomość o śmierci Wacława, czerwcowa podróż do Kielc, Mękarzyc, Krawczysk i Głogów.

  11. 11
    t. II, „Poczciwe prowincjonalne idee”

    Pierwszy sezon. Judym bawi kuracjuszki, a na balu Natalia miażdży go jednym spojrzeniem, gdy zaczyna mówić o sobie. Z niczego urządza szpitalik: odbiera rozkradzione łóżka, dozorczynię Wajsmanową opłaca potajemnie M. Les. We wrześniu dzieci z czworaków chorują na malarię przez sadzawki plenipotenta Worszewicza. Pani Niewadzka chce urządzić dla nich salę w starej piekarni jako prezent dla Joasi.

  12. 12
    t. II, „Starcy”

    Wieczory przy wincie u Węglichowskich. Judym chce osuszyć Cisy: znieść kanał Krzywosąda i podnieść dno rzeki. Dyrektor nie wpuszcza go na naradę komisji rewizyjnej („Dura lex, sed lex”), a wieczorem, przy komisji, projekt upada: Krzywosąd wytyka, że zapłaci za to Les, i Judym czuje się podejrzany. Pod ukłonami rośnie „zimna nienawiść”. W marcu powódź potwierdza jego rację.

  13. 13
    t. II, „Ta łza, co z oczu twoich spływa…”

    Luty. Za kilkaset rubli od Tomasza Wiktor wyjeżdża za granicę. Rodzina odwozi go dorożką za rogatki. Przy pożegnaniu żona pyta: „nie rzucisz mię?”, a on obiecuje pisać i przysłać pierwsze pieniądze.

  14. 14
    t. II, „O świcie”

    Początek kwietnia. Judym spotyka w lesie Joasię wracającą bryczką z Woli Zameckiej. Furman zdradza prawdę: Natalia uciekła z Karbowskim, wzięli ślub w Woli i wyjechali za granicę. Judym zapewnia, że nie kocha się w Natalii, a patrząc na ślady trzewików Joasi rozumie, że to jego żona.

  15. 15
    t. II, „W drodze”

    Czerwiec. Wiktorowa z dziećmi jedzie do męża przez Wiedeń, powtarzając „Amstetten, umsteigen”, i gubi się. Ratuje ją para młodych Polaków: to Natalia i Karbowski. W Winterturze Wiktor oznajmia, że jedzie do Ameryki, bo „Bessemer jest wszędzie na świecie”.

  16. 16
    t. II, „O zmierzchu”

    Wieczorne spacery z Joasią i Wandą po parku. W drugiej połowie czerwca Joasia wychodzi mu naprzeciw na ścieżce nad rzeką i pyta o tramwaj sprzed lat. Na zoranym polu o zmierzchu Judym wyznaje: „Że to ja właśnie będę mężem twoim.” Pocałunek w lesie.

  17. 17
    t. II, „Szewska pasja”

    Krzywosąd spuszcza zgniły szlam ze stawu rynną do rzeki, z której piją wsie i bydło. Judym mówi dyrektorowi, że higiena jest tylko dla bogatych, nazywa Krzywosąda „totumfackim”, a gdy ten podnosi pięść, chwyta go za gardło i wrzuca do szlamu.

  18. 18
    t. II, „Gdzie oczy poniosą”

    Węglichowski listownie uważa umowę za rozwiązaną. W nocy Joasia przychodzi pod okno. Rano Judym wyjeżdża. Na stacji węzłowej spotyka inżyniera Korzeckiego, znajomego z Paryża i Szwajcarii, który kupuje mu bilet do Sosnowca i zabiera do Zagłębia. Wieczorem Korzecki opowiada o swoim lęku: pavor nocturnus, czerwona plama po zmarłym chłopczyku.

  19. 19
    t. II, „Glikauf!”

    Judym zjeżdża z Korzeckim do kopalni „Sykstus”. Pod ziemią pozdrowienie „Glikauf!”, starzy odźwierni w ciemności, wybuchy ładunków. Poganiacz krzyczy do konia „Fuks, nie zwalone!”, choć doczepił mu o jeden wózek za dużo. Korzecki mówi, że zabrania, „ale już nie mam siły”.

  20. 20
    t. II, „Pielgrzym”

    Wizyta u dyrektora Kalinowicza. Korzecki spiera się z jego synem o szczęście jednostki i dobro ogółu: jedynym złem jest krzywda bliźniego. Przychodzi przemoczony przemytnik z paczką kortu; na widok jego jasnoniebieskich oczu Judymowi drętwieje ręka. Nocą nad zalanym zawaliskiem Korzecki recytuje wiersz o pielgrzymie i mówi o Dajmonionie.

  21. 21
    t. II, „Asperges me…”

    Gimnazista Oleś Daszkowski zabiera Judyma do matki w Zabrzeziu. To suchoty w ostatnim stadium; Judym nie mówi jej prawdy. Chora boi się krzyku starego pawia i opowiada o kurczęciu, które syn upiekł jej bez soli. Korzecki żegnał chłopca ze łzami.

  22. 22
    t. II, „Dajmonion”

    Judym jest już lekarzem fabrycznym. W sierpniu dostaje od Korzeckiego cytat z Platońskiej „Apologii Sokratesa”. Jedzie i zastaje go martwego, z rozstrzaskaną głową; w atlasie anatomicznym czerwona kreska prowadzi przez czaszkę do lewego oka. Przychodzi wysoki blondyn o jasnoniebieskich oczach i próbuje ogrzać ręce zmarłego.

  23. 23
    t. II, „Rozdarta sosna”

    Pierwsze dni września. Joasia, w drodze do Drezna, spędza dzień z Judymem. Oglądają hutę, potem nędzne domy robotników z cynkowni. Joasia układa plan wspólnego domu i szpitala; Judym odmawia, bo musi spłacić „dług przeklęty”. Joasia odchodzi na dworzec. Judym kładzie się w zawalisku pod rozdartą sosną i słyszy płacz.

Kto jest kim

Tomasz Judym Lekarz, syn pijącego szewca z ulicy Ciepłej, wychowany i poniewierany przez ciotkę; do gimnazjum przygotował go student Radek, od ciotki uciekł w piątej klasie. Po studiach w Warszawie i ponad roku w Paryżu jest asystentem w Cisach, potem lekarzem fabrycznym w Zagłębiu.
Joanna (Joasia) Podborska Kielczanka z Głogów, sierota, od siedemnastego roku życia uczy w Warszawie, potem wychowuje panny Orszeńskie. Autorka „Zwierzeń”. Utrzymywała braci: Henryka i Wacława. Zgadza się zostać żoną Judyma, w finale zostaje odrzucona.
Wiktor Judym Brat Tomasza, robotnik; w stalowni pracuje przy gruszce Bessemera. Zarzuca Tomaszowi, że jego życie „było jak różyczka w ogrodzie”. Za pieniądze brata wyjeżdża do Szwajcarii, stamtąd chce jechać do Ameryki.
Wiktorowa (Teosia) Bratowa Judyma, robotnica w fabryce cygar. W rozdziale „W drodze” sama z dziećmi jedzie do męża do Winterturu i gubi się w Austrii.
Franek i Karolina (Karola) Dzieci Wiktora, wychowywane na podwórzu na Ciepłej; Karolina ma „fizjonomię starą i chytrą”.
Ciotka Pelagia Chuda, zrzędliwa ciotka mieszkająca u Wiktora. Krzywo patrzy na Tomasza jako „pupila i spadkobiercę” swojej siostry, tej ciotki, która go wzięła do siebie.
Pani Niewadzka Babka panien Orszeńskich, właścicielka majątku Cisy i wdowa po założycielu zakładu. Serdeczna, ale bezradna wobec plenipotenta.
Natalia Orszeńska Starsza wnuczka, w Paryżu miała około siedemnastu lat. Judyma fascynuje, ale go lekceważy. Ucieka z Karbowskim i bierze z nim ślub w Woli Zameckiej.
Wanda Orszeńska Młodsza wnuczka, rezolutna i bez ogródek: o Wenus mówi, że „Ma caluteńkie plecy poszarpane”.
Karbowski Kuracjusz w Cisach, według proboszcza szuler, który w dwa lata puścił majątek po ojcu i pożycza od lokajów i felczerów. Ukochany Natalii; dla Judyma kwiat tuberozy.
Doktor Czernisz Sławny warszawski lekarz, sam z biednej rodziny; w jego salonie Judym wygłasza odczyt. Jego żona, dawna emancypantka, próbuje ośmielić gościa.
Doktorzy Kalecki i Płowicz Odpowiadają na odczyt. Kalecki chwali uczucia altruistyczne Judyma i odsyła sprawę do filantropii, Płowicz mówi, że to „pretensja dzika”.
Doktor Chmielnicki Otyły lekarz Żyd, z rodu z miasteczka Chmielnika, kolega Węglichowskiego z Dorpatu. Po odczycie odprowadza Judyma, później załatwia mu posadę w Cisach.
Doktor Węglichowski Dyrektor zakładu w Cisach, bystry staruszek z białą brodą, mówi „kochany panie”. Nie przyznaje, że w Cisach jest malaria; po awanturze o szlam zwalnia Judyma.
Pani Laura Węglichowska Żona dyrektora, dawna tułaczka, teraz gospodyni domu, w którym co wieczór gra się w winta.
Krzywosąd Chobrzański Jan Bogusław, administrator Cisów. Po latach tułaczki po Europie w Monachium „wyszedł na fabrykanta starożytności”. Wszystko umie i wszystko robi sam. Każe spuścić szlam do rzeki; Judym wrzuca go do stawu.
Leszczykowski (M. Les) Kupiec dywanów z Konstantynopola, kolega Niewadzkiego, Węglichowskiego i Krzywosąda ze szkoły w Kielcach. Asceta i marzyciel, z „cichej kasy” potajemnie finansuje szpital Judyma.
Listwa i Listwina Kasjer zakładu, ojczym Dyzia, zgnębiony przez żonę; Listwina jedzie z synem tym samym pociągiem co Judym. Dyzio to rozpuszczony chłopiec, któremu Judym sprawia lanie.
Worszewicz Plenipotent majątku pani Niewadzkiej. Jego zarybione sadzawki przy czworakach dają dochód i malarię.
Proboszcz z Cisów Młody, wesoły ksiądz; to on opowiada Judymowi, kim jest Karbowski.
Korzecki Inżynier w Zagłębiu, elegancki, ironiczny, o przenikliwym wzroku. Judym poznał go w Paryżu i wędrował z nim trzy miesiące po Szwajcarii. Cierpi na lęki nocne, mówi o Dajmonionie; popełnia samobójstwo.
Kalinowiczowie Dyrektor Kalinowicz, jedna z „potęg Zagłębia”, kolekcjoner obrazów; jego syn, świeżo po politechnice w Charlottenburgu, i córka Helena.
Oleś Daszkowski Gimnazista, który przywozi Judyma do umierającej na suchoty matki w Zabrzeziu.
Henryk i Wacław Podborscy Bracia Joasi. Henryk w Zurychu, jak słyszy Joasia, zamiast studiować robi długi i awantury; zdolny Wacław pisze z północy o podróży reniferami i umiera.
Panna L. Stara nauczycielka, „matka-panna”. Po jej śmierci Joasia postanawia żyć jak ona.

Sceny, o które pytają, z cytatem z tekstu

Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie Wolnych Lektur). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.

t. I, „Wenus z Milo”

Syn szewca z Ciepłej

Pani Niewadzka kojarzy nazwisko Judym z Wołyniem i pyta, skąd pochodzi. Judym odpowiada ostro, że z samej Warszawy, i dodaje, że ojciec robił trzewiki, a najczęściej awantury po pijanemu. Panie milkną, Wanda dziwi się, jakim cudem został lekarzem.

Ojciec mój był szewcem, a w dodatku lichym szewcem na Ciepłej ulicy. Na Ciepłej ulicy… — powtórzył z kłującą satysfakcją.
Tomasz Judym

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Z tej sceny pochodzi odpowiedź na pytanie o pochodzenie Judyma, a jego wstyd i duma wracają potem przy każdym zetknięciu z wyższą sferą.

t. I, „Wenus z Milo”

„Rybak” Puvis de Chavannes'a

W tramwaju do Wersalu Joasia pyta o obraz z Galerii Luksemburskiej. Judym przypomina sobie chudego nędzarza z podrywką, przed którym płakały strojne damy. Dzień wcześniej siedział w Luwrze przed Wenus z Milo, w której zobaczył „jasny i dobry symbol życia”.

„Oto jest pożytek wasz ze wszystkich sił moich, z ducha mojego…” — mówią doły jego oczu zapadłych.
narrator

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Nauczyciele pytają o dwa dzieła sztuki z pierwszego rozdziału: Wenus to piękno i szczęście, „Rybak” to krzywda biednych. Uwaga: „Rybak” wisi w Galerii Luksemburskiej, nie w Luwrze.

t. I, „W pocie czoła”

Wiktor: „jak różyczka w ogrodzie”

Idąc z bratem do fabryki, Wiktor wypomina Tomaszowi, że ciotka zabrała go z domu i dała do szkół. Tomasz opowiada, jak było naprawdę: posyłki, spanie w przedpokoju na sienniku, bicie, chodzenie w rozklapanych trzewikach ciotki.

Twoje życie było jak różyczka w ogrodzie, a moje, uważasz…
Wiktor Judym

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pada pytanie, kto wychował Judyma i dlaczego czuje się obcy i wśród bogatych, i wśród swoich. Ta rozmowa odpowiada na oba.

t. I, „Mrzonki”

Odczyt u Czerniszów

Po części o dezynfekcji Judym przechodzi do nędzarzy: Château-Rouge, dzielnica żydowska, czworaki. Mówi, że lekarze tępią mikroby u bogaczy, a biednych leczą i odsyłają tam, gdzie zachorowali. Sala szemrze, Kalecki i Płowicz go obalają.

Zamiast ująć w ręce ster życia, zamiast według praw nieomylnej nauki wznosić mur odgradzający życie od śmierci, wolimy doskonalić wygodę i ułatwiać życie bogacza, ażeby pospołu z nim dzielić okruchy zbytku. Lekarz dzisiejszy — to lekarz ludzi bogatych.
Tomasz Judym

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Najczęściej cytowane zdanie powieści. Pytania dotyczą tego, co Judym zarzucił lekarzom i dlaczego odczyt skończył się porażką.

t. I, „Kwiat tuberozy”

Karbowski jak kwiat tuberozy

Na plebanii Natalia i Karbowski patrzą na siebie oczami, których nie da się ukryć. Judym, który godzinę wcześniej szedł do szpitala z sercem pełnym ognia, czuje, że wszystkie jego plany to głupstwo wobec życia pięknego franta.

taki kwiat jest owocem Bóg wie jakich trudów, wydatków, zachodów, jest bezużyteczny i szkodliwy, gdy go porównać ze źdźbłem tymotejki, kłosem żyta albo kwiatem koniczyny, a przecież komuż by przyszło do głowy deptać go za to nogami…
Judym (myśli)

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Tytuł rozdziału jest częstym pytaniem: tuberoza to piękność bezużyteczna, a mimo to nietykalna. Scena pokazuje też zazdrość Judyma.

t. I, „Zwierzenia”, 4–10 czerwca

Joasia wraca do Głogów

Po śmierci Wacława Joasia rzuca lekcje i jedzie w rodzinne strony. W Krawczyskach nie znajduje grobów rodziców, w Głogach w jej domu mieszka obcy człowiek. Bliska śmierci, na wzgórzu czuje, że „z cmentarza w Krawczyskach moja matka przyszła do mnie z głębi ziemi”.

Szybko wygasa domowe ognisko i rozwiewa się w ostrym wietrze wonny dym rodzinnego namiotu. Gniazdo człowiecze trwa tak samo długo jak gniazdo pająka.
Joasia („Zwierzenia”)

Dlaczego to pada na sprawdzianie: To najważniejszy fragment pamiętnika i gotowy argument do tematu bezdomności: Joasia jest bezdomna tak samo jak Judym.

t. II, „O świcie”

„Przecie to jest moja żona”

Joasia opowiada o ucieczce Natalii i pyta, czy Judym nie cierpi, bo przecież kochał się w Natalce. Judym z radością zaprzecza. Gdy bryczka odjeżdża, patrzy na ślady jej trzewików w błocie.

„Ależ tak! Rozumie się! Przecie to jest moja żona”.
Judym (myśli)

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Tu fascynacja Natalią ustępuje miłości do Joasi. Pytania: co Joasia robiła w Woli Zameckiej i kiedy Judym zrozumiał, że ją kocha.

t. II, „Szewska pasja”

Szlam w rzece

Chłopi z Siekierek skarżyli się już na zmuloną wodę. Judym mówi dyrektorowi, że społeczna rola zakładu to blaga, i protestuje. Dyrektor każe nająć dwa razy więcej robotników. Krzywosąd drwi, Judym nazywa go starym osłem i wrzuca do szlamu.

Higiena jest, ale dla ludzi bogatych. Chłopy i ich bydło niech piją muł z naszego stawu.
Tomasz Judym

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Odpowiedź na pytanie, jak Judym stracił posadę. Tytuł rozdziału odsyła do szewskiego pochodzenia bohatera.

t. II, „Dajmonion”

List Korzeckiego i jego śmierć

Posłaniec przynosi Judymowi fragment „Apologii Sokratesa” przepisany ręką Korzeckiego. Judym bierze to za dziwaczne zaproszenie. Zaraz potem przyjeżdża po niego powóz: Korzecki leży martwy, z roztrzaskaną głową, obok atlas z czerwoną kreską na rysunku czaszki.

umrzeć i uwolnić się od trosk życia za lepsze dla mnie sądzono. Dlatego właśnie ów Dajmonion, ów głos wieszczy nie stawił mi nigdzie oporu.
Korzecki (cytat z „Apologii Sokratesa”)

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytania: jak ginie Korzecki, co to jest Dajmonion i dlaczego to słowo wraca w ostatnim rozdziale.

t. II, „Rozdarta sosna”

Rozstanie z Joasią

Po obejściu chałup robotników z cynkowni Judym przerywa plany Joasi o wspólnym domu. Mówi, że jest z motłochu i że odpowiada za tych ludzi przed własnym duchem. Joasia odpowiada: „Ja cię nie wstrzymam…”, żegna go słowami „Szczęść ci Boże” i odchodzi. Judym leży potem w zawalisku pod sosną rozdartą przez zapadlisko.

Otrzymałem wszystko, co potrzeba… Muszę to oddać, com wziął. Ten dług przeklęty… Nie mogę mieć ani ojca, ani matki, ani żony, ani jednej rzeczy, którą bym przycisnął do serca z miłością, dopóki z oblicza ziemi nie znikną te podłe zmory.
Tomasz Judym

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Najważniejsza scena na każdym sprawdzianie: powód rozstania, „dług” Judyma i znaczenie sosny, której jeden korzeń trzyma się gruntu, a drugi zjechał w przepaść.

Liczby, które trzeba pamiętać

15 miesięcy

Tyle Judym mieszka w Paryżu, gdy poznaje panie w Luwrze: „jakieś piętnaście miesięcy” (t. I, „Wenus z Milo”).

Od września do lutego

Przez tyle miesięcy do gabinetu na Długiej nie przyszedł ani jeden pacjent (t. I, „Praktyka”).

600 rubli

Roczna pensja asystenta w Cisach, do tego lokal, światło, opał i utrzymanie. Na drogę Węglichowski przysłał 100 rubli zaliczki (t. I, „Praktyka” i „Swawolny Dyzio”).

17 i 23 lata

Joasia przyjechała do Warszawy jako siedemnastolatka; w pierwszym wpisie pamiętnika, w szóstą rocznicę przyjazdu, ma dwadzieścia trzy lata (t. I, „Zwierzenia”).

15 i 62 ruble

15 rubli miesięcznie dostawała na pierwszej posadzie u Predygierów; do 62 rubli miesięcznie doszła, biegając po lekcjach (t. I, „Zwierzenia”).

400 rubli

Pensja dozorczyni szpitala, pani Wajsmanowej, wypłacana w tajemnicy z „cichej kasy” M. Lesa (t. II, „Poczciwe prowincjonalne idee”).

1000 funtów tytoniu

Tyle pakowali przy jednym stole w fabryce cygar w ciągu dnia pracy, po ćwierć funta, na jedną paczkę najwyżej dziesięć sekund (t. I, „W pocie czoła”).

818 z 856

Według młodego Kalinowicza w tylu zbadanych przedsiębiorstwach nie było żadnej pomocy lekarskiej (t. II, „Pielgrzym”).

20 metrów

Głębokość zawaliska, na brzegu którego rośnie rozdarta sosna (t. II, „Rozdarta sosna”).

Jak wyglądają pytania: 120 zadań z „Ludzi bezdomnych” w banku

58 zamkniętych, 31 wielokrotnego wyboru, 24 otwarte, 4 rozprawki, 2 dopasowania, 1 z lukami i 1 wiązka zadań. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.

Fakty i miejsca

Krótkie, zamknięte: ulica, zakład, rozdział, miejsce pracy. Na sprawdzianach klasowych to zwykle pierwsza część.

  • •Na jakiej ulicy w Warszawie mieszkał ojciec Tomasza Judyma?
  • •Jak nazywa się zakład leczniczy, w którym Judym pracuje jako asystent dyrektora?
  • •Kto jest dyrektorem zakładu leczniczego w Cisach?
  • •Jaki tytuł nosi rozdział powieści napisany w formie dziennika?
  • •Gdzie Judym pracuje po opuszczeniu Cisów?

Kto jest kim

Postaci drugiego planu, które łatwo pomylić: dwie ciotki, trzech starców z Cisów, dwaj Kalinowiczowie.

  • •Kim jest doktor Chmielnicki i jaką rolę odgrywa w życiu Judyma?
  • •Kim jest M. Les (Leszczykowski) i jaką rolę odgrywa w historii zakładu w Cisach?
  • •Które informacje o Krzywosądzie Chobrzańskim są prawdziwe?
  • •Które z wymienionych postaci są wnuczkami pani Niewadzkiej?
  • •Kim z zawodu jest Korzecki?

Sceny i ich przyczyny

Pytania „dlaczego”: wymagają znajomości przebiegu zdarzeń, nie tylko faktu.

  • •Dlaczego odczyt Judyma u doktorostwa Czerniszów kończy się porażką?
  • •Co powoduje malarię wśród mieszkańców okolic Cisów?
  • •W jaki sposób Judym traci posadę w Cisach?
  • •Opisz, w jakich warunkach pracowała bratowa Judyma w fabryce cygar.
  • •Dlaczego Judym w zakończeniu rezygnuje z miłości do Joanny?

Interpretacja

Symbole, pamiętnik Joasi, Korzecki i zakończenie. Tu trzeba własnego zdania z dowodem z tekstu.

  • •Co symbolizuje rozdarta sosna w zakończeniu powieści?
  • •Kim jest Karbowski i dlaczego Judym porównuje go do kwiatu tuberozy?
  • •Jaką funkcję w strukturze powieści pełni rozdział „Zwierzenia”, będący dziennikiem Joanny Podborskiej?
  • •Co oznacza „pavor nocturnus” Korzeckiego i jaką ma funkcję w powieści?
  • •Scharakteryzuj postać inżyniera Korzeckiego i wyjaśnij, jaką funkcję pełni jego samobójstwo w powieści.

Sprawdzian z „Ludzi bezdomnych” online: 5 pytań z odpowiedziami →

Rozpocznij sesję z „Ludzi bezdomnych” →

10 pytań losowanych z banku, otwarte ocenia AI. Sesja startuje od razu.

Tematy rozprawek z „Ludzi bezdomnych”

  • Samotność jako cena za wierność ideałom. Rozważ problem, odwołując się do losów Tomasza Judyma i jednej innej postaci literackiej.
  • Czy poświęcenie osobistego szczęścia dla dobra ogółu jest heroizmem, czy egoizmem? Rozważ problem, odwołując się do „Ludzi bezdomnych” Stefana Żeromskiego i innego tekstu kultury.
  • Czy literatura powinna budzić sumienie społeczne? Rozważ problem, odwołując się do „Ludzi bezdomnych” Żeromskiego i jednego innego tekstu kultury.
  • Lekarz wobec systemu — od Judyma do współczesności. Czy postulaty Tomasza Judyma są aktualne? Rozważ, odwołując się do powieści i wybranego kontekstu współczesnego.

Do przeczytania przed sprawdzianem

Pełne opracowania „Ludzi bezdomnych”: streszczenia, charakterystyki postaci i konteksty.

Streszczenie szczegółowe
oba tomy, rozdział po rozdziale
→
Plan wydarzeń
w punktach, po tomach
→
Charakterystyka Tomasza Judyma
pochodzenie, poglądy, wybór w finale
→
Charakterystyka Joasi Podborskiej
pamiętnik, praca, miłość do Judyma
→
Symbolika w „Ludziach bezdomnych”
rozdarta sosna, Wenus, „Rybak”, tuberoza
→

Wprowadzenie

Ludzie bezdomni na maturze

Ludzie bezdomni to dwutomowa powieść Stefana Żeromskiego (1864-1925) napisana w 1899 r. w Zakopanem. Sztandarowe dzieło polskiej Młodej Polski (modernizmu). Powieść społeczna + psychologiczna + symboliczna jednocześnie — synteza typowa dla modernizmu.

Łączy postulaty pozytywistycznej pracy u podstaw z modernistyczną wrażliwością artystyczną (symbolizm, impresjonizm, liryzacja prozy, psychizacja pejzażu).

Tytułowi 'ludzie bezdomni' to

  • Dosłownie biedota: paryska noclegownia Château-Rouge, warszawskie sutereny, robotnicze 'budy' w Zagłębiu
  • Ale metaforycznie bezdomny jest też sam Judym: świadomie wybiera bezdomność z imperatywu moralnego
  • Joanna: sierota-guwernantka bez własnego kąta
  • Wiktor: emigrant 'za chlebem'
  • Korzecki: bezdomność egzystencjalna

Bohater główny: Tomasz Judym — młody lekarz-chirurg. Pochodzenie klasowe jest fundamentalne: syn szewca z ul. Ciepłej w Warszawie (biedna żydowsko-polska dzielnica), wychowywany przez ciotkę — dawną kurtyzanę, która zebrała pieniądze, zabrała Tomasza od rodziny i opłaciła mu edukację (choć traktowała surowo).

Ukończył medycynę w Warszawie, następnie wyjechał na praktykę chirurgiczną do Paryża. Brat Wiktor — pozostał w nędzy, pracuje przy stalowni (gruszce Bessemera), żona Judymowa w fabryce cygar w okropnych warunkach (duszne powietrze, pył tytoniowy, 1000 funtów dziennie). Kompozycja — luźna, epizodyczna (typowa cecha powieści młodopolskiej).

Brak ciągłej linearnej fabuły — poszczególne rozdziały funkcjonują jako względnie samodzielne obrazy połączone postacią Judyma. Ruch przestrzenny: Paryż → Warszawa → Cisy → Zagłębie.

Tom I:

  1. 1Paryż: Judym w Luwrze, ogląda Wenus z Milo (symbol piękna, harmonii, miłości). Spotyka panią Niewadzką z wnuczkami (Natalią i Wandą orszeńskimi) oraz ich guwernantkę Joannę Podborską — pierwsze spotkanie. Ustępuje im miejsca na ławeczce, oprowadza po muzeum. Później ogląda obraz 'Ubogi rybak' Puvis de Chavannes'a (symbol nędzy, krzywdy społecznej). Kontrast tych dwóch dzieł sztuki to programowy prolog całej powieści — dwa bieguny świata Judyma, między którymi rozgrywa się jego dramat. Wieczór: noclegownia Château-Rouge — Judym spędza tam jedną dobę, widząc setki nędzarzy, prostytutki, zbieraczy niedopałków.
  2. 2Warszawa: Judym wraca, odwiedza ul. Ciepłą i okolice Krochmalnej (rodzinne strony, brat Wiktor), konfrontacja z nędzą rodziny. Pisze odczyt i wygłasza go w salonie doktorostwa Czerniszów. Centralna teza: 'Lekarz dzisiejszy — to lekarz ludzi bogatych'. Zarzuca lekarzom trzy rzeczy: a) koncentrują się na zamożnych pacjentach, b) ignorują warunki życia biedoty (sutereny, fabryki), c) nie walczą z przyczynami chorób. Odczyt kończy się POrażką: dr kalecki łagodnie, dr Płowicz ostro nazywają jego postulaty 'mrzonkami'. Jako jedyny okazuje współczucie dr Chmielnicki (lekarz żydowskiego pochodzenia) — on też pośredniczy w znalezieniu Judymowi posady. Rozdział 'Smutek' — jesienny park po nieudanym odczycie, wzorcowa psychizacja pejzażu (przyroda 'mówi' emocjami Judyma).
  3. 3Cisy: fikcyjny zakład leczniczy (kurort) wzorowany na Nałęczowie. Judym przyjeżdża jako asystent dyrektora, dr Węglichowskiego. Poznaje administratora Krzywosąda Chobrzańskiego (dawny antykwariusz z Monachium, samouk-majsterkowicz). Spotyka ponownie Joannę Podborską (teraz guwernantkę u Niewadzkich w Cisach). Romans Joanny z Judymem — wieczorne rozmowy, gra Joasi na fortepianie. Rozdział 'zwierzenia' — dziennik Joanny (jedyny fragment 1-osobowy w powieści): porusza tematy samotności guwernantki, śmierci brata Wacława, refleksje feministyczne o roli kobiet. Problem Cisów: Judym odkrywa, że malaria wśród mieszkańców czworaków pochodzi od stojącej wody w stawach i sadzawkach parkowych. Proponuje osuszenie — Węglichowski i Krzywosąd odmawiają (bronią 'urządzeń wodnych'). Konflikt eskaluje: Judym nazywa Krzywosąda 'starym osłem', gdy ten podnosi pięść — chwyta go za gardziel i wrzuca do bagna. Węglichowski natychmiast rozwiązuje umowę. Postaci poboczne: Karbowski — przystojny utracjusz, karciarz, w którym zakochuje się Natalia Orszeńska. Judym porównuje go do kwiatu tuberozy (piękny, ale bezużyteczny — kluczowa symbolika). M. Les / Leszczykowski — bogaty kupiec z Konstantynopola, największy udziałowiec Cisów, polski filantrop-idealista, finansuje reformy z 'cichej kasy' (pozytywny wzór, ale działa z dystansu — Judym nie utożsamia się z nim). Tom II:
  4. 4Zagłębie Dąbrowskie: Judym pracuje jako lekarz przy kopalni. Skrajna nędza robotnicza: 'budy' przy cynkowniach, chore dzieci, woda zatruta odpadami przemysłowymi. Poznaje inżyniera Korzeckiego — wykształconego, wrażliwego, cierpiącego na pavor nocturnus (lęk nocny — paraliżujący strach przed śmiercią). Korzecki to alter ego i sobowtór Judyma: obaj wrażliwi na cierpienie, ale Korzecki nie znajduje drogi do czynu. Popełnia samobójstwo — strzela do siebie, zostawia kartkę z cytatem Platona o Dajmonionie. Śmierć Korzeckiego = ostrzeżenie dla Judyma: co stanie się z wrażliwym intelektualistą bez celu życia. Finał powieści — wątek Joasi przybywa do Zagłębia. Scena rozstania: Judym oświadcza Joasi, że nie może mieć 'ani ojca, ani matki, ani żony', dopóki trwa nędza najuboższych. Jako człowiek, który sam wyszedł z biedy dzięki edukacji opłaconej cierpieniem klasy, z której się wywodzi, czuje moralny dług klasowy. Każdy awans społeczny odbywa się kosztem tych, którzy zostali na dole. Rozdarta sosna — centralny symbol finału. W lesie obok kopalni stoi sosna z pniem rozszarpanym piorunem, krople żywicy spływają jak łzy. Symbol rozdarcia duszy Judyma. Ostatnie słowa: 'Kto płacze? Czy to Joasia? Czy kopalnia? Czy może ta sosna rozdarta?'. Płacz uniwersalizuje się — Żeromski zaciera granicę między cierpieniem jednostki (Joasia), zbiorowości (kopalnia, robotnicy) i przyrody (sosna). Otwarte zakończenie, brak katharsis. Styl — żeromszczyzna: termin krytyczny opisujący indywidualny styl Żeromskiego. Cechy: 1) Łączenie technik — realizm (opisy nędzy), naturalizm (fizjologiczne detale Château-Rouge, fabryka cygar), symbolizm (Wenus, rybak, tuberoza, sosna), impresjonizm (migotliwość wrażeń, gra światła), liryzacja prozy (poetycki język). 2) Psychizacja pejzażu — przyroda odzwierciedla stany psychiczne bohaterów (jesienny park w 'Smutku' = przygnębienie po porażce; wiosna w 'Przyjdź' = tęsknota miłosna; rozdarta sosna = rozdarcie). 3) Mowa pozornie zależna (style indirect libre) — myśli bohatera przenikają narrację bez 'pomyślał'. 4) Subiektywizacja — narrator emocjonalnie zaangażowany, w przeciwieństwie do realisty Prusa (kontrast).
  5. 5Luźna kompozycja: epizody-obrazy.

System kontrastów — kompozycyjny szkielet powieści:

  1. 1Postaci: Judym (czyn) vs Karbowski (hedonizm); Judym (działanie) vs Korzecki (bierność → samobójstwo); Joanna (intelektualna samodzielność) vs Natalia (romantyczne uniesienie).
  2. 2Przestrzenie: Luwr (piękno) vs Château-Rouge (nędza); salon Czerniszów (elegancja) vs sutereny Ciepłej (brud); park w Cisach (przyroda) vs cynkownia w Zagłębiu (przemysł).
  3. 3Symbole: Wenus z Milo (piękno) vs Ubogi rybak (cierpienie).

Centralne pytania powieści:

  1. 1Czy wierność ideałom musi oznaczać samotność?
  2. 2Czy lekarz powinien być społecznikiem?
  3. 3Czy poświęcenie szczęścia osobistego dla ogółu jest heroizmem czy egoizmem?

Powieść nie daje jednoznacznych odpowiedzi — kończy się otwartym pytaniem 'Kto płacze?'.

Przed maturą

Powtórka z „Ludzi bezdomnych” krok po kroku

Na maturze: 10–35 pkt

  1. 1

    Odśwież pojęcia

    Zacznij od: Żeromszczyzna, Psychizacja pejzażu, Pavor nocturnus i 21 kolejnych pozycji.

    Pełna lista
  2. 2

    Odtwórz przebieg i postacie

    Chronologia: 23 kroki. Postacie, m.in. Tomasz Judym, Joanna (Joasia) Podborska, Wiktor Judym. Do tego 10 scen z cytatem z tekstu.

    Fakty z tekstu
  3. 3

    Sprawdź, co umiesz

    10 umiejętności do odhaczenia, od „Tomasz Judym” po „Powieść młodopolska”.

    Lista umiejętności
  4. 4

    Uważaj na typowe błędy

    10 pułapek, np. „Pisanie, że Judym to bohater pozytywistyczny realizujący pracę u podstaw”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.

    Najczęstsze błędy
  5. 5

    Sprawdź się

    Najpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.

    Quiz z „Ludzi bezdomnych” Sprawdzian z „Ludzi bezdomnych” Rozwiąż zadania z bazy

Zakres materiału

Ludzie bezdomni — co musisz umieć

10 kluczowych umiejętności — każda przećwiczona na konkretnych zadaniach z bazy.

  1. 1

    Tomasz Judym — pochodzenie klasowe i dług moralny

    Tomasz Judym to bohater zbudowany na fundamencie pochodzenia klasowego. Syn szewca z ul. Ciepłej w Warszawie — biednej dzielnicy żydowsko-polskiej. Sam Judym wyznaje to otwarcie przy pierwszym spotkaniu z panią Niewadzką w Luwrze: 'Ojciec mój był szewcem, a w dodatku lichym szewcem na Ciepłej ulicy'. Wychowała go ciotka — dawna kurtyzana, która 'niegdyś była cudną dziewczyną', prowadziła wystawne życie, zebrała pieniądze, wynajęła mieszkanie i zabrała małego Tomasza z domu rodzinnego, opłacając mu edukację. Nie traktowała go z czułością — była surowa, wymagająca. Edukacja: ukończył medycynę w Warszawie, następnie wyjechał na praktykę chirurgiczną do Paryża (kliniki paryskie). Wraca jako młody lekarz-chirurg. Rodzina — istotny kontrast: brat Wiktor pozostał w nędzy, pracuje przy stalowni (gruszce Bessemera), żona Judymowa pracuje w fabryce cygar w okropnych warunkach (duszne powietrze, pył tytoniowy, zabójcze tempo — 1000 funtów dziennie). Wiktor jest 'klasowym' bratem Judyma — pokazuje, co stałoby się z Tomaszem, gdyby nie ciotka. Dług klasowy — kluczowy mechanizm psychologiczny powieści: 1) Judym uważa, że jego wykształcenie jest przywilejem opłaconym cierpieniem klasy, z której się wywodzi. 2) Każdy awans społeczny odbywa się kosztem tych, którzy zostali na dole. 3) Judym jest 'zdrajcą' swojej klasy — nie z winy, ale z faktu. 4) Dług nie jest osobisty (nie skrzywdził konkretnie nikogo), lecz klasowy i moralny. 5) Stąd jego imperatyw: musi powrócić do biedy w postaci pracy społecznej. Postać kompleksy: Judym ma kompleksy klasowe (boli go pochodzenie, ale i nie chce go ukrywać), zapał społecznika, impulsywność (wrzuca Krzywosąda do bagna), wrażliwość artystyczną (zachwyt Wenus, ból na widok 'Ubogiego rybaka'). Ewolucja: 1) Paryż — odkrywa kontrast piękna i nędzy (Luwr/Château-Rouge). 2) Warszawa — odczyt jako manifest, porażka. 3) Cisy — pierwsza próba praktycznej reformy (malaria), porażka przez konflikt z autorytetami. 4) Zagłębie — najgłębszy kontakt z nędzą, samobójstwo Korzeckiego, rozstanie z Joasią. Każdy etap zwiększa jego determinację, ale i izolację. Interpretacje Judyma: 1) Bohater tragiczny — wybór między miłością a obowiązkiem, oba dążenia szlachetne. 2) Prometeusz społeczny — niesie 'ogień' wiedzy biednym, cierpi za to. 3) Nadczłowiek na opak — ma cechy nietzscheańskie (samotność, odrzucenie konwencji, wola), ale poświęca się słabym, nie wynosi siebie. 4) Idealizta-Syzyf — walczy z systemem, który się nie zmieni. 5) Egoista z fałszywą świadomością — narzuca innym (Joasi) swój idealizm. Na maturze — Judym standard pytań. Trzeba znać: pochodzenie (syn szewca z Ciepłej, ciotka-kurtyzana), wykształcenie (medycyna w Warszawie + praktyka w Paryżu), dług klasowy, etapy podróży (Paryż → Warszawa → Cisy → Zagłębie), tragizm decyzji finalnej.

  2. 2

    Scena w Luwrze — Wenus z Milo vs 'Ubogi rybak'

    Scena w Luwrze otwiera powieść i pełni funkcję programowego Prologu. Żeromski zestawia dwa arcydzieła sztuki jako symbole dwóch biegunów świata Judyma. 1) Wenus z Milo (Aphrodite z Milos, II w. p.n.e., grecki posąg marmurowy, hellenistyczny, znaleziony 1820, w Luwrze od 1821) — symbolizuje: piękno, harmonię, miłość, świat idealny, antyk, kulturę wyższą. To wartości pozytywne, ale 'arystokratyczne' — dostępne dla wykształconych, bogatych. Judym zachwyca się posągiem — ujawnia swoją wrażliwość estetyczną. Przed Wenus spotyka po raz pierwszy Joannę Podborską z wnuczkami Niewadzkiej. Wenus zapowiada wątek miłosny Judym-Joasia. 2) 'Ubogi rybak' (Le Pauvre Pêcheur, 1881) Pierre'a Puvis de Chavannes'A (1824-1898, francuski malarz-symbolista, prekursor modernizmu) — symbolizuje: nędzę, krzywdę społeczną, cierpienie, świat realny, współczesność, klasę niższą. Obraz przedstawia chudego rybaka z podrywką, antropoida z przedmieścia. Cytat z powieści: 'Chudy człowiek, a właściwie nie człowiek, lecz antropoid z przedmieścia wielkiej stolicy, obrosły kłakami...'. Judym jest głęboko poruszony — ujawnia swoją wrażliwość społeczną, dług klasowy. Rybak zapowiada wątek społeczny powieści. Kontrast między dziełami = oś powieści: 1) Wenus = piękno antyczne, idealne, ponadczasowe. Rybak = nędza nowoczesna, realna, współczesna. 2) Wenus przyciąga turystów, bogaczy. Rybak jest zwykle pomijany. 3) Wenus jest aktem doskonałości; Rybak — agonii. 4) Judym jest wrażliwy na oba — i to go skazuje na tragizm: nie może wybrać tylko jednego bieguna, bo to wartości pozytywne, ale nie do pogodzenia w jego życiu. Funkcja kompozycyjna: 1) Prolog zapowiadający (foreshadowing) — Wenus zapowiada miłość Joasi, Rybak — misję społeczną. 2) Programowy manifest estetyczny Żeromskiego — łączy sztukę 'wysoką' (antyk) z 'niską' (współczesny realizm społeczny). 3) Sztuka jako pytanie moralne — co robić, gdy świat zawiera oba bieguny? 4) Aluzja do dwoistości sztuki Młodej Polski — symbolizm (Wenus) i naturalizm (Rybak). Spotkanie z Joasią w tym samym miejscu lączy oba bieguny: miłość i idea spotykają się w muzeum, ale okaże się, że nie mogą współistnieć w życiu Judyma — wybierze on rybaka kosztem Wenus, klasę kosztem miłości. Interpretacje sceny: 1) Estetyczna — manifest sztuki łączącej idealizm i realizm. 2) Filozoficzna — pytanie o sens piękna w świecie pełnym nędzy. 3) Psychologiczna — ekspozycja podwójnej wrażliwości Judyma. 4) Historiozoficzna — kontrast kultury arystokratycznej i nędzy mas, fundament XIX-wiecznego konfliktu klasowego. Na maturze — scena w Luwrze standard pytań. Trzeba znać: dwa dzieła (Wenus z Milo, 'Ubogi rybak' Puvis de Chavannes'a), ich symbolikę (piękno vs nędza), kontrast jako oś powieści, funkcję ekspozycji (zapowiedź wątku miłosnego + społecznego), wrażliwość Judyma jako warunek tragizmu.

  3. 3

    Château-Rouge i odczyt u Czerniszów — 'lekarz ludzi bogatych'

    Château-Rouge to paryska noclegownia dla nędzarzy, w której Judym spędza jedną dobę, obserwując życie najuboższych. Naturalistyczny opis: setki biedaków śpiących na podłodze, prostytutki, zbieracze niedopałków, choroby, smród, ciała. Doświadczenie bezpośredniego kontaktu z nędzą — fundamentalnie kształtuje poglądy Judyma. Staje się argumentacyjnym rdzeniem jego późniejszego odczytu. Żeromski wzorował opis na autentycznych materiałach o paryskich noclegowniach (Asile de nuit). Kontrast z Luwrem — kilka godzin wcześniej Judym oglądał Wenus z Milo; teraz konfrontuje się z najgorszą nędzą Paryża. Tak konstruowane są dwa oblicza stolicy. Odczyt u Czerniszów — kluczowa scena Tomu I. Po powrocie do Warszawy Judym pisze odczyt i wygłasza go w salonie doktora Czernisza (zamożny lekarz, jego salon to centrum stołecznej inteligencji medycznej). Główni słuchacze: dr kalecki, dr Płowicz, dr Chmielnicki, pani Czerniszowa, inni lekarze. Tematyka odczytu: 1) Higiena życia najuboższych — sutereny warszawskie, fabryki, mieszkania robotnicze. 2) Opis Château-Rouge — egzemplifikacja skrajnej nędzy. 3) Centralna teza: 'Lekarz dzisiejszy — to lekarz ludzi bogatych'. 4) Zarzut wobec stanu lekarskiego — trzy elementy: a) Lekarze koncentrują się na pacjentach zamożnych (zarabiają, lekceważą biedotę). b) ignorują systemowe przyczyny chorób (nędza, brud, fabryki, sutereny). c) nie walczą z warunkami życia biedoty — leczą tylko skutki, nie przyczyny. 5) Postulaty: lekarz ma być społecznikiem, walczyć z suterenami, fabrykami, brudem, wymuszać higienę. To nie zawód jak każdy inny — to posłannictwo. Reakcja — porażka: 1) Dr kalecki — łagodnie krytykuje, nazywa postulaty 'utopijnymi'. 2) Dr Płowicz — ostro odrzuca, nazywa je 'mrzonkami', 'nadużyciem zawodu'. 3) Środowisko widzi medycynę jako fach, nie posłannictwo. 4) Jedynie dr Chmielnicki (żydowski lekarz) okazuje szczere współczucie — później pośredniczy w znalezieniu Judymowi posady w Cisach u Węglichowskiego. Cytat Chmielnickiego: 'Medycyna — to fach' — podsumowuje stanowisko oponentów. Rola sceny: 1) Demaskacja środowiska — lekarze nie mają sumienia społecznego. 2) Izolacja Judyma — pokazuje, że stoi sam przeciwko establishmentowi. 3) Zapowiedź samotności — Judym jest 'bezdomny' nawet wśród zawodowych braci. 4) Manifest Żeromskiego — odczyt to wyznanie wiary autora w społeczną misję inteligencji. 5) Konflikt pozytywizmu (Judym — praca u podstaw) z praktycyzmem (lekarze — zawód jako kariera). Po odczycie — rozdział 'Smutek': jesienny park, opadające liście, szarość, chłód. Wzorcowa psychizacja pejzażu — przyroda 'mówi' emocjami Judyma. Klęska zawodowa = jesień duszy. Interpretacje: 1) Moralna — krytyka obojętności klasy zawodowej. 2) Historyczna — diagnoza inteligencji końca XIX w. 3) Filozoficzna — pytanie o sens powołania. 4) Aktualna — pytanie o dostępność opieki zdrowotnej do dziś. Na maturze — Château-Rouge + odczyt standard pytań. Trzeba znać: kim jest Czernisz (gospodarz salonu), cytat 'Lekarz dzisiejszy...', trzy zarzuty Judyma, reakcje lekarzy (Kalecki/Płowicz odrzucają, Chmielnicki wspiera), rolę Château-Rouge jako materiału argumentacyjnego, rozdział 'Smutek' jako psychizację pejzażu.

  4. 4

    Joanna Podborska — dziennik 'Zwierzenia', emancypacja kobieca

    Joanna Podborska to główna bohaterka kobieca powieści. Pochodzenie: zubożała rodzina ziemiańska. Sierota — wychowała się w Kielcach u ciotki Ludwiki. Tęskni za rodzinnym domem w Głogach i Mękarzycach. Zawód: nauczycielka i guwernantka, utrzymuje się z prywatnych lekcji. W Cisach opiekuje się wnuczkami pani Niewadzkiej — pannami Natalią i Wandą orszeńskimi. Brat: Wacław — zmarł na zesłaniu (prawdopodobnie podczas podróży naukowej na Syberię). Joanna gra na fortepianie — muzyka jako sposób wyrażania emocji. W Cisach gra wieczorami, co zbliża ją do Judyma. Rozdział 'zwierzenia' — jedyny fragment powieści w formie dziennika, jedyna narracja pierwszoosobowa (reszta powieści jest 3-osobowa). Joanna prowadzi zapisy od października do czerwca. Tematy dziennika: 1) Samotność guwernantki — bez własnego domu, bez przynależności, zawieszona między pracodawcami a służbą. 2) Śmierć brata Wacława — żałoba, refleksja o sensie śmierci, o losie polskiej inteligencji. 3) Rola kobiet — refleksje feministyczne o edukacji, niezależności, prawie do pracy zawodowej, ograniczeniach społecznych. Pytania o pozycję kobiety w społeczeństwie końca XIX wieku. 4) Miłość do Judyma — narastające uczucie, niepewność, marzenia. 5) Refleksje intelektualne — o literaturze, sztuce, polityce, religii. Joanna jest wykształconą i samodzielną intelektualnie. Znaczenie 'zwierzeń': 1) Równoważy perspektywę Judyma — daje Joannie głos w powieści zdominowanej przez perspektywę męską. 2) Ujawnia jej głębię — Joanna nie jest tylko 'kochanką Judyma', jest pełnoprawnym bohaterem. 3) Wprowadza polifoniczność — dwa autonomiczne głosy (Judym + Joasia). 4) Problematyka feministyczna — Żeromski wpisuje powieść w XIX-wieczne dyskusje o emancypacji kobiet. 5) Intymność — czytelnik wchodzi w myśli Joasi w sposób, jaki narrator trzecioosobowy nie umożliwia. Joanna jako bohaterka nowatorska: 1) ma własny głos narracyjny (dziennik). 2) Utrzymuje się z pracy zawodowej. 3) Porusza tematy feministyczne. 4) Jest wykształcona. 5) Jest intelektualnie niezależna. Ale: 6) Materialnie zależna od pracodawców. 7) Społecznie bezbronna (sierota, bez rodziny, bez majątku). 8) W finale — los zależy od decyzji mężczyzny (Judym ją zostawia, ona płacze). Emancypacyjna czy zależna? — kwestia interpretacyjna. Paralele: 1) Jane Eyre Charlotte Brontë (1847) — guwernantka walcząca o godność i niezależność. 2) Majster (heroina) Elizy Orzeszkowej. 3) Halina z 'Nad Niemnem'. 4) Stefcia rudecka z 'Trędowatej' Mniszkówny (1909) — guwernantka XX w. 5) Tradycja literacka wiktoriańska i pozytywistyczna bohaterek-guwernantek. Joanna i Natalia — kontrast: Joanna (intelektualna samodzielność, samotność) vs Natalia (romantyczne uniesienie do Karbowskiego, ślepa emocjonalność). Dwie modele kobiecości młodopolskiej. Reakcja na rozstanie: gdy Judym ją zostawia w finale — Joanna płacze. Jej płacz rozlega się w zakończeniu obok 'płaczu' kopalni i rozdartej sosny. Cierpienie Joasi jest universalizowane jako część bezkresnego cierpienia świata. Interpretacje Joanny: 1) Feministyczna — głos kobiety w patriarchalnej powieści. 2) Psychologiczna — studium samotności guwernantki. 3) Społeczna — postać klasy 'wykorzenionej' szlachty. 4) Romantyczna — niespełniona miłość. 5) Kontrapunkt Judyma — pokazuje, że bezdomność nie jest tylko jego problemem. Na maturze — Joanna standard pytań. Trzeba znać: pochodzenie (zubożała ziemiaństwo, sierota), zawód (guwernantka), dziennik 'Zwierzenia' (forma 1-os., tematy), brat Wacław, gra na fortepianie, kontrast z Natalią, reakcję w finale (płacz).

  5. 5

    Cisy — walka z malarią, konflikt z Węglichowskim i Krzywosądem

    Cisy to fikcyjny zakład leczniczy (kurort), wzorowany na Nałęczowie (uzdrowisko pod Lublinem, gdzie Żeromski pracował). Judym przybywa jako asystent dyrektora, dr Węglichowskiego, na zaproszenie tego ostatniego (pośrednictwo dr Chmielnickiego). Doktor Węglichowski — dyrektor Cisów. Charakter: doświadczony lekarz, ceniony zawodowo, ale konserwatywny zarządca. Dba o stabilność zakładu i interesy kuracjuszów (płacących klientów). Nieprzychylny radykalnym reformom — chroni infrastrukturę, którą zbudowano. Nie jest zły, ale praktyczny — przedstawiciel kompromisu. Krzywosąd Chobrzański — administrator Cisów. Charakter: dawny antykwariusz z Monachium, samouk, majsterkowicz. Sam naprawia urządzenia w zakładzie. Przywiązany do swoich 'urządzeń wodnych' jak do dzieci. Antagonista Judyma. Problem sanitarny: Judym odkrywa, że malaria wśród mieszkańców okolicznych czworaków (chłopskich domów) pochodzi od stojącej wody w stawach i sadzawkach parkowych zakładu. Stojąca woda = wylęgarnia komarów (przenoszą malarię — choć w XIX w. dokładny mechanizm jeszcze nieznany, wiązano malarię z 'miazmatami' bagien). Propozycja Judyma: osuszenie terenu, podniesienie dna rzeki, likwidacja stawów. To pozwoli wyeliminować malarię u chłopów. Konflikt: Węglichowski i Krzywosąd odrzucają. Argumenty: 1) Stawy i sadzawki to estetyczne 'urządzenia wodne' zakładu — atrakcyjne dla kuracjuszy. 2) Likwidacja oznacza zniszczenie infrastruktury, utratę inwestycji. 3) Reforma jest za radykalna — można działać stopniowo. 4) Priorytetem jest interes zakładu (płacący kuracjusze), nie chłopów. Eskalacja: Judym konfrontuje Krzywosąda przy zanieczyszczonej rzece (szlam ze stawu). Sprzeczają się. Judym nazywa Krzywosąda 'starym osłem'. Krzywosąd podnosi pięść. Judym chwyta go za gardziel i wrzuca do bagna. List Węglichowskiego — natychmiastowe rozwiązanie umowy. Judym traci posadę. Znaczenie epizodu: 1) Klęska praktycznej reformy — Judym nie potrafi przekonać autorytetów, ucieka się do przemocy. 2) Drugie niepowodzenie po porażce odczytu — Judym jest bez domu znowu. 3) Konflikt między interesem zakładu (kuracjusze, finanse) a interesem biedoty (chłopi, zdrowie) — typowy dylemat społeczny. 4) Pokazuje, że nawet w 'liberalnym' (medycznym) środowisku reformatorzy są odrzucani. 5) Impulsywność Judyma — szlachetna w pobudkach, ale destrukcyjna w skutkach. Nie potrafi działać dyplomatycznie. Pytanie: kto ma rację? Węglichowski — z perspektywy zarządzania (nie można niszczyć infrastruktury bez planu). Judym — z perspektywy medycznej (stojąca woda zabija chłopów). Konflikt ilustruje szerszy problem: czy reformy mają być ostrożne i stopniowe, czy radykalne i natychmiastowe? Powieść nie rozstrzyga jednoznacznie. M. Les / Leszczykowski — postać dyskretnie obecna w wątku Cisów. Bogaty kupiec polskiego pochodzenia z Konstantynopola. Największy udziałowiec zakładu. Dawny przyjaciel Niewadzkiego. Finansuje z 'cichej kasy' reformy Judyma — popiera idealizm, ale działa z dystansu (nigdy nie przyjeżdża osobiście). Marzy o ucywilizowaniu rodzinnej okolicy. Jego pseudonim 'M. Les' to skrót od Leszczykowski — jedyne, co z polskiego nazwiska mogło przetrwać w międzynarodowym handlu turecko-angielsko-francuskim. Rola ideowa: pozytywny wzór pozytywistycznego idealisty łączącego sukces finansowy z filantropią. Ale Judym nie potrafi się z nim utożsamić — Les działa pieniędzmi, Judym chce czynu bezpośredniego. Cisy i kuracjusze: Judym konfrontuje się z bogatą publicznością (panowie z wąsami, panie w kapeluszach), która korzysta z dobrodziejstw parku, ignorując nędzę czworaków kilometr dalej. Klasyczna scena 'dwóch światów'. Paralele literackie: 1) Wokulski w 'Lalce' Prusa — także konfrontuje się z arystokratycznym salonem. 2) Ignacy Rzecki — obserwator z dystansu. 3) Bazarow z 'Ojców i dzieci' Turgieniewa — reformator-radykal. 4) Lekarze-buntownicy w XIX-wiecznej literaturze społecznej. Na maturze — Cisy standard pytań. Trzeba znać: fikcyjność miejsca (wzorzec Nałęczów), Węglichowskiego (dyrektor, konserwatysta) i Krzywosąda (administrator, antagonista), malarię ze stawów, propozycję osuszenia, konflikt i wyrzucenie Judyma (bagno!), Lesa-Leszczykowskiego, sprzeczność interesów (zakład vs chłopi).

  6. 6

    Korzecki — pavor nocturnus, samobójstwo, sobowtór Judyma

    Inżynier Korzecki to kluczowa postać Tomu II — alter ego i sobowtór Judyma. Pracuje w Zagłębiu Dąbrowskim przy kopalni. Charakter: wykształcony inżynier, ale przede wszystkim filozof, intelektualista o ogromnej wrażliwości. Cytuje Platona, czyta filozofię, prowadzi długie rozmowy z Judymem o sensie życia. Choroba: cierpi na pavor nocturnus (łac. 'lęk nocny') — nawracający, paraliżujący strach przed śmiercią, który ogarnia go w nocy. Nie zwykła nerwica — to głęboki lęk egzystencjalny, choroba 'duszy nowoczesnej'. Korzecki opisuje to jako uczucie, że za każdym ruchem czai się nicość. Próbuje filozofować, racjonalizować — nie pomaga. Funkcja Korzeckiego — sobowtór (Doppelgänger) Judyma. Obaj: 1) Są wykształceni. 2) Wrażliwi na cierpienie świata. 3) Pracują dla biedoty (Judym jako lekarz, Korzecki jako inżynier w kopalni). 4) Doświadczają samotności. 5) Mają poczucie sensu rozpadającego się. 6) Żyją w izolacji od innych. Różnica fundamentalna: 1) Judym sublimuje cierpienie w czyn (praca, walka, ofiara). 2) Korzecki pozostaje w bierności, filozofii, lęku — nie znajduje drogi do skutecznego działania. Korzecki = Judym bez czynu = klęska egzystencjalna. Samobójstwo: Korzecki popełnia samobójstwo — strzela do siebie z rewolweru. Przed śmiercią zostawia kartkę z cytatem z Platona o Dajmonionie (Sokratesowski głos wewnętrzny, ostrzegający), który 'nie stawia mu oporu' — interpretacja: nawet wewnętrzny demon godzi się na śmierć, bo życie stało się nieznośne. Samobójstwo = akt ostatecznego wyzwolenia od lęku. Znaczenie w powieści: 1) Ostrzeżenie dla Judyma — co stałoby się z nim, gdyby stracił cel życia. 2) Diagnoza pokolenia inteligencji końca XIX w. — kryzys wartości, lęk egzystencjalny, dekadencja. 3) Wpływ filozofii: Nietzsche (kryzys wartości), Schopenhauer (świat jako cierpienie), kryzys religii. 4) Antycypacja egzystencjalizmu XX w. — Heidegger, Sartre, Camus. Camus w 'Mit Syzyfa' (1942) zaczyna pytaniem o samobójstwo jako jedynym poważnym filozoficznym problemie. Korzecki = wczesny egzystencjalista. 5) Kontrapunkt Judyma — Żeromski pokazuje, że samotność wrażliwego intelektualisty bez celu = śmierć; samotność z celem = tylko cierpienie, ale życie. Interpretacje Korzeckiego: 1) Egzystencjalna — bohater absurdu i wolności. 2) Psychologiczna — studium nerwicy końca XIX w. (Freud zaczyna publikować 'Studia nad histerią' 1895). 3) Filozoficzna — symptom kryzysu wartości po 'śmierci Boga' Nietzschego. 4) Pokoleniowa — typowa postać polskiej (i europejskiej) inteligencji modernistycznej. 5) Dekadencka — bohater 'fin de siècle', zmęczenie życiem (taedium vitae). Paralele literackie: 1) Werter Goethego (1774) — samobójstwo z miłości. 2) Stawrogin i Kiryłłow z 'Biesów' Dostojewskiego (1872) — samobójstwo z nihilizmu. 3) Gustaw von Aschenbach z 'Śmierci w Wenecji' Manna (1912) — choroba duchowa intelektualisty. 4) Ferdynand z 'Sklepów cynamonowych' Schulza. 5) Meursault z 'Obcego' Camusa. 6) Bohaterowie Huysmansa 'Na wspak' (1884) — model dekadenta. Pavor nocturnus jako termin: medycyna XIX-wieczna nazywała tak ataki nocnego strachu (dziś częściowo: night terrors). Żeromski używa terminu w sensie szerszym — symbol egzystencjalnego strachu przed nicością. Pełni funkcję metafory duchowej choroby epoki. Na maturze — Korzecki standard pytań PR. Trzeba znać: zawód (inżynier), miejsce (Zagłębie), pavor nocturnus (lęk nocny, sens egzystencjalny), samobójstwo (rewolwer, Platon, Dajmonion), funkcję sobowtóra Judyma, kontrast (Judym sublimuje w czyn vs Korzecki ginie), antycypację egzystencjalizmu.

Pokaż pozostałe 4
  1. 7

    Symbolika — Wenus, Rybak, tuberoza, rozdarta sosna, 'Kto płacze?'

    'Ludzie bezdomni' to powieść bogato symboliczna. Każdy główny obraz/przedmiot niesie znaczenie wykraczające poza realizm. 1) Wenus z Milo (Luwr) — symbol piękna, harmonii, miłości, świata idealnego, antyku. Wątek miłości Judym-Joasia. Jeden z dwóch biegunów światopoglądu bohatera. 2) 'Ubogi rybak' Puvis de Chavannes'a (Luwr) — symbol nędzy, krzywdy społecznej, cierpienia. Wątek społeczny. Drugi biegun. Razem z Wenus tworzą OŚ powieści. 3) Kwiat tuberozy (Polianthes tuberosa) — biały, pachnący kwiat ozdobny. Symbol bezużytecznego piękna — pachnie, jest piękny, ale niczemu nie służy. Judym porównuje do tuberozy Karbowskiego (przystojnego utracjusza-karciarza, w którym zakochuje się Natalia Orszeńska). Karbowski = piękno bez wartości społecznej, hedonizm bez celu, arystokratyczna jałowość. Symbol podkreśla Judymowski pogląd, że piękno bez użyteczności społecznej jest puste. 4) Rozdarta sosna — centralny symbol finału. W lesie obok kopalni w Zagłębiu stoi sosna z pniem rozszarpanym przez piorun. Krople żywicy spływają po korze — wyglądają jak łzy. Symbol rozdarcia duszy Judyma po rozstaniu z Joasią. Drzewo jest żywe, ale zranione — jak Judym po wyborze obowiązku ponad miłość. Krople żywicy = jego łzy. Pień = duch. Symbol jednoczesnego życia i cierpienia. 5) 'Kto płacze?' — ostatnie zdanie powieści. Po rozstaniu z Joasią Judym słyszy w ciemności płacz — kobiecy szloch. Pyta sam siebie: 'Kto płacze? Czy to Joasia? Czy kopalnia? Czy może ta sosna rozdarta?'. Symboliczna uniwersalizacja cierpienia — Żeromski zaciera granicę między: a) Cierpieniem jednostki (Joasia płacze za utraconą miłością). b) Cierpieniem zbiorowości (kopalnia, robotnicy — przemysłowy huk jako 'płacz' nowoczesności). c) Cierpieniem przyrody (sosna rozdarta — natura rani się od ludzkiej cywilizacji). Wszystkie trzy łączą się w jednym płaczu bezdomnego świata. Otwarty finał — czytelnik musi sam zinterpretować. 6) Czâteau-rouge — symbol najgłębszej nędzy (paryska noclegownia). 7) Stalownia i fabryka cygar — symbole industrialnego wyzysku. 8) Stawy i sadzawki w Cisach — symbol rayaju dla bogatych, ale Piekła (malaria) dla biednych. 9) Ciepła i Krochmalna — symboliczne ulice klasy niższej. 10) Salon Czerniszów — symbol klasy inteligenckiej obojętnej na biedotę. 11) Palac Niewadzkiej — symbol arystokracji ziemiańskiej. Kontrastowe pary symboli: Wenus / Rybak; Luwr / Château-Rouge; salon / sutereny; park / cynkownia; tuberoza (piękno bez sensu) / sosna (życie z sensem mimo rany). Cały system symboli budowany jest na binarnych opozycjach. Interpretacje symboliki: 1) Estetyczna — manifest Żeromskiego łączenia sztuki wysokiej i niskiej. 2) Filozoficzna — pytania o sens cierpienia, piękna, czynu. 3) Społeczna — krytyka klasowych nierówności. 4) Psychologiczna — symbole jako projekcje stanów Judyma. 5) Polityczna — uniwersalizacja cierpienia jako wezwanie do solidarności. Symbolizm w stylu młodopolskim: Żeromski używa symboli zgodnie z poetyką epoki (Baudelaire, Verlaine, Maeterlinck) — przedmiot odsyła do nieuchwytnej rzeczywistości duchowej. Łączy z impresjonizmem (migotliwość wrażeń) i naturalizmem (konkretne fizyczne detale). Na maturze — symbolika standard pytań. Trzeba znać: Wenus vs Rybak (oś), tuberozę (Karbowski, bezużyteczne piękno), rozdartą sosnę (rozdarcie Judyma), 'Kto płacze?' (uniwersalizacja cierpienia). Każdy symbol z konkretnym kontekstem i znaczeniem.

  2. 8

    Żeromeszczyzna — psychizacja pejzażu, liryzacja, synteza estetyk

    'żeromszczyzna' (czasem 'żeromskizm') to termin krytyczny opisujący indywidualny styl literacki Stefana Żeromskiego — jeden z najbardziej rozpoznawalnych w polskiej literaturze. Cechy: 1) Synteza estetyk — Żeromski łączy w jednym dziele: realizm (opisy nędzy, codzienności), naturalizm (fizjologiczne detale Château-Rouge, fabryka cygar, ciała robotników), symbolizm (Wenus, Rybak, tuberoza, sosna), impresjonizm (migotliwość wrażeń, gra światła i barw), liryzm (poetycki, emocjonalny język). To cecha modernistyczna — odejście od pozytywistycznej jednolitości stylistycznej. 2) Psychizacja pejzażu — najbardziej charakterystyczna technika. Opisy przyrody odzwierciedlają stany psychiczne bohaterów. Przyroda 'mówi' emocjami. Przykłady: a) Rozdział 'Smutek' — jesienny park po nieudanym odczycie Judyma. Spadające liście, szarość, chłód, cisza = przygnębienie po porażce. b) Rozdział 'Przyjdź' — wiosenna przyroda. Kwitnące krzewy, ciepło, zieleń, śpiew ptaków = tęsknota miłosna, nadzieja. c) rozdarta sosna — finał. Drzewo zranione przez piorun = rozdarcie duszy Judyma. Krople żywicy = łzy. d) Opisy Cisów (idylliczne) vs Zagłębia (mroczne) — pejzaż klasowy. 3) Liryzacja prozy — narracja zbliża się do poezji. Powtórzenia, rytm, metafory, anafory. Język subiektywny, emocjonalny. 4) Mowa pozornie zależna (style indirect libre) — myśli bohatera przenikają narrację bez 'pomyślał', 'rzekł sobie'. Granica między narratorem a bohaterem zaciera się. Przykład: 'Szedł przed siebie ciemną ulicą. Cóż to za miasto! Wszędzie błoto, ciemność, zapach gnijących odpadków. Precz stąd!' — wykrzyknienia to myśli Judyma w narracji 3-osobowej. 5) Subiektywizacja — narrator emocjonalnie zaangażowany, nie neutralny. Zmusza czytelnika do przeżycia wydarzeń 'od wewnątrz'. 6) Bogactwo słownictwa — Żeromski używa rzadkich, książkowych słów, neologizmów, archaizmów. Język jest wyszukany, czasem przeciążony (krytycy zarzucają patetyzm). 7) Rytm zdania — długie, faliste zdania budują nastrój. Czasem zaskakujące krótkie wykrzyknienia. 8) Metaforyka natury — przyroda jako matryca symboli. Kontrast z Prusem (Lalka, 1890): 1) Prus — realista, narrator obiektywny, dystans. Opis nędzy Powiśla — fakty mówią same. Klasyczny styl XIX-wiecznej powieści mieszczańskiej. 2) Żeromski — modernista, narrator emocjonalnie zaangażowany, liryzacja. Opis nędzy = współudział czytelnika w bólu. Klasyczny styl Młodej Polski. To fundamentalna różnica pozytywizmu i Młodej Polski w stosunku do tej samej tematyki społecznej. Wpływ: 1) Żeromski uczynił żeromszczyznę wzorcem dla pokolenia młodopolan i międzywojennych pisarzy społecznych. 2) Strug, Kaden-Bandrowski — kontynuatorzy. 3) Polska tradycja literatury zaangażowanej. Krytyka: 1) Krytycy XX w. (Boy-Żeleński) zarzucali Żeromskiemu patetyzm, sentymentalizm, przeciążenie stylistyczne. 2) Witkacy parodiował styl Żeromskiego. 3) Modernizm po II wojnie odszedł od tej poetyki. 4) Współcześnie — żeromszczyzna brzmi czasem archaicznie, ale wciąż uznawana za wzór polskiego prozy zaangażowanej. Interpretacje stylu: 1) Formalna — innowacja gatunkowa wobec realizmu. 2) Ideologiczna — styl wymusza etyczne zaangażowanie czytelnika. 3) Psychologiczna — psychizacja pejzażu jako narzędzie wniknięcia w psychikę. 4) Polityczna — emocjonalny język jako narzędzie krytyki społecznej. Paralele europejskie: 1) Huysmans 'Na wspak' — modernistyczny styl. 2) Zola — naturalizm, ale bez liryzmu. 3) Thomas Hardy — psychizacja pejzażu. 4) D'Annunzio — liryzm dekadencki. 5) George Sand — wcześniejszy liryzm prozy. Żeromski = oryginalna polska synteza. Na maturze — żeromszczyzna standard pytań. Trzeba znać: definicję (synteza estetyk), psychizację pejzażu (3 przykłady: Smutek, Przyjdź, sosna), liryzację, mowę pozornie zależną, kontrast z Prusem (realizm vs modernizm).

  3. 9

    Bezdomność — dosłowna i metaforyczna, klucz do tytułu powieści

    Tytuł 'Ludzie bezdomni' ma wiele warstw znaczeniowych. Bezdomność jest centralnym motywem powieści — nie tylko brak dachu nad głową, ale brak przynależności, korzeni, sensu, bliskości. Poziom I — bezdomność dosłowna: 1) Nędzarze z Château-Rouge — paryska noclegownia, setki ludzi bez stałego miejsca. 2) Lokatorzy suteren warszawskich (ul. Ciepła, Krochmalna) — gnieżdżą się w mieszkaniach pod poziomem ulicy, bez powietrza, słońca. 3) Robotnicy w 'Budach' przy cynkowni w Zagłębiu — prowizoryczne baraki, woda zatruta, brak warunków. 4) Mieszkańcy czworaków w okolicach Cisów — chore na malarię chaty chłopskie. 5) Paryscy zbieracze niedopałków, prostytutki. 6) Statystyczna biedota polskich miast końca XIX w. poziom II — bezdomność metaforyczna (duchowa): 1) Tomasz Judym — świadomie wybiera bezdomność. Słynne wyznanie: 'Nie mogę mieć ani ojca, ani matki, ani żony, dopóki trwa nędza najuboższych'. Bezdomność jako akt moralny, dług klasowy. 2) Joanna Podborska — sierota-guwernantka, bez własnego domu. Tęskni za rodzinnymi Głogami i Mękarzycami, ale nigdy tam już nie powróci. Bezdomność z przymusu losu (śmierć rodziców, ubóstwo). 3) Brat Wiktor — emigracja zarobkowa wewnętrzna, robotnik wykorzeniony z chłopskich korzeni, nie należy ani do wsi, ani do mieszczaństwa. Bezdomność ekonomiczna. 4) Korzecki — inżynier wykształcony, ale duchowo bezdomny. Pavor nocturnus = lęk nieprzynależenia. Bezdomność egzystencjalna. Kończy samobójstwem. 5) M. Les / Leszczykowski — Polak w Konstantynopolu, jego polskość zredukowana do skrótu 'M. Les'. Bezdomność emigracyjna. 6) Wacław (brat Joasi) — zmarł na zesłaniu, bezdomność polityczna. 7) Generalnie: Polska pod zaborami — naród bezdomny w sensie politycznym (brak państwa). Kontrast: bezdomność wybrana (Judym — z idei) vs narzucona (Joanna, Wiktor, nędzarze — przez los, ekonomię, politykę). Funkcja tytułu: 1) Łączy wszystkie wątki powieści (społeczny + miłosny + egzystencjalny). 2) Uniwersalizuje problematykę — bezdomność jest wszechobecna. 3) Stawia pytanie o dom jako wartość (rodzina, kraj, sens, miłość). 4) Sugeruje, że nędza materialna i duchowa są połączone — biedny nędzarz i bogaty wykształcony Judym dzielą bezdomność. Interpretacje bezdomności: 1) Społeczna — krytyka systemu ekonomicznego, który produkuje nędzę. 2) Filozoficzna — bezdomność jako kondycja nowoczesnego człowieka (Heidegger pisał później: 'Bezdomność staje się losem świata' w 'Liście o humanizmie' 1947). 3) Polityczna — Polska bez państwa, Polacy bezdomni narodowo. 4) Psychologiczna — bezdomność jako alienacja. 5) Moralna — bezdomność jako wybór etyczny. Paradoks: Judym resygnuje z domu, choć MA możliwość założenia go (z Joasią). Jego bezdomność jest luksusem moralnym, na który nędzarze nie mogą sobie pozwolić. Pytanie krytyczne: czy Judym ma prawo odrzucić dom, kiedy inni o nim marzą? Joanna by chciała mieć dom — Judym odmawia jej tego. Egoizm idealisty? Powieść nie rozstrzyga. Paralele literackie: 1) Wokulski w 'Lalce' — bezdomność emocjonalna i społeczna. 2) Bezimienny w 'Nie-Boskiej komedii' Krasińskiego — bezdomność rewolucjonisty. 3) Werter Goethego — bezdomność romantyka. 4) Meursault z 'Obcego' Camusa — bezdomność egzystencjalna. 5) Bezdomni mickiewiczowscy emigranci (Dziady cz. III). 6) Polska jako 'pielgrzym' (Konrad Wallenrod, Pan Tadeusz). Na maturze — bezdomność standard pytań. Trzeba znać: poziom dosłowny (nędzarze, robotnicy), poziom metaforyczny (Judym, Joasia, Wiktor, Korzecki, Les), kontrast wybrana/narzucona, paradox luksusu moralnego, cytat 'ani ojca, ani matki, ani żony'.

  4. 10

    Powieść młodopolska — luźna kompozycja, polifoniczność, naturalizm+symbolizm

    'Ludzie bezdomni' to wzorcowa powieść młodopolska. Cechy gatunkowe — wszystkie obecne: 1) Luźna kompozycja — fabuła epizodyczna, brak ciągłej linearnej akcji. Poszczególne rozdziały funkcjonują jako względnie samodzielne obrazy połączone postacią Judyma. To nie chaos, lecz świadomy zamysł artystyczny. Każdy rozdział-obraz ma własną dramaturgię i nastrój. Można porównać do cyklu obrazów (Schulz później). Kolejność: Paryż → Warszawa → Cisy → Zagłębie — ruch przestrzenny zamiast linearnej fabuły. 2) Wielowątkowość — wątki: społeczny (nędza), miłosny (Judym-Joasia), egzystencjalny (Korzecki), zawodowy (medycyna), polityczny (emigracja, zesłanie Wacława), filozoficzny (cierpienie, sens). 3) Polifoniczność (termin Bachtina, choć ukute później dla Dostojewskiego — pasuje też tu) — dwa autonomiczne głosy narracyjne: a) Narrator 3-osobowy (większość powieści) — perspektywa Judyma głównie. b) Joanna jako narratorka 1-osobowa w rozdziale 'Zwierzenia'. Powieść nie jest monologicznie autorska. 4) Synkretyzm estetyczny — łączenie różnych konwencji: realizm (opisy faktów społecznych, fabryka cygar, sutereny — naukowe niemal dokumentacja). Naturalizm (fizjologiczne detale — Château-Rouge: 'antropoid z przedmieścia obrosły kłakami', ciała robotników, choroby; emil Zola jako wzorzec). Symbolizm (Wenus, Rybak, tuberoza, sosna; Maeterlinck, Baudelaire). Impresjonizm (migotliwość wrażeń, opisy światła, parku, mgły; Verlaine, Monet jako analogie). Liryzm (poetycki język, psychizacja pejzażu, mowa pozornie zależna). 5) Bohater na TLE epoki — Judym to typowy bohater modernistyczny: wrażliwy, rozdarty, artysta życia, w opozycji do mieszczańskiego praktycyzmu. 6) Psychizacja pejzażu — przyroda jako klucz do psychiki. 7) Problematyka egzystencjalna — pytania o sens życia, cierpienia, czynu. Pavor nocturnus Korzeckiego = symbol kryzysu wartości. 8) Krytyka pozytywizmu — Żeromski przez Judyma kontynuuje pozytywistyczne postulaty (praca u podstaw, lekarz jako społecznik), ale formalnie odchodzi od pozytywistycznej narracji obiektywnej. To synteza: praktyka pozytywistyczna + forma modernistyczna. 9) Brak jednoznacznego zakończenia — otwarte 'Kto płacze?'. 10) Problematyka społeczna — krytyka kapitalizmu, wyzysku, klasowych nierówności. 11) Wpływ europejskich prądów: Zola, Maeterlinck, Verlaine, Nietzsche, Schopenhauer. Kontrast z pozytywizmem (Prus 'Lalka', Orzeszkowa 'Nad Niemnem'): 1) Pozytywizm — narrator obiektywny, linearna fabuła, jednolita estetyka realistyczna. 2) Młoda Polska — narrator emocjonalny, kompozycja luźna, synteza estetyk. Kontrast z dwudziestoleciem (Schulz 'Sklepy cynamonowe', Gombrowicz 'Ferdydurke'): 1) Międzywojnie — pełna dezintegracja narracji, surrealizm, parodia. 2) Młoda Polska — jeszcze spójna wizja, choć modernistyczna. Żeromski jako most między epokami: nawiązuje do pozytywizmu (tematyka), ale formalnie jest modernistą. Wpływ na Międzywojnie (Strug, Kaden-Bandrowski). Paralele europejskie: 1) Huysmans 'Na wspak' (1884) — modernistyczna powieść francuska. 2) D'Annunzio 'Niewinny' (1892) — włoska. 3) Wilde 'Portret Doriana Graya' (1890) — angielska. 4) Zola 'Germinal' (1885) — naturalistyczna powieść społeczna. 5) Dostojewski — psychologiczna powieść (paralela Judym-Raskolnikow, Korzecki-Stawrogin). 6) Hardy 'Tess d'Urbervilles' (1891) — psychizacja pejzażu. Interpretacje gatunkowe: 1) Powieść społeczna — krytyka nędzy, wyzysku, klasowych nierówności. 2) Powieść psychologiczna — analiza motywacji Judyma, dziennik Joasi, pavor nocturnus Korzeckiego. 3) Powieść symboliczna — Wenus, Rybak, tuberoza, sosna jako klucze interpretacyjne. 4) Powieść filozoficzna — pytania o sens cierpienia, czynu, miłości. 5) Powieść modernistyczna — synteza estetyk, luźna kompozycja, polifoniczność. Wszystkie te etykiety pasują jednocześnie — to siła powieści. Na maturze — gatunek standard pytań PR. Trzeba znać: cechy powieści młodopolskiej (luźna kompozycja, polifoniczność, synkretyzm), kontrast z pozytywizmem (Prus) i międzywojniem (Schulz), syntezę pozytywizmu i modernizmu u Żeromskiego, paralele europejskie (Zola, Huysmans, Dostojewski).

Najczęstsze błędy

Tu uczniowie najczęściej tracą punkty

Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.

✗ Błąd

Pisanie, że Judym to bohater pozytywistyczny realizujący pracę u podstaw

✓ Poprawnie

Judym łączy postulaty pozytywistyczne (lekarz-społecznik) z modernistyczną wrażliwością (rozdarcie, samotność, symbolizm) — to bohater młodopolski, nie pozytywistyczny. Powieść z 1899 r., epoka Młodej Polski.

Dlaczego: Mylenie epok = utrata punktów. Pozytywizm kończy się w latach 90. XIX w., Młoda Polska startuje ok. 1890. Żeromski tworzy syntezę: tematyka pozytywistyczna + forma modernistyczna.

✗ Błąd

Twierdzenie, że Joanna Podborska to bierna ofiara, która tylko czeka na Judyma

✓ Poprawnie

Joanna to postać nowatorska: ma własny głos narracyjny (dziennik 'Zwierzenia'), utrzymuje się z pracy, porusza tematy feministyczne, jest intelektualnie samodzielna. Materialnie zależna, ale psychicznie podmiotowa.

Dlaczego: Lekceważenie Joanny jako bohaterki to częsty błąd. Rozdział 'Zwierzenia' to jedyna narracja 1-osobowa — Żeromski daje jej autonomię narracyjną, co jest zabiegiem feministycznym jak na 1899 r.

✗ Błąd

Mylenie Wenus z Milo z innym posągiem lub przypisywanie 'Ubogiego rybaka' niewłaściwemu malarzowi

✓ Poprawnie

Wenus z Milo (hellenistyczny posąg, II w. p.n.e., Luwr) + 'Ubogi rybak' Puvis de Chavannes'a (1881, symbolizm francuski). Te dwa dzieła oglądane przez Judyma w Luwrze tworzą programowy prolog.

Dlaczego: Egzaminatorzy testują znajomość konkretnych nazw. 'Ubogi rybak' Puvis de Chavannes'a — nie Milleta, nie Maneta. Wenus z Milo — nie Wenus z Botticellego, nie Wenus Medycejska.

✗ Błąd

Pisanie, że Judym wrzuca Krzywosąda do stawu/jeziora/sadzawki

✓ Poprawnie

Judym wrzuca Krzywosąda do bagna przy zanieczyszczonej rzece (szlam ze stawu). Kontekst: konflikt o osuszenie stawów wywołujących malarię.

Dlaczego: Detal fabularny ważny dla zadań zamkniętych. Bagno, nie staw. I to nie Judym zostaje wyrzucony — Węglichowski rozwiązuje umowę listem po incydencie.

Pokaż pozostałe 6
✗ Błąd

Twierdzenie, że Korzecki popełnia samobójstwo z miłości lub z powodu nędzy robotników

✓ Poprawnie

Korzecki ginie z pavor nocturnus — egzystencjalnego lęku przed śmiercią/nicością. Zostawia kartkę z cytatem Platona o Dajmonionie. To samobójstwo filozoficzne, nie miłosne.

Dlaczego: Korzecki to wczesny bohater egzystencjalny (antycypacja Camusa). Jego śmierć = ostrzeżenie dla Judyma: wrażliwość bez celu = autodestrukcja. Nie myl z Werterem.

✗ Błąd

Cytowanie zakończenia jako 'Kto płacze? Joasia czy las?' lub innej wariacji

✓ Poprawnie

Dokładne pytanie: 'Kto płacze? Czy to Joasia? Czy kopalnia? Czy może ta sosna rozdarta?' — trzy elementy: Joasia (jednostka), kopalnia (zbiorowość), sosna (przyroda). Uniwersalizacja cierpienia.

Dlaczego: Egzaminatorzy lubią dokładny cytat. Trzy elementy = trzy poziomy cierpienia (indywidualne, społeczne, kosmiczne). Brak jednego elementu = utrata punktu.

✗ Błąd

Pisanie, że Judym pochodzi 'z biednej rodziny' bez konkretów

✓ Poprawnie

Konkretnie: syn szewca z ul. Ciepłej w Warszawie, wychowywany przez ciotkę-kurtyzanę, brat Wiktor w stalowni, bratowa w fabryce cygar. Ojciec — 'lichy szewc'.

Dlaczego: Im więcej konkretów z tekstu, tym wyższa ocena. Ogólniki = niska punktacja. Ciotka-kurtyzana to detal pamiętany — egzaminatorzy testują dokładnie ten fakt.

✗ Błąd

Twierdzenie, że Cisy to autentyczne miejsce lub że to Nałęczów

✓ Poprawnie

Cisy to fikcyjny zakład leczniczy wzorowany na Nałęczowie (gdzie Żeromski pracował), ale nie tożsamy z nim. W zadaniach: 'fikcyjne uzdrowisko wzorowane na Nałęczowie'.

Dlaczego: Niuans literacki — Cisy są zmyślone, ale realistycznie umotywowane. Egzaminatorzy testują rozróżnienie 'fikcja literacka' vs 'autentyczny pierwowzór'.

✗ Błąd

Mylenie tuberozy z innym kwiatem lub niewłaściwe przypisanie symbolu

✓ Poprawnie

Tuberoza (Polianthes tuberosa) — symbol bezużytecznego piękna. Judym porównuje do niej Karbowskiego (utracjusz, karciarz, ukochany Natalii). Nie Judyma, nie Joasi.

Dlaczego: Symbol tuberozy jest często testowany. Karbowski = piękny, ale jałowy społecznie. Symbol ilustruje Judymowski pogląd: piękno bez użyteczności = puste.

✗ Błąd

Pisanie, że Judym rezygnuje z Joasi, bo jej nie kocha lub bo wybiera inną

✓ Poprawnie

Judym kocha Joasię, ale rezygnuje z długu klasowego wobec biedoty. Cytat: 'Nie mogę mieć ani ojca, ani matki, ani żony' (dopóki trwa nędza najuboższych).

Dlaczego: Tragizm Judyma = wybór między dwoma pozytywnymi wartościami. Nie 'odkochanie' (banalne), lecz imperatyw moralny. To klasyczny konflikt tragiczny w duchu Antygony.

Do zapamiętania

Pojęcia i terminy do powtórzenia

Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.

Żeromszczyzna
Indywidualny styl Żeromskiego: synteza realizmu, naturalizmu, symbolizmu, impresjonizmu i liryzacji prozy; psychizacja pejzażu; mowa pozornie zależna; subiektywizm narratora.
Termin krytyczny — pojawia się w pytaniach
Psychizacja pejzażu
Technika narracyjna: opisy przyrody odzwierciedlają stany psychiczne bohatera. Przykłady: 'Smutek' (jesień = przygnębienie), 'Przyjdź' (wiosna = tęsknota), rozdarta sosna (rozdarcie duszy).
Standard pytań maturalnych
Pavor nocturnus
Łac. 'lęk nocny'. Nawracający, paraliżujący strach przed śmiercią. Choroba Korzeckiego — symbol egzystencjalnej samotności wrażliwego intelektualisty bez celu życia.
Antycypacja egzystencjalizmu XX w. (Camus)
Dług klasowy
Mechanizm psychologiczny Judyma: wykształcenie jako przywilej opłacony cierpieniem klasy, z której się wywodzi. Każdy awans = kosztem tych na dole. Imperatyw moralny powrotu do biedy.
Bezdomność
Wieloznaczne pojęcie tytułowe: dosłowna (nędzarze, robotnicy) i metaforyczna (Judym świadomie wybiera, Joanna z przymusu losu, Korzecki egzystencjalnie, Wiktor ekonomicznie).
Mowa pozornie zależna
Style indirect libre. Myśli bohatera przenikają narrację 3-osobową bez 'pomyślał'. Granica między narratorem a bohaterem zaciera się. Cecha 'żeromszczyzny'.
Luźna kompozycja
Cecha powieści młodopolskiej. Fabuła epizodyczna, rozdziały jako względnie samodzielne obrazy połączone postacią Judyma. Ruch przestrzenny: Paryż→Warszawa→Cisy→Zagłębie.
Rozdarta sosna
Centralny symbol finału. Sosna ze pniem rozszarpanym przez piorun, krople żywicy = łzy. Symbol rozdarcia duszy Judyma po rozstaniu z Joasią. Drzewo żywe, ale zranione.
Wenus z Milo
Hellenistyczny posąg (II w. p.n.e., Luwr od 1821). W powieści symbol piękna, harmonii, miłości, świata idealnego. Jeden z dwóch biegunów światopoglądu Judyma.
Ubogi rybak
Obraz Pierre'a Puvis de Chavannes'a (1881, francuski symbolizm). W Luwrze. Symbol nędzy, krzywdy społecznej, cierpienia. Drugi biegun obok Wenus.
Tuberoza
Polianthes tuberosa — biały, pachnący kwiat. Symbol bezużytecznego piękna. Judym porównuje do tuberozy Karbowskiego (utracjusz, hedonista bez wartości społecznej).
Château-Rouge
Paryska noclegownia dla nędzarzy. Judym spędza tam dobę — naturalistyczny opis setek biedaków. Materiał argumentacyjny do odczytu u Czerniszów. Symbol skrajnej nędzy.
Pokaż wszystkie 24 (12 więcej)
Cisy
Fikcyjny zakład leczniczy wzorowany na Nałęczowie. Tu Judym pracuje jako asystent Węglichowskiego. Konflikt o osuszenie stawów (malaria) → wyrzucenie po wrzuceniu Krzywosąda do bagna.
Odczyt u Czerniszów
Manifest Judyma w salonie warszawskim. Teza: 'Lekarz dzisiejszy — to lekarz ludzi bogatych'. Trzy zarzuty: koncentracja na bogatych, ignorowanie warunków, brak walki z przyczynami. Porażka.
Zwierzenia
Rozdział-dziennik Joanny Podborskiej. Jedyna narracja 1-osobowa w powieści. Tematy: samotność guwernantki, śmierć brata Wacława, feminizm, miłość, refleksje intelektualne.
Dajmonion
Sokratesowski głos wewnętrzny ostrzegawczy (Platon). Korzecki w liście pożegnalnym pisze, że 'Dajmonion nie stawia mu oporu' — wewnętrzny demon godzi się na śmierć. Filozoficzne uzasadnienie samobójstwa.
M. Les / Leszczykowski
Bogaty kupiec polskiego pochodzenia z Konstantynopola. Największy udziałowiec Cisów. Finansuje reformy z 'cichej kasy'. Wzór pozytywisty-filantropa, ale działa z dystansu. Judym nie utożsamia się.
Ulica Ciepła
Biedna dzielnica żydowsko-polska w Warszawie. Miejsce pochodzenia Judyma — tu mieszkał jego ojciec szewc. Symbol klasowego korzenia bohatera.
Karbowski
Przystojny utracjusz i karciarz, ukochany Natalii Orszeńskiej. Judym porównuje go do tuberozy — piękno bez wartości społecznej. Antagonista ideowy Judyma (hedonizm vs czyn).
Korzecki
Inżynier w Zagłębiu Dąbrowskim. Sobowtór Judyma — wrażliwy intelektualista. Cierpi na pavor nocturnus, popełnia samobójstwo (rewolwer, kartka z Platonem). Wczesny bohater egzystencjalny.
Węglichowski
Doktor, dyrektor Cisów. Konserwatywny, dba o stabilność zakładu i interesy kuracjuszów. Odrzuca propozycję Judyma osuszenia stawów. Po incydencie z Krzywosądem zwalnia Judyma listem.
Krzywosąd Chobrzański
Administrator Cisów. Dawny antykwariusz z Monachium, samouk-majsterkowicz. Antagonista Judyma. Wrzucony do bagna przez Judyma podczas sporu o stawy.
Polifoniczność
Wielogłosowość powieści. Dwa autonomiczne głosy: narrator 3-osobowy (perspektywa Judyma) + Joanna 1-osobowo w 'Zwierzeniach'. Cecha powieści modernistycznej.
Synkretyzm estetyczny
Łączenie różnych konwencji w jednym dziele: realizm (sutereny) + naturalizm (Château-Rouge, fabryka cygar) + symbolizm (Wenus, sosna) + impresjonizm (gra światła) + liryzm.

Przykłady z bazy

Zobacz, jak wyglądają zadania z działu „Ludzie bezdomni”

Pełen zbiór zadań tego działu dostępny na platformie po założeniu konta.

Baza zadań z działu „Ludzie bezdomni” jest aktywnie rozbudowywana. Zaloguj się, aby przeglądać aktualną kolekcję.

Przejdź do platformy →

Jak się uczyć

Strategia opanowania działu

Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.

  1. 1

    Przeczytaj całą powieść — krótka (2 tomy, ok. 300 stron), ale gęsta symbolicznie. Streszczenia nie wystarczą; egzaminatorzy testują konkretne cytaty ('lekarz ludzi bogatych', 'ani ojca, ani matki, ani żony', 'Kto płacze?').

  2. 2

    Opanuj szkielet fabularny po przestrzeniach: Paryż (Luwr, Château-Rouge) → Warszawa (odczyt u Czerniszów, sutereny, brat Wiktor) → Cisy (Węglichowski, Krzywosąd, malaria, bagno) → Zagłębie (Korzecki, samobójstwo, rozstanie z Joasią, sosna). Bez tego nie ruszysz dalej.

  3. 3

    Zapamiętaj wszystkie postacie z jednozdaniową charakterystyką: Judym (lekarz, syn szewca), Joanna (guwernantka, dziennik), Korzecki (inżynier, pavor nocturnus, samobójstwo), Węglichowski (dyrektor Cisów), Krzywosąd (administrator, bagno), Karbowski (utracjusz, tuberoza), Wiktor (brat, stalownia), Chmielnicki (jedyny współczujący lekarz), Niewadzka (babka), Natalia i Wanda Orszeńskie (wnuczki), M. Les (kupiec z Konstantynopola).

  4. 4

    Naucz się 5 głównych symboli: Wenus z Milo (piękno) ↔ Ubogi rybak (nędza); tuberoza (bezużyteczne piękno, Karbowski); rozdarta sosna (rozdarcie Judyma); pytanie 'Kto płacze?' (uniwersalizacja cierpienia). Każdy z kontekstem i znaczeniem.

  5. 5

    Opanuj terminy krytyczne: żeromszczyzna, psychizacja pejzażu, mowa pozornie zależna, luźna kompozycja, pavor nocturnus, dług klasowy, bezdomność dosłowna vs metaforyczna. To one są testowane w pytaniach o styl.

  6. 6

    Poćwicz kontrast z Prusem ('Lalka'): realizm pozytywistyczny vs synteza młodopolska. Nędza u Prusa = obiektywna obserwacja; u Żeromskiego = emocjonalne zaangażowanie narratora. Klasyczne pytanie porównawcze.

  7. 7

    Przerobi 2-3 typowe scenariusze rozprawkowe: (1) Tomasz Judym jako bohater tragiczny (konflikt szczęścia osobistego z imperatywem moralnym); (2) bezdomność dosłowna i metaforyczna; (3) samotność jako cena wierności ideałom. To 80% rozprawek z Ludzi bezdomnych.

  8. 8

    Zapamiętaj paralele literackie: Judym ↔ Antygona (imperatyw moralny ponad szczęście), Joasia ↔ Jane Eyre (guwernantka walcząca o podmiotowość), Korzecki ↔ Stawrogin/Werter (samobójstwo intelektualisty), Judym ↔ Wokulski ('Lalka', społecznik samotny). Cytat dwóch tekstów = wyższa punktacja na PR.

  9. 9

    Przećwicz scenę w Luwrze (programowy prolog: Wenus + Rybak) i finał (rozstanie, sosna, 'Kto płacze?'). To dwa fragmenty, które najczęściej trafiają jako sourceText do zadań analitycznych.

  10. 10

    Zrozum kontekst epoki: Młoda Polska (1890-1918), modernizm europejski, Nietzsche, Schopenhauer, dekadentyzm, naturalizm Zoli, symbolizm Maeterlincka. To pomaga na PR przy pytaniach kontekstowych.

FAQ

FAQ — Ludzie bezdomni

Gdzie w „Ludziach bezdomnych” jest pamiętnik Joasi?
To rozdział „Zwierzenia”, ostatni w tomie I, z wpisami od 17 października do 10 czerwca. Opisuje czas sprzed spotkania w Luwrze: Joasia widzi Judyma w tramwaju, nie znając go, i dopiero 30 listopada zapisuje: „Nazywa się: doktor Judym.”
Dlaczego Judym rozstaje się z Joasią?
W ostatnim rozdziale, po obejściu chałup robotników z cynkowni, mówi, że pochodzi z motłochu, że musi oddać, co wziął, i że dopóki istnieje ta nędza, nie może mieć żony ani domu. Boi się też, że przy szczęściu obudzi się w nim dorobkiewicz. Kończy: „Muszę być sam jeden.”
Co znaczy rozdarta sosna?
Rośnie na brzegu zawaliska nad wybraną kopalnią. Jeden korzeń ziemia ściągnęła w dół, drugi został na twardym gruncie, a pień, jak pisze narrator, jest „niby istota ludzka, którą na pal wbito”. To obraz rozdarcia Judyma między miłością a obowiązkiem. Ostatnie pytanie powieści zostaje otwarte: czy płacze Joasia, lochy kopalni, „Czy sosna rozdarta?”
Za co Judym traci posadę w Cisach?
Za awanturę o szlam w rozdziale „Szewska pasja”: Krzywosąd spuszcza muł ze stawu do rzeki, Judym protestuje u dyrektora, a gdy administrator podnosi na niego pięść, wrzuca go do szlamu. Tego samego wieczoru Węglichowski pisze, że uważa umowę za rozwiązaną. Wcześniej konflikt narastał o szpital, sadzawki i projekt osuszenia Cisów.
Jak przećwiczyć „Ludzi bezdomnych” przed sprawdzianem?
Zacznij sesję z samych „Ludzi bezdomnych”: 10 pytań losowanych ze 121 w banku, od zamkniętych o Cisy i Zagłębie po otwarte o Korzeckiego i zakończenie. Otwarte sprawdza AI i pokazuje, czego zabrakło w odpowiedzi. Dwie, trzy sesje wystarczą, żeby wiedzieć, których rozdziałów nie pamiętasz.
Czy 'Ludzie bezdomni' są na maturze podstawowej, czy rozszerzonej?
Obydwu — to lektura obowiązkowa PP+PR. Na PP testowana głównie poprzez zadania zamknięte i krótkie otwarte (fabuła, postacie, symbole). Na PR pojawia się w rozprawkach (Judym jako bohater tragiczny, bezdomność, samotność wierności ideałom) i analizach fragmentów (scena w Luwrze, finał z sosną). Ze wszystkich Żeromskich to najczęstsza lektura maturalna.
Ile punktów może mi dać 'Ludzie bezdomni' na maturze?
Od 10 do 35 pkt. PP: zazwyczaj 8-15 pkt w zadaniach zamkniętych + krótkie otwarte. PR: jako temat rozprawki — całe 35 pkt (16 literackich + 7 kompozycji + 11 językowych + 1 formalny). Plus zadania porównawcze z innymi lekturami.
Kim jest Tomasz Judym — krótko?
Młody lekarz, syn szewca z ul. Ciepłej w Warszawie, wychowany przez ciotkę-kurtyzanę. Studia w Warszawie + praktyka chirurgiczna w Paryżu. Wraca do kraju z misją walki z nędzą najuboższych. W finale rezygnuje z miłości do Joanny Podborskiej ('nie mogę mieć ani ojca, ani matki, ani żony') z poczucia długu klasowego.
Co symbolizuje rozdarta sosna z finału?
Wewnętrzne rozdarcie duszy Judyma po rozstaniu z Joasią. Drzewo zranione przez piorun = bohater zraniony przez własny wybór. Krople żywicy = łzy. Drzewo wciąż żyje — Judym też żyje mimo cierpienia. Pytanie 'Kto płacze? Joasia? Kopalnia? Sosna rozdarta?' uniwersalizuje cierpienie do trzech poziomów: jednostka, zbiorowość, przyroda.
Dlaczego Judym zostawia Joasię?
Z długu klasowego. Uważa, że jako człowiek, który wyszedł z biedy dzięki edukacji opłaconej cierpieniem klasy, z której się wywodzi, nie ma prawa do osobistego szczęścia, dopóki trwa nędza najuboższych. Cytat: 'Nie mogę mieć ani ojca, ani matki, ani żony'. To nie odkochanie — Judym kocha Joasię, ale wybiera imperatyw moralny.
Czym jest 'żeromszczyzna'?
Indywidualny styl Żeromskiego: łączenie realizmu, naturalizmu (Château-Rouge, fabryka cygar), symbolizmu (Wenus, sosna), impresjonizmu (gra światła) i liryzacji prozy. Cechy: psychizacja pejzażu (przyroda 'mówi' emocjami), mowa pozornie zależna, subiektywizacja narratora. To termin krytyczny — pojawia się w pytaniach.
Kim był Puvis de Chavannes i co maluje 'Ubogi rybak'?
Pierre Puvis de Chavannes (1824-1898) — francuski malarz-symbolista, prekursor modernizmu. 'Le Pauvre Pêcheur' (1881) przedstawia chudego rybaka z podrywką ('antropoid z przedmieścia wielkiej stolicy obrosły kłakami'). W Luwrze. W powieści symbol nędzy i krzywdy społecznej — kontrast wobec Wenus z Milo (piękno).
Co to jest 'pavor nocturnus' Korzeckiego?
Łac. 'lęk nocny'. Nawracający, paraliżujący strach przed śmiercią/nicością. Choroba inżyniera Korzeckiego — symbol egzystencjalnej samotności wrażliwego intelektualisty bez celu życia. Korzecki = sobowtór Judyma; różnica: Judym sublimuje cierpienie w czyn, Korzecki ginie (samobójstwo, cytat z Platona o Dajmonionie).
Czy 'Ludzie bezdomni' to powieść pozytywistyczna?
Nie — to powieść młodopolska (1899, Zakopane), choć kontynuuje pozytywistyczne postulaty (praca u podstaw, lekarz-społecznik). Forma jest modernistyczna: luźna kompozycja, symbolizm, naturalizm, liryzacja, psychizacja pejzażu, mowa pozornie zależna. Żeromski tworzy syntezę obu epok.
Gdzie wzorowane są Cisy?
Cisy to fikcyjny zakład leczniczy wzorowany na Nałęczowie (uzdrowisko pod Lublinem), gdzie sam Żeromski pracował jako pomocnik bibliotekarza w Bibliotece Ordynacji Zamojskiej. Cisy nie są tożsame z Nałęczowem — to literacka kreacja zachowująca realistyczne tło.
Co Judym mówi w odczycie u Czerniszów?
Centralna teza: 'Lekarz dzisiejszy — to lekarz ludzi bogatych'. Zarzuca lekarzom: (1) koncentrację na pacjentach zamożnych, (2) ignorowanie warunków życia biedoty (sutereny, fabryki), (3) brak walki z przyczynami chorób — lekarze leczą tylko skutki. Postulat: lekarz = społecznik, posłannictwo, nie zawód. Odczyt kończy się porażką — Kalecki i Płowicz odrzucają; jedynie Chmielnicki współczuje.
Kto prowadzi dziennik w powieści?
Joanna Podborska — w rozdziale 'zwierzenia'. To jedyny fragment powieści napisany w 1. osobie (reszta to narracja 3-osobowa). Joanna porusza tematy: samotność guwernantki, śmierć brata Wacława na zesłaniu, refleksje feministyczne o roli kobiet, narastająca miłość do Judyma. Daje jej głos — to zabieg emancypacyjny.
Kto to jest Karbowski i co ma wspólnego z tuberozą?
Karbowski to przystojny utracjusz-karciarz, w którym zakochuje się Natalia Orszeńska. Judym porównuje go do kwiatu tuberozy (Polianthes tuberosa) — pięknej, ale niczemu nieużytecznej. Symbol bezużytecznego piękna, hedonizmu bez wartości społecznej. Antagonista ideowy Judyma: piękno bez czynu vs czyn bez urody życia.
Co się dzieje w Zagłębiu Dąbrowskim?
Po utracie posady w Cisach Judym jedzie do Zagłębia jako lekarz przy kopalni. Skrajna nędza robotnicza: 'budy' przy cynkowniach, chore dzieci, woda zatruta. Tam poznaje inżyniera Korzeckiego (pavor nocturnus → samobójstwo) i tam dochodzi do finału: przyjazd Joasi, rozstanie ('nie mogę mieć ani ojca, ani matki, ani żony'), rozdarta sosna, pytanie 'Kto płacze?'.
Dlaczego powieść nazywa się 'Ludzie bezdomni'?
Bezdomność ma dwa poziomy. Dosłowna: nędzarze z Château-Rouge, robotnicy z Zagłębia, lokatorzy warszawskich suteren. Metaforyczna: Judym (świadomie wybiera bezdomność z imperatywu moralnego), Joanna (sierota-guwernantka tęskniąca za Głogami), Wiktor (emigrant 'za chlebem'), Korzecki (bezdomność egzystencjalna). Tytuł uniwersalizuje problematykę.
Jak się przygotować szybko do egzaminu?
(1) Przeczytaj całą powieść — krótka, gęsta symbolicznie. (2) Naucz się szkieletu przestrzennego: Paryż→Warszawa→Cisy→Zagłębie. (3) Opanuj 5 symboli (Wenus, Rybak, tuberoza, sosna, 'Kto płacze?'). (4) Zapamiętaj 3 kluczowe cytaty: 'Lekarz dzisiejszy...', 'Nie mogę mieć ani ojca...', 'Kto płacze?'. (5) Przerób 2 scenariusze rozprawkowe: Judym jako bohater tragiczny + bezdomność. (6) Poćwicz na zadaniach z platformy.
Jak zrobić powtórkę z „Ludzi bezdomnych” przed maturą?
Sprawdza się taka kolejność. 1) Przeczytaj całą powieść, krótka (2 tomy, ok. 300 stron), ale gęsta symbolicznie. 2) Opanuj szkielet fabularny po przestrzeniach: Paryż (Luwr, Château-Rouge) → Warszawa (odczyt u Czerniszów, sutereny, brat Wiktor) → Cisy (Węglichowski, Krzywosąd, malaria, bagno) → Zagłębie (Korzecki, samobójstwo, rozstanie z Joasią, sosna). 3) Zapamiętaj wszystkie postacie z jednozdaniową charakterystyką: Judym (lekarz, syn szewca), Joanna (guwernantka, dziennik), Korzecki (inżynier, pavor nocturnus, samobójstwo), Węglichowski (dyrektor Cisów), Krzywosąd (administrator, bagno), Karbowski (utracjusz, tuberoza), Wiktor (brat, stalownia), Chmielnicki (jedyny współczujący lekarz), Niewadzka (babka), Natalia i Wanda Orszeńskie (wnuczki), M. Na maturze ten zakres to zwykle 10–35 pkt. Na koniec sprawdź się w quizie z „Ludzi bezdomnych”, a potem w pełnym sprawdzianie.

Powiązane działy

Wiedza z działu „Ludzie bezdomni” przyda Ci się też tutaj:

Młoda PolskaLalkaWeseleChłopiPrzedwiośnieGranica

← Wróć do wszystkich epok języka polskiego

Ludzie bezdomni do matury 2027

120 zadań z tego działu w quizie z wyjaśnieniami, powtórkami i oceną AI. Subskrypcja odblokowuje cały katalog i pozostałe przedmioty — anulujesz, kiedy chcesz.

Ludzie bezdomni — zacznij ćwiczyć Darmowy quiz

Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu