🌾

📖 Lektura 📚 Pozytywizm/Młoda Polska PP+PR 81 zadań w katalogu 🎯 8–35 pkt na maturze

Chłopi — zadania maturalne

Władysław Reymont

Chłopi WŁADYSŁAWA STANISŁAWA REYMONTA (1867-1925) — POWIEŚĆ młodopolska. 4 TOMY (Jesień, Zima, Wiosna, Lato) wydane 1904-1909. NOBEL 1924. Nazywana 'MŁODOPOLSKĄ EPOPEJĄ CHŁOPSKĄ'. Akcja w fikcyjnej wsi LIPCE na Mazowszu, kilkadziesiąt lat po uwłaszczeniu, BRAK konkretnej daty (mitologizacja). 50+ pytań w bazie: GŁÓWNE postaci (MACIEJ BORYNA — najbogatszy gospodarz ~30 morgów, patriarcha, wdowiec; JAGNA DOMINIKÓWNA — druga żona Boryny, młoda, piękna, córka Dominikowej, kobieta-natura wrażliwa estetycznie; ANTEK BORYNA — syn Macieja, ożeniony z Hanką, KOCHANEK Jagny-MACOCHY, buntownik; HANKA — żona Antka, córka biednego Bylicy, przemiana z pokornej w zaradną; DOMINIKOWA — matka Jagny, intrygantka; KUBA SOCHA — parobek, postrzelony przez borowego, AMPUTUJE sobie nogę siekierą, umiera podczas wesela; ROCHO — wędrowny pielgrzym, uczy dzieci, opowiada legendy; KOWAL — zięć Boryny intrygant; JAGUSTYNKA — plotkarka judzicielka; MATEUSZ — rywal Antka; JANKIEL — karczmarz; PAN JACEK — brat dziedzica). TROJAŃSKI trójkąt: Boryna=Menelaos, Jagna=Helena, Antek=Parys (paralela mitologiczna podkreślona przez Booka przy okazji Nobla). KLUCZOWE sceny: ŚLUB Boryny z Jagną (Jesień, Kuba umiera), POŻAR BROGU (Zima — Boryna podpala bróg z Antkiem i Jagną w środku), BITWA O LAS (Zima finał — chłopi vs dwór, borowy rani Borynę, Antek zabija borowego), ŚMIERĆ BORYNY w polu wykonującego GEST SIEJBY (Wiosna — naturalizm+mit), WYGNANIE JAGNY na WOZIE GNOJNYM (Lato — kozioł ofiarny). MOTYWY: ZIEMIA jako wartość naczelna, cykliczność natury, konflikt pokoleń, kobieta fatalna, mitologizacja, religia ludowa. JĘZYK: stylizacja gwarowa + poetyka młodopolska (animizacja 'zima jak zwierz srogi'). EPOKA: Młoda Polska, naturalizm+symbolizm.

Chłopi — POWIEŚĆ młodopolska Władysława Stanisława REYMONTA (1867-1925), wydawana w 4 TOMACH w latach 1904-1909. ARCYDZIEŁO polskiej literatury. NAGRODA NOBLA 1924 — drugi polski Nobel literacki (po Sienkiewiczu 1905). Nazywana 'MŁODOPOLSKĄ EPOPEJĄ CHŁOPSKĄ'. WŁADYSŁAW REYMONT — biografia:

📚 Co jeszcze pokrywa ten dział (228 obszarów)

1
Urodzony 7 maja 1867 w Kobielach Wielkich (Polska Środkowa).
2
Niski rodowód — ojciec organista.
3
SAMOUK: nie ukończył szkół.
4
Wczesne lata: aktor wędrowny, kolejarz, sklepikarz, mnich.
5
BURZLIWA biografia — wpływ na pisarstwo.
6
Pisarz Młodej Polski.
7
Wcześniejsze dzieła: 'Komediantka' (1896 — środowisko aktorskie), 'Ferment' (1897), 'Ziemia obiecana' (1899 — Łódź przemysłowa, kolejna wielka epopeja).
8
'Chłopi' (1904-
•
1
•
9
•
0
9
— szczyt twórczości.
9
NOBEL 1924 — za 'wybitny epicki opis życia wiejskiego'.
•
1
0
Umiera 5 grudnia 1925 r. KONTEKST powstania utworu:
1
Reymont pisał 'Chłopów' w trudnych warunkach — bieda, choroby.
2
Inspiracja: doświadczenia z dzieciństwa w okolicach Lipiec.
3
Opisał WIEŚ jaką znał.
4
Reymont nie był chłopem, ale obserwował chłopów.
5
BRAK idealizacji — ciężka prawda życia wiejskiego.
6
Kilkadziesiąt lat po UWŁASZCZENIU (1864 w Królestwie Polskim) — chłopi posiadają ziemię, ale wciąż ograniczeni. STRUKTURA — 4 TOMY = 4 PORY ROKU:
1
TOM I: JESIEŃ (1904).
2
TOM II: ZIMA (1904).
3
TOM III: WIOSNA (1906).
4
TOM IV: LATO (1909). Cykliczna kompozycja oparta na rytmie natury. Mitologizacja — czas pozahistoryczny, brak konkretnej daty. GATUNEK:
1
Powieść MŁODOPOLSKA.
2
'EPOPEJA CHŁOPSKA' — Reymont stosuje cechy klasycznej epopei.
3
NATURALIZM: Zola, instynkty, fizjologia.
4
SYMBOLIZM: głębsze znaczenia.
5
REALIZM społeczny.
6
ELEMENTY mitu — paralele klasyczne. CECHY EPOPEI w 'Chłopach':
1
BOHATER ZBIOROWY: społeczność LIPIEC.
2
PANORAMICZNY obraz wsi (wszystkie warstwy: bogaci gospodarze, biedni komornicy, parobcy, wędrowni).
3
Rozbudowane OPISY przyrody.
4
PORÓWNANIA HOMERYCKIE: np. zima jak 'zwierz srogi i głodny'.
5
Wielowątkowość.
6
BOHATER PRZEWODNI: Boryna jako 'książę achajski'.
7
OPOWIEŚCI w opowieści — historie Rocha.
8
Mitologizacja. ODSTĘPSTWA od klasycznej epopei:
1
PROZA zamiast wiersza.
2
BRAK inwokacji do Muzy.
3
NATURALIZM: instynkty, fizjologia.
4
Brak HEROIZACJI — Reymont ukazuje rubaszność, okrucieństwo, małostkowość.
5
Modernistyczne elementy.
6
Wielogłosowość narracji. AKCJA:
1
Miejsce: fikcyjna wieś LIPCE na Mazowszu (Reymont miał na myśli okolice Tomaszowa Mazowieckiego).
2
Czas: nieokreślony — kilkadziesiąt lat po uwłaszczeniu (1864).
3
Brak konkretnej daty CELOWO — mitologizacja, uniwersalizacja.
4
Życie cyklicznie wpisane w pory roku. POSTACI GŁÓWNE — szczegółowo:
1
MACIEJ BORYNA: patriarcha. Wiek około 60 lat. Wdowiec po pierwszej żonie (matka Antka). NAJBOGATSZY gospodarz Lipiec — ok. 30 MORGÓW ziemi. Pierwszy chłop we wsi. Stary, ale silny, twardy, przebiegły. Polityk wiejski. W tomie I — żeni się z młodą JAGNĄ.
2
JAGNA DOMINIKÓWNA (Paczesiówna) — druga żona Boryny. CÓRKA DOMINIKOWEJ. NAJPIĘKNIEJSZA we wsi. Młoda (około 19 lat). Kobieta-natura, zmysłowa, wrażliwa estetycznie (wystrzyga ozdoby z papieru, płacze nad opowieściami Rocha). PASYWNA — nie ma własnej woli. Pociąga mężczyzn — Antek, Mateusz, Jasiek (syn organisty). Postać tragiczna — femme fatale + ofiara.
3
ANTEK BORYNA: syn Macieja z pierwszego małżeństwa. Wiek około 30 lat. Ożeniony z HANKĄ. Ojciec dzieci. WIELKI, silny. Buntownik. Konflikt z ojcem o ziemię. KOCHANEK Jagny-MACOCHY! Wygnany z domu w tomie I.
4
HANKA BORYNINA: żona Antka. Córka biednego BYLICY. Początkowo POKORNA, lękliwa. Po wygnaniu — PRZEMIANA w zaradną, twardą kobietę. Przędzie wełnę, sprzedaje krowę, targuje się z Żydami. W finale — odzyskuje pozycję.
5
DOMINIKOWA: matka Jagny. Wdowa. INTRYGANTKA. Manipuluje swatami z Boryną — wymusza 6 MORGÓW dla Jagny jako warunek ślubu. Trzyma majątek twardo. Konflikt z synami Szymkiem i Antkiem-zięciem Jagny.
6
KUBA SOCHA (Jakub Socha) — parobek Borynów. SIEROTA. KŁUSOWNIK. Postrzelony przez BOROWEGO w nogę. Ukrywa ranę. Noga gnije. Próbuje SAM amputować SIEKIERĄ. WYKRWAWIA się. UMIERA podczas WESELA Boryny z Jagną — ironia.
7
WITEK: młody pastuszek-sierota u Borynów.
8
JÓZKA: córka Boryny z pierwszego małżeństwa, młoda.
9
ROCHO: wędrowny pielgrzym. UCZY dzieci czytania. OPOWIADA legendy, historie biblijne, o królach polskich. Działacz NARODOWY (?) — aluzje patriotyczne. MENTOR wsi. Postać tajemnicza.
•
1
0
KSIĄDZ proboszcz Lipiec — moralista. W kazaniu z ambony piętnuje Antka (po pożarze brogu) i Jagnę (w Lecie).
•
1
1
KOWAL: zięć Boryny (mąż córki z pierwszego małżeństwa). INTRYGANT. Chce zdobyć majątek.
•
1
2
JAGUSTYNKA: zgorzkniała staruszka. Wygnana przez WŁASNE DZIECI. Plotkarka, judzicielka.
•
1
3
JAMBROŻY (Ambroży) — zakrystian. Pijak. Opowiada ucieszne historie.
•
1
4
JANKIEL: karczmarz ŻYDOWSKI. Pożycza chłopom na BORG.
•
1
5
MATEUSZ GOŁĄB: rywal Antka. Brygadzista TARTAKU. Chełpił się przed chłopami, że bywał u Jagny. ANTEK WRZUCA GO do RZEKI — łamiąc mu żebra.
•
1
6
MŁYNARZ: jeden z bogatszych. Plotka o romansie Antka-Jagny.
•
1
7
WÓJT: władza wiejska.
•
1
8
ORGANISTA i ORGANIŚCINA — Hanka prędze u nich wełnę.
•
1
9
STARY BYLICA: ojciec Hanki. BIEDNY komornik. Antek z Hanką zamieszkuje w jego ruderze.
•
2
0
PAN JACEK: brat DZIEDZICA z WOLI. Wrócił z dalekich krajów. Szuka KUBY (który uratował mu życie na wojnie). Dowiaduje się, że Kuba zmarł — odwiedza grób. Boryna podejrzewa go o szpiegowanie dworu.
•
2
1
BOROWY: leśniczy dworu. Postrzelił Kubę. W bitwie o las RANI Borynę kolbą. ANTEK ZABIJA go.
•
2
2
JASIEK: syn organisty. Miał zostać księdzem. JAGNA próbowała go uwieść. Skandal — ostateczny powód wygnania Jagny. WĄTKI GŁÓWNE:
1
MAŁŻEŃSTWO Boryny z Jagną (Jesień). Negocjacje z Dominikową, 6 morgów. Wesele kulminacją tomu I.
2
ROMANS Antka z JAGNĄ — MACOCHĄ. Trójkąt trojański. Tabu kazirodztwa.
3
KONFLIKT pokoleń — Boryna vs Antek o ZIEMIĘ i JAGNĘ.
4
BIEDA Hanki po wygnaniu.
5
PRZEMIANA Hanki — z pokornej w zaradną.
6
BITWA chłopów z dworem o LAS (Zima, finał).
7
UWIĘZIENIE Antka po zabiciu borowego.
8
ŚMIERĆ Boryny w polu (Wiosna).
9
WYGNANIE Jagny na wozie gnojnym (Lato).
•
1
0
ROCHO: tajemnicza działalność. KLUCZOWE SCENY:
1
NEGOCJACJE Boryny z DOMINIKOWĄ o 6 morgów (Jesień).
2
WESELE Boryny z Jagną — kulminacja tomu I. Kuba umiera.
3
WYGNANIE ANTKA z domu po bójce z ojcem.
4
HANKA z dziećmi u Bylicy — bieda.
5
NEGATYWNA przemiana Antka — wpada w ramiona Jagny.
6
WIGILIA u Borynów — Rocho czyta o narodzeniu Jezusa. Witek i Józka idą do obory — krowy 'rozmawiają'.
7
Antek prosi Jagnę o WYJŚCIE ZA BRÓG.
8
BORYNA stróżuje noce. Znajduje zapaskę Jagny.
9
POŻAR BROGU. Boryna podpala bróg z Antkiem i Jagną w środku. Antek ucieka, Jagna wygnana do matki. Boryna NIE zeznaje przeciw synowi.
•
1
0
KAZANIE księdza piętnujące Antka. Antek odrzucony przez wieś — 'moc wsi potężna'.
•
1
1
BITWA O LAS. Dziedzic wycina chłopski las. Boryna prowadzi gromadę. Borowy rani Borynę. Antek zabija borowego — 'Tyżeś to, synu?' (pojednanie).
•
1
2
UWIĘZIENIE Antka. Boryna w łóżku ciężko ranny.
•
1
3
WIECZORNICA u Kłębów — Roch opowiada historie. Jagna płacze.
•
1
4
ŚMIERĆ Boryny — wstaje w malignie, wychodzi w pole, wykonuje GEST SIEJBY, upada w bruzdę. Naturalizm + mit.
•
1
5
Powrót Antka.
•
1
6
JAGNA uwodzi JASIKA — syna organisty (chcącego być księdzem).
•
1
7
KAZANIE księdza z ambony — Jagna piętnowana.
•
1
8
WYGNANIE JAGNY: wieś wsadza ją na WÓZ GNOJNY. Mechanizm kozła ofiarnego. SCENA POŻARU BROGU — szczegółowo:
1
Boryna od dawna podejrzewał.
2
Stróżował nocami.
3
Znalazł ślady przy przełazie.
4
ZAPASKĘ Jagny pod brogiem.
5
Przyłapie ich w brogu.
6
PODPALA bróg.
7
Antek wyskakuje, ucieka.
8
Jagna wygnana do matki.
9
BORYNA NIE zeznaje.
•
1
0
Pisarz, strażnicy zostają z niczym.
•
1
1
Ojcowska więź silniejsza od zemsty.
•
1
2
Boryna ZACHOWUJE TAJEMNICĘ. SCENA BITWY O LAS — kulminacja:
1
Dziedzic wycina las uznawany za chłopski.
2
Boryna prowadzi gromadę.
3
Bitwa krwawa.
4
BOROWY rani Borynę KOLBĄ fuzji.
5
Antek widzi ojca padającego.
6
ANTEK ZABIJA borowego.
7
Boryna leżąc rozpoznaje syna: 'Tyżeś to, synu?'.
8
Akt katharsis.
9
Antek aresztowany.
•
1
0
Boryna ciężko ranny.
•
1
1
Pojednanie ojca z synem ZAPLATCONE krwią.
•
1
2
Antek w więzieniu — pojednanie obu z społecznością. ŚMIERĆ BORYNY — kulminacja tomu III 'Wiosna':
1
Po długim chorowaniu.
2
W malignie.
3
Wstaje z łóżka.
4
Wychodzi w pole.
5
Bierze kij.
6
WYKONUJE GEST SIEJBY.
7
Naturalistyczny odruch warunkowy.
8
Symboliczny mit — siejba=odrodzenie.
9
Upada w bruzdę.
•
1
0
Umiera.
•
1
1
Reymont łączy NATURALIZM (instynkt) z MITEM (sacrum natury).
•
1
2
Scena uznawana za ARCYDZIEŁO. SCENA WYGNANIA JAGNY — Lato:
1
Jagna uwodzi Jasika.
2
Skandal.
3
Ksiądz z ambony piętnuje.
4
Wieś nie wybacza.
5
Zbiera się gromada.
6
Wsadzają Jagnę na WÓZ GNOJNY.
7
Wywożą do matki.
8
Jagna jako KOZIOŁ OFIARNY.
9
Mechanizm Girarda — wspólnota w kryzysie szuka ofiary.
•
1
0
Wszystkie lęki, frustracje koncentrowane na Jagnie.
•
1
1
Naruszała normy moralne (romans z pasierbem).
•
1
2
Już była naznaczona. WĄTEK ROCHA — tajemnicza postać:
1
Wędrowny pielgrzym.
2
Pielgrzymuje od wsi do wsi.
3
Uczy dzieci czytania.
4
Opowiada legendy biblijne, historie o królach polskich.
5
Działacz NARODOWY? — aluzje patriotyczne.
6
MENTOR wsi.
7
Moralista.
8
Łączy religię z patriotyzmem.
9
Konspirator (?) — Reymont nie nazywa wprost (cenzura).
•
1
0
Symbol pamięci narodowej. MOTYWY:
1
ZIEMIA jako WARTOŚĆ NACZELNA. Cytat Dominikowej: 'człowiek bez gruntu jak bez nóg'. Hierarchia społeczna oparta na morgach. Boryna pierwszy bo ma 30. Konflikt o ziemię = oś fabuły.
2
CYKLICZNOŚĆ natury i życia. Pory roku = struktura. Mit agrarny.
3
KONFLIKT pokoleń. Boryna vs Antek. Klasyczny motyw.
4
KOBIETA FATALNA. Jagna jako Helena Trojańska. Uroda jako przekleństwo.
5
Praca na roli jako SACRUM.
6
Religia LUDOWA — sacrum + magia (Wigilia, opłatek bydlętom, rozmawianie z krowami w nocy).
7
Mitologizacja codzienności.
8
NATURALIZM: instynkty, fizjologia.
9
Wspólnota vs jednostka.
•
1
0
Bieda i bogactwo.
•
1
1
Tradycja i obrzęd.
•
1
2
Pamięć narodowa (Rocho). JĘZYK:
1
STYLIZACJA na GWARĘ — elementy łowickiej, piotrowskiej, tomaszowskiej. Reymont SAM tworzy gwarę literacką.
2
Poetyckie OPISY przyrody — animizacja, personifikacja.
3
PORÓWNANIA HOMERYCKIE.
4
Cytat: 'Nadchodziła zima... jako ten zwierz srogi i głodny'.
5
DWA narratory — chłopski gawędziarz + młodopolski poeta.
6
Wielogłosowość.
7
Bogactwo metaforyki. RECEPCJA:
1
Sukces od początku.
2
Nobel 1924 — 'za wybitny epicki opis życia wiejskiego'.
3
Drugi polski Nobel literacki (Sienkiewicz 1905).
4
Tłumaczenia na wiele języków.
5
Klasyk polskiej literatury.
6
Film Jana Rybkowskiego (1973).
7
Serial TV 'Chłopi' (1973).
8
Nowa adaptacja: animacja 'Chłopi' DK Welchman (
•
2
•
0
•
2
3
— sukces światowy.
9
Standard polskiej szkoły.

Zacznij ćwiczyć: Chłopi → Zobacz przykładowe zadania ↓

LIVE — pytania z bazy dla tego tematu

Wypróbuj pytania z tematu „Chłopi"

Trzy losowe pytania z naszej bazy dla tego tematu — kliknij i sprawdź.

📖 SPRAWDZIAN Z LEKTURY

Sprawdzian z lektury „Chłopi”: co musisz mieć w głowie

Na sprawdzianie z „Chłopów” nauczyciel pyta, ile morgów Boryna zapisał Jagnie i o co pobił się z Antkiem, jak umarł parobek Kuba, kto podpalił bróg, kto w bitwie o las rozbił Borynie głowę i kogo zabił Antek. Pyta też, w którym tomie umiera Maciej i co robi przed śmiercią na polu, dokąd Antek trafia po bitwie, dlaczego Hanka zamieszkała w domu teścia i jak wieś wygnała Jagnę. Ta strona zbiera takie fakty z odesłaniem do tomu i rozdziału, cytaty sprawdzone w tekście i pytania z naszego banku, na których możesz się przetestować.

Jak zbudowana jest powieść „Chłopi”

Cztery tomy, cztery pory roku: Powieść ma cztery tomy nazwane porami roku: „Jesień” (12 rozdziałów), „Zima” (13), „Wiosna” (11), „Lato” (13). Rozdziały mają tylko numery. Tom pierwszy otwiera dedykacja dla Zenona Przesmyckiego (Miriama). Każdy tom kończy się mocnym zdarzeniem: śmiercią Kuby w noc wesela, bitwą o las, śmiercią Boryny na polu, wygnaniem Jagny i żniwami.
Czas akcji: Jeden rok, od końca września (już w pierwszym rozdziale: „to był już koniec września”) do żniw następnego lata. Roku kalendarzowego tekst nie podaje. Czas mierzy się świętami i pracą w polu: Zaduszki, jarmark na świętą Kordulę, Wigilia, Trzej Królowie, ostatki i Popielec, Wielki Tydzień, Boże Ciało, sobótki, odpust Piotra i Pawła, żniwa.
Miejsca: Lipce: wieś nad stawem, z kościołem, plebanią, młynem i tartakiem, karczmą Jankla, kuźnią i domem Boryny. Dwór w Woli i dworski las na Wilczych Dołach, o który toczy się spór. Tymów, gdzie są sąd i jarmark. Podlesie, dworski folwark, który dziedzic chce sprzedać Niemcom, a w końcu sprzedaje chłopom po sześćdziesiąt rubli za morgę.
Narrator i gwara: Narrator trzecioosobowy, wszechwiedzący, zagląda w myśli wielu postaci. Postacie mówią gwarą (ino, jeno, kiej, la, abo, przeciech, zwiesna), a ta stylizacja przechodzi też do narracji: o Borynie przy płonącym brogu narrator pisze, że był „straszny kiej trup”. Obok tego długie, poetyckie opisy przyrody, które otwierają tomy i rozdziały (np. początek „Zimy”: „Nadchodziła zima…”).
Obrzędy na tekście: Swaty i zrękowiny w karczmie (Jesień, rozdz. VIII), Zaduszki z wypominkami (IX), wesele z przeprosinami, oczepinami i składką na czepiec (XI), przenosiny młodej (XII). Wigilia z opłatkiem dla krów i pasterka (Zima, rozdz. IV), wieczornica z niedźwiedziem i opowieściami Rocha (X). Wielki Tydzień, pisanki i święcone (Wiosna, rozdz. IV), rezurekcja i śmigus (V), procesja na granice pól (VII), Boże Ciało (IX). Pogrzeb i stypa Boryny (Lato, rozdz. I), odpust (II).
Gatunek: Nazywa się ją powieścią-epopeją. Na tekście: bohaterem jest cała gromada, od komorników po wójta, młynarza i organistę; porządek wyznaczają pory roku i prace polowe; w fabułę wplecione są opowieści Rocha (legenda o psie Burku, przypowieść o koniu, historia Kazimierza Jastrzębia); wielkie sceny zbiorowe to wesele, bitwa o las, rezurekcja i wygnanie Jagny.
Kontekst (spoza tekstu): Za „Chłopów” Reymont dostał w 1924 roku Nagrodę Nobla. Akcja toczy się na wsi w zaborze rosyjskim: w tekście są strażnicy, urzędnicy, naczelnik i szkoła, na którą gmina ma płacić podatek. Dawne powstanie wraca w opowieściach: Kuba walczył w nim razem z młodym panem Jackiem, a nad trumną Boryny pan Jacek mówi, że i Maciej był w powstaniu.

Chronologia: 29 kroków po tomach i rozdziałach

Tom i rozdział wg wydania Wolnych Lektur, w którym tomy nazywają się częściami: „Jesień” ma 12 rozdziałów, „Zima” 13, „Wiosna” 11, „Lato” 13. Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.

1

Jesień, rozdz. I

Koniec września. Stara Agata, uboga krewna Kłębów, idzie na zimę na żebry. Na polu Boryny kopacze plotkują o Jagnie, córce Dominikowej, i o tym, że chodzi za nią Antek, syn Boryny.
2

Jesień, rozdz. II

Zdycha najlepsza krowa Borynów. Antek mówi żonie: „Ojcowa krowa to nie nasza strata!”. Boryna, wdowiec od wiosny, postanawia, że za życia nie odpisze dzieciom ani morgi. U wójta pada imię Jagny jako kandydatki na trzecią żonę.
3

Jesień, rozdz. III

Boryna bije pastucha Witka za krowę. Sąd w Tymowie: sprawa Bartka Kozła o świnię Dominikowej i sprawa Jewki, która twierdzi, że jej dziecko jest Boryny (kończy się na niczym). W drodze powrotnej Boryna zagaduje Dominikową o ożenek.
4

Jesień, rozdz. IV

Niedziela. Kuba uczy Witka pacierza, w kościele pcha się przed wielki ołtarz, gdzie stają gospodarze. Boryna i Antek kłócą się przy obiedzie. Antek z Hanką liczą w polu, ile ziemi im przypadnie. Kuba przepija rubla i odmawia Janklowi kradzieży owsa.
5

Jesień, rozdz. V–VI

Jarmark na świętą Kordulę: Boryna godzi Kubę na następny rok i kupuje Jagnie chustkę i wstążkę. W deszczu przy kapuście Antek odprowadza Jagnę. Jambroży przychodzi w swaty; Jagna mówi matce: „Mnie ta wszystko jedno, każecie, to pójdę”.
6

Jesień, rozdz. VII–VIII

Wraca Mateusz Gołąb. Obieranie kapusty u Borynów, Roch opowiada legendę o psie Burku. Wójt i sołtys idą w swaty, w karczmie zrękowiny. Dominikowa wytargowuje zapis sześciu morgów przy drodze. Młynarz przynosi wieść, że dziedzic sprzedał porębę.
7

Jesień, rozdz. IX

Boryna zapisuje Jagnie u rejenta sześć morgów. Zaduszki: Witek płacze, bo nie zna imion rodziców do wypominków. Na starym cmentarzu Kuba opowiada mu, jak poszedł z dworem do powstania i zastał dwór spalony, a matkę zabitą.
8

Jesień, rozdz. X

Antek szuka rady u księdza i u kowala. Wieczorem rodzinna kłótnia o zapis: Antek krzyczy, że spał z Jagną, ojciec i syn biją się, rozrywają ich sąsiedzi. Boryna wygania Antków; przenoszą się do chałupy Bylicy, ojca Hanki. Kuba leży chory w stajni.
9

Jesień, rozdz. XI

Wesele: przeprosiny i błogosławieństwo u Dominikowej, ślub, taniec Boryny z Jagną, wieczerza, gry, oczepiny. Na czepiec zbierają ponad trzysta złotych. Przy stole gospodarze radzą, jak bronić lasu.
10

Jesień, rozdz. XII

Przenosiny Jagny do Boryny. Kuba wyznaje Jambrożemu, że postrzelił go borowy. Boi się szpitala i tego, że bez nogi Boryna go wygna; sam odrąbuje sobie nogę siekierą i umiera w stajni nad ranem, gdy kończy się wesele.
11

Zima, rozdz. I–II

Antkowie w nędzy sprzedają krowę za czterdzieści rubli. Antek mija na drodze sanie z Borynem i Jagną. Hanka bierze od organiściny wełnę do przędzenia; młynarz daje Antkowi pracę w tartaku i mówi Hance, że Antek „za Jagusią lata”.
12

Zima, rozdz. III

W tartaku rządzi Mateusz. Gdy w młynie chełpi się, że bywał w komorze Jagny, Antek chwyta go, wynosi i ciska do rzeki. Mateusz ledwie przeżył, a młynarz oddaje Antkowi prowadzenie tartaku.
13

Zima, rozdz. IV

Wigilia u Borynów: opłatek, Roch czyta o Narodzeniu, Jagna dzieli się opłatkiem z krowami, Witek i Józka czekają, czy krowy przemówią. Boryna z Dominikową sądzą, że Jagna jest brzemienna. Na pasterce Antek klęka przy Jagnie i prosi, by wyszła za bróg.
14

Zima, rozdz. V–VI

Gospodarze proszą Borynę, by poprowadził obronę lasu; wykręca się, bo chce się dogadać z dworem osobno. Pan Jacek, brat dziedzica, szuka Kuby, który wyniósł go z bitwy, i idzie z Witkiem na jego grób. Antek i Jagna spotykają się w oborze i pod brogiem; Boryna znajduje jej zapaskę przy przełazie.
15

Zima, rozdz. VII

Trzej Królowie w karczmie. Mateusz godzi się z Antkiem, młodzi chcą Antka na przywódcę. Antek tańczy z Jagną na oczach wsi. Boryna wyrywa ją z tańca, a synowi grozi nad stawem, że go zabije.
16

Zima, rozdz. VIII–IX

Boryna choruje z zazdrości, traktuje Jagnę jak dziewkę; ona za radą Jagustynki się buntuje. Ksiądz na kolędzie ostrzega Jagnę. Hanka z ojcem idzie po drewno w zamieci; Boryna podwozi ją i zaprasza do siebie. W nocy łuna nad wsią.
17

Zima, rozdz. X–XI

Wieczornica u Kłębów: niedźwiedź, baśnie i przypowieści Rocha. Jagna wymyka się z Antkiem w pola, potem chowają się w brogu. Boryna zatyka otwór słomą i podpala bróg, przebija Antka widłami; kochankowie uciekają, stary krzyczy „Gore!”.
18

Zima, rozdz. XII

Wieś wini Antka, ale strażnicy odjeżdżają bez niego; gniew przenosi się na Jagnę. W Popielec Hanka idzie do Boryny i zyskuje jego łaskę. Ksiądz z ambony każe wsi odwrócić się od Antka. Jagna godzi się ze starym i wraca do niego.
19

Zima, rozdz. XIII

Przednówek, Antek zrywa z Jagną. Dziedzic tnie chłopski las. Rano Antek bije w dzwon, cała wieś z Boryną na czele idzie na Wilcze Doły. Borowy rozbija Borynie głowę kolbą, Antek zabija borowego. Ranny ojciec poznaje syna.
20

Wiosna, rozdz. I–II

Agata wraca do wsi. Ponad pięćdziesięciu chłopów siedzi w więzieniu, pola leżą odłogiem, Boryna leży nieprzytomny. Hanka przeniosła się do jego domu i rządzi. W Niedzielę Palmową stary na chwilę odzyskuje przytomność i mówi jej, gdzie schował pieniądze.
21

Wiosna, rozdz. III–V

Kowal szuka pieniędzy w beczkach ze zbożem. Wichura zawala chałupę Weronki. W noc rezurekcji Hanka zabiera ukryty grosz; kowal spóźnia się z podkopem pod komorę. Wizyta Hanki u Antka w więzieniu kończy się zawodem. W nocy płonie dworski folwark na Podlesiu.
22

Wiosna, rozdz. VI–VII

Hanka rodzi syna, na chrzcie dostaje imię Roch. Sąsiednie wsie przyjeżdżają pomóc w orce i siewie. Podczas procesji na granice pól wracają z więzienia chłopi, ale bez Antka. Jasio, syn organisty, wyjeżdża, a Jagna długo za nim patrzy.
23

Wiosna, rozdz. VIII–X

Dziedzic chce sprzedać Podlesie Niemcom. Wraca Rocho: Antka wypuszczą za pięćset rubli zastawu, a Hanka ma po starym 432 ruble. Wójta i Jagnę znajdują pijanych pod lasem. Dominikowa pada na rozpaloną blachę w bójce z synem Szymkiem. Chłopi z Rochem idą zapowiedzieć Niemcom wojnę.
24

Wiosna, rozdz. XI

Sianokosy i susza. Boryna zostaje namaszczony. W księżycową noc wstaje, idzie w pole i sieje ziemią z garści, a potem pustą ręką. Widzi Boga Ojca na tronie ze snopów i pada martwy na zagonie.
25

Lato, rozdz. I–III

Łapa prowadzi Józkę do trupa. Pogrzeb; pan Jacek mówi, że Boryna był z nimi w powstaniu. Na odpust Niemcy wyjeżdżają z Podlesia, Bylica żebrze pod kościołem. Przy kłótni o działy Hanka wyrzuca Jagnę z domu; Jagna rzuca jej zapis. Przychodzi wiadomość, że Grzela, drugi syn Boryny, utonął w wojsku.
26

Lato, rozdz. IV–VI

Antek wraca z więzienia, chwali Hankę za gospodarkę. Ostatnia schadzka z Jagną: proponuje ucieczkę do Ameryki, ona odmawia. Kowal straszy go wyrokiem; Hanka nie zgadza się na ucieczkę. Szymek karczuje swoje sześć morgów na Podlesiu i bierze ubogi ślub z Nastusią.
27

Lato, rozdz. VII–VIII

Józka choruje w gorączce, cała w krostach; Witek znosi jej leśne zwierzęta. Piorun pali stodołę wójta. Zebranie gminne w sprawie szkoły: Antka wyrzucają z sali, pisarz ogłasza dwieście głosów za szkołą i osiemdziesiąt przeciw.
28

Lato, rozdz. IX–XII

Jasio, już w sutannie, wraca na wakacje; Jagna się w nim zakochuje. Żandarmi szukają Rocha, który żegna się z chłopami pod krzyżem i odchodzi. Wraca Jasiek, mąż Tereski. Jagata umiera u Kłębów jak gospodyni. Organiścina wysyła Jasia z pielgrzymką do Częstochowy.
29

Lato, rozdz. XIII

Wójta aresztują, bo w kasie gminnej brakuje pięciu tysięcy; organiścina mówi, że przepuścił je na Jagnę. Gromada postanawia ją wygnać, Antek się nie sprzeciwia. Tłum wywozi Jagnę na wozie z gnojem i zrzuca pod lasem. Potem żniwa, a ślepy dziad żegna wieś: „Ostańcie z Bogiem, ludzie kochane.”

Kto jest kim

Maciej Boryna	Najbogatszy gospodarz w Lipcach, „na trzydziestu morgach”, dwukrotny wdowiec, około sześćdziesiątki. Żeni się z Jagną i zapisuje jej sześć morgów. Prowadzi wieś do bitwy o las, dostaje kolbą w głowę i umiera na wiosnę w polu, siejąc ziemię.
Antek Boryna	Syn Macieja, mąż Hanki, najsilniejszy chłop we wsi. Kocha Jagnę, bije się z ojcem, zostaje wygnany. W bitwie o las zabija borowego, siedzi w więzieniu do lata. Na końcu przyjmuje ojcowiznę i nie broni Jagny przed gromadą.
Hanka (Anna) Borynowa	Żona Antka, córka Bylicy, wniosła trzy morgi. Z pokornej, zahukanej kobiety bieda robi twardą gospodynię: przędzie dla organiściny, zabiega o łaskę teścia, wiosną przejmuje jego dom, strzeże jego pieniędzy i wykupuje Antka.
Jagna (Jagusia)	Córka Dominikowej, najpiękniejsza we wsi, ma dziewiętnaście lat. Uzdolniona: robi wycinanki i pisanki, płacze przy muzyce i baśniach Rocha. Wychodzi za Borynę, kocha Antka, potem ulega wójtowi i zakochuje się w Jasiu. Gromada wywozi ją ze wsi na wozie z gnojem.
Dominikowa (Paczesiowa)	Matka Jagny, Szymka i Jędrzycha, wdowa, pobożna, lecząca ludzi; wieś mówi o niej „czarownica”. Wytargowuje dla córki zapis. W bójce z Szymkiem pada na rozpaloną blachę i zostaje poparzona; na końcu biegnie ratować wygnaną Jagnę.
Kuba (Jakub Socha)	Parobek Boryny, kulawy od postrzału z powstania, pobożny, czuły dla koni i dla Witka. Postrzelony przez borowego, sam odrąbuje sobie nogę i umiera w noc wesela.
Witek	Pastuch u Boryny, znajda. Robi drewnianego bociana, potem kogutka, oswaja boćka, którego kupuje ksiądz. Potajemnie karmi opuszczonego, umierającego Borynę i poi go mlekiem.
Józka	Najmłodsza córka Boryny, na początku idzie jej dziesiąty rok. Po wygnaniu Antków prowadzi dom ojca; latem ciężko choruje, cała w krostach.
Kowal Michał	Zięć Boryny, mąż jego córki Magdy. Intrygant: wypomina teściowi posag żony, podjudza Antka, a po wypadku Boryny szuka ukrytych pieniędzy i robi podkop pod komorę.
Rocho	Wędrowiec, który był u grobu Jezusowego. Uczy dzieci czytać, opowiada legendy i baśnie, pomaga wsi, gdy chłopi siedzą w więzieniu. Ścigany przez żandarmów, odchodzi pod koniec „Lata”.
Mateusz Gołąb	Parobek po trzydziestce, zdolny cieśla, gra na fleciku. Rywal Antka o Jagnę, wrzucony przez niego do rzeki, potem przyjaciel. Romansuje z Tereską, żoną żołnierza, zbija trumnę Borynie i jako jedyny broni Jagny przed tłumem.
Jagustynka	Stara komornica o ostrym języku. Oddała dzieciom dziesięć morgów i poszła na wyrobek; przestrzega Borynę przed oddaniem ziemi. Pomaga w schadzkach Jagny z Antkiem.
Bylica i Weronka	Ojciec Hanki, schorowany starzec na wycugu u starszej córki Weronki, która go głodzi. Latem idzie na żebry. Chałupę Weronki zawala wiosenna wichura.
Agata (Jagata)	Uboga krewna Kłębów, co roku na zimę idzie na żebry. Marzy o jednym: umrzeć we własnej wsi jak gospodyni. Umiera latem u Kłębów pod świętymi obrazami.
Pan Jacek	Brat dziedzica z Woli, dawny powstaniec, którego Kuba wyniósł z bitwy. Żyje jak chłop, gra na skrzypcach pod figurami. Po cichu daje Stachowi drzewo na chałupę, a Szymkowi krowę.
Jasio	Syn organisty, uczy się na księdza. Jagna zakochuje się w nim latem; matka wysyła go z pielgrzymką do Częstochowy, żeby go od niej oddalić.
Wójt (Piotr)	Swat Boryny, trzyma z dworem i urzędem, uwodzi Jagnę. Latem aresztowany za brak pięciu tysięcy w kasie gminnej.
Szymek i Jędrzych	Synowie Dominikowej, trzymani przez matkę krótko. Szymek żeni się z Nastusią Gołębianką wbrew matce i zakłada gospodarstwo na Podlesiu.
Grzela Boryna	Drugi syn Macieja, w wojsku przez całą akcję. W „Lecie” przychodzi wiadomość, że utonął.

Sceny, o które pytają, z cytatem z tekstu

Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie Wolnych Lektur). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.

Jesień, rozdz. II

Boryna: ani morgi dzieciom

Po śmierci graniastej krowy Boryna idzie do wójta i w myślach liczy krzywdy: żona umarła na wiosnę, Antek ciągnie na swoją stronę, kowal czeka, co chwycić. Postanawia, że póki żyje, nie odda gruntu, a Antek, gdy Grzela wróci z wojska, pójdzie na gospodarkę żony.

póki rucham tymi kulasami, to ani jednej morgi nie odpiszę i do waju na wycug nie pójdę…
Maciej Boryna (do siebie)

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Tu jest źródło konfliktu ojca z synem: spór zaczyna się od ziemi, zanim między nimi stanie Jagna.

Jesień, rozdz. VI

Dusza Jagny jak ziemia

Jambroży przyszedł w swaty od Boryny. Dominikowa liczy morgi, a Jagna mówi, że jej wszystko jedno, i siada przy kądzieli. Narrator porównuje jej duszę do ziemi, którą bierze każdy wiatr.

potężna a bez woli, bez chcenia bez pragnień — martwa a nieśmiertelna, i jako tę ziemię brał wicher każdy, obtulał sobą i kołysał, i niósł tam, gdzie chciał…
narrator

Dlaczego to pada na sprawdzianie: To najkrótsza odpowiedź na pytanie o charakter Jagny: nie wybiera i nie planuje, poddaje się temu, kto jest silniejszy.

Jesień, rozdz. X

Bójka ojca z synem

Rodzina czeka na Borynę, kłótnia o zapis przechodzi w wyzwiska. Hanka nazywa Jagnę lakudrą, a Antek przy wszystkich krzyczy, że z nią spał. Ojciec bije go w twarz, Antek wpada na oszkloną szafkę i rzuca się na ojca; rozrywają ich sąsiedzi. Nazajutrz Boryna wygania Antków z domu.

I ja przywtórzę, że lakudra jest, włók, ja! A spał z nią, kto chciał, ja!…
Antek

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o powód wygnania Antka pada na każdym sprawdzianie; pełna odpowiedź łączy zapis sześciu morgów i Jagnę.

Jesień, rozdz. XI

Wesele Boryny z Jagną

Przeprosiny i błogosławieństwo u Dominikowej, ślub, chodzony, taniec Boryny z Jagną, wieczerza, gry, oczepiny i składka na czepiec. Jagna prawie nic nie je, a goście przy stole liczą koszt wesela, obgadują jej kochanków i wróżą karę za krzywdę Antków.

Jaguś, kuntentna jesteś, co? Śliczności ty moje! Jaguś, nie bój się, dobrze ci u mnie będzie, jak i u matuli nie było lepiej… Panią se będziesz, Jaguś, panią…
Maciej Boryna (do Jagny przy wieczerzy)

Dlaczego to pada na sprawdzianie: To największa scena obrzędowa powieści; typowe polecenie: wymień etapy wesela i opisz, jak zachowuje się panna młoda.

Jesień, rozdz. XII

Śmierć Kuby

Kuba wyznaje Jambrożemu, że postrzelił go borowy. Jambroży wydłubuje śruciny i każe jechać do szpitala, gdzie nogę by urżnęli. Kuba boi się szpitala i tego, że parobka bez nogi Boryna wygna. Odrąbuje sobie nogę siekierą i umiera w stajni, gdy w chałupie kończy się wesele.

Tam żywcem krają… tam… Oberznijcie wy… co ino zechcecie, zapłacę, oberznijcie… do szpitala nie chcę, wolę już tutaj zdychać…
Kuba (do Jambrożego)

Dlaczego to pada na sprawdzianie: „Jak zginął Kuba” to stałe pytanie z tomu I; scena pokazuje też, że parobek bez zdrowia nie ma na wsi nic.

Zima, rozdz. IV

Pasterka

Po wieczerzy wigilijnej, na której Roch czytał o Narodzeniu, cała wieś idzie na pasterkę. Antek przeciska się do Jagny, klęka przy niej i szepcze. Jagna niemal wstaje, żeby iść za nim.

Wyjdź którego dnia za bróg… o każdym wieczorze czekał będę… nie bój się… pomówić mi z tobą pilno… wyjdź…
Antek (do Jagny)

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Od tej prośby zaczyna się romans Antka z macochą; pytanie o „wewnętrzny dramat Jagny” w tomie II odnosi się do niej.

Zima, rozdz. XI

Podpalony bróg

Po wieczornicy Antek i Jagna chowają się w brogu. Ktoś ich śledzi: to Boryna. Zatyka otwór słomą i podpala bróg, przebija Antka widłami. Antek bije ojca i ucieka, Jagna też znika; stary biega wokół ognia i krzyczy „Gore!”, a wieś myśli, że podpalił Antek.

Boryna zaś przygięty, straszny kiej trup, czatował z widłami w ręku.
narrator

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie „kto podpalił bróg i dlaczego wieś winiła Antka” sprawdza, czy ktoś czytał, bo wieś do końca nie zna prawdy.

Zima, rozdz. XIII

Bitwa o las

Dziedzic tnie chłopski bór na Wilczych Dołach. Boryna prowadzi wieś, dworscy szarżują konno. Antek mierzy z fuzji do ojca, ale nie strzela. Borowy rozbija Borynie głowę kolbą; Antek rzuca się na borowego i go zabija. W saniach stary otwiera oczy i poznaje syna.

Tyżeś to, synu?… Tyżeś?…
Maciej Boryna

Dlaczego to pada na sprawdzianie: To kulminacja tomu II i koniec wojny ojca z synem; stąd pytania o uwięzienie chłopów i o wiosnę bez mężczyzn.

Wiosna, rozdz. XI

Siew i śmierć Boryny

Umierający Boryna wstaje w nocy, bierze ziemię w koszulę jak zboże i sieje na zagonie, na koniec pustą garścią. Pola wołają, by został. W błyskawicy widzi Boga Ojca na tronie ze snopów, odpowiada „Panie Boże, zapłać!” i pada twarzą do ziemi.

Pódziże, duszko człowiecza, do mnie. Pódziże, utrudzony parobku…
Bóg Ojciec w wizji umierającego Boryny

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Nauczyciele pytają, w którym tomie umiera Boryna (w „Wiośnie”, nie w „Lecie”) i jak rozumieć gest siewu.

Lato, rozdz. XIII

Gromada sądzi Jagnę

Wójta aresztowano za brak pięciu tysięcy w kasie, a organiścina mówi, że przepuścił je na Jagnę. Nocą w karczmie organista wygłasza mowę o zgorszeniu, a gromada czeka, co powie Antek, pierwszy gospodarz. Antek nie broni Jagny. Nazajutrz tłum wywozi ją na wozie z gnojem i zrzuca pod lasem.

W gromadzie żyję, to i z gromadą trzymam! Chceta ją wypędzić, wypędźta! A chceta se ją posadzić na ołtarzu, posadźta! Zarówno mi jedno!
Antek

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o zakończenie i o postawę Antka wobec Jagny: wybiera gromadę i gospodarkę, nie miłość.

Liczby, które trzeba pamiętać

4 tomy, 49 rozdziałów

„Jesień” 12, „Zima” 13, „Wiosna” 11, „Lato” 13. Akcja trwa rok, od końca września do żniw.

30 morgów i 6 morgów

Boryna jest gospodarzem „na trzydziestu morgach” (Jesień, rozdz. III); Jagnie zapisuje sześć morgów przy drodze (targ w rozdz. VIII, u rejenta w rozdz. IX). Hanka wniosła Antkowi trzy morgi.

około 60 lat i 19. wiosna

O Borynie kopacze mówią, że ma „ze sześćdziesiąt roków” (Jesień, rozdz. I); o Jagnie matka w czasie swatów, że „na dziewiętnastą zwiesnę jej idzie” (rozdz. VIII).

ponad 300 złotych

Tyle goście zebrali na czepiec Jagny w czasie oczepin (Jesień, rozdz. XI).

40 rubli

Za tyle Antkowie sprzedają krowę na początku zimy (Zima, rozdz. I).

ponad 50 chłopów

Tylu mężczyzn z Lipiec aresztowano po bitwie o las (Wiosna, rozdz. I).

500 i 432 ruble

Pięćset rubli zastawu za wypuszczenie Antka przed sprawą; 432 ruble i pięć złotych zostawił Boryna w zbożu (Wiosna, rozdz. IX).

5000 rubli

Tyle brakuje w kasie gminnej; za to aresztują wójta (Lato, rozdz. XIII).

Jak wyglądają pytania: 81 zadań z „Chłopów” w banku

21 zamkniętych, 12 otwartych, 9 wielokrotnego wyboru, 4 wiązki pytań do fragmentu, 2 dopasowania, 2 rozprawki i 1 zadanie z lukami. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.

Fakty i fabuła

Krótkie, zamknięte, o konkretne zdarzenie i tom. Na sprawdzianach klasowych to zwykle pierwsza część.

•Na ile tomów podzielona jest powieść „Chłopi”?
•Jak nazywa się wieś, w której rozgrywa się akcja powieści „Chłopi”?
•Jak umiera parobek Kuba w tomie „Jesień”?
•Podaj imię i nazwisko młodej kobiety, którą poślubia stary Boryna w tomie „Jesień”.
•Które z poniższych wydarzeń mają miejsce w tomie „Jesień”?

Kto jest kim

Postaci drugiego planu, które łatwo pomylić: Rocho i pan Jacek, kowal i Jambroży, Witek i dzieci Boryny.

•Które z poniższych postaci są dziećmi Macieja Boryny?
•Kim jest Rocho w powieści „Chłopi”?
•Kim jest pan Jacek z Woli i dlaczego odwiedza Borynów?
•Połącz postacie z ich charakterystycznymi cechami lub funkcjami:
•Kim jest Maciej Boryna w powieści „Chłopi”?

Sceny i ich przyczyny

Pytania „dlaczego”: wymagają znajomości przebiegu zdarzeń, nie tylko faktu.

•Dlaczego Antek Boryna zostaje wygnany z ojcowskiego domu w tomie „Jesień”?
•Na czym polega główne źródło utrzymania Hanki w tomie „Zima”, po wygnaniu z ojcowego domu?
•Boryna w tomie „Zima” początkowo nie przyłącza się do gromady w sprawie obrony lasu. Jaki jest prawdziwy powód jego wstrzemięźliwości?
•Wyjaśnij, dlaczego Boryna podpala bróg, w którym ukrywają się Antek i Jagna.
•Jaką rolę pełni scena bitwy chłopów z dworskimi o las na końcu tomu „Zima”? Jak wpływa na dalsze losy bohaterów?

Interpretacja i język

Obrzędy, narracja, gwara, gatunek i symbole. Tu traci się najwięcej punktów, bo trzeba poprzeć zdanie przykładem z tekstu.

•Które z poniższych obrzędów i świąt zostały szczegółowo opisane w powieści?
•Które z poniższych cech charakteryzują język narracji w „Chłopach” Reymonta?
•Śmierć Boryny w tomie „Wiosna” – umierający stary wychodzi na pole i wykonuje gest siejby. Jak najgłębiej interpretować tę scenę?
•Porównaj postawy Boryny i Antka wobec ziemi i majątku. Co ich łączy, a co dzieli?
•Scena wieczornicy u Kłębów (tom „Zima”, rozdział X) jest jedną z najważniejszych w powieści pod względem artystycznym. Wyjaśnij, jaką funkcję pełnią opowieści Rocha i dlaczego Jagna reaguje na nie ze szczególnym wzruszeniem.

Rozpocznij sesję z „Chłopów” →

10 pytań losowanych z banku, otwarte ocenia AI. Sesja startuje od razu.

Tematy rozprawek z „Chłopów”

Konflikt pokoleń jako siła napędowa fabuły. Omów zagadnienie na podstawie „Chłopów” Władysława Stanisława Reymonta. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Czy „Chłopi” Reymonta to apoteoza życia wiejskiego, czy jego krytyka?

Pytania jawne CKE z „Chłopów” (matura ustna)

Zagadnienia z listy pytań jawnych (1); każde wymaga też wybranego kontekstu.

Obyczaj i tradycja w życiu społeczeństwa. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Chłopów Władysława Stanisława Reymonta. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Do przeczytania przed sprawdzianem

Pełne opracowania „Chłopów”: streszczenia, charakterystyki postaci i konteksty.

Streszczenie szczegółowe

cztery tomy po kolei

→

Kompozycja: pory roku w „Chłopach”

jak tomy łączą się z cyklem przyrody

→

Charakterystyka Macieja Boryny

gospodarz, ojciec, mąż

→

Charakterystyka Jagny

uroda, wrażliwość, los

→

Obrzędy i obyczaje w „Chłopach”

do pytania jawnego o obyczaj i tradycję

→

🎯 ZAKRES MATERIAŁU

Chłopi — co musisz umieć

10 kluczowych umiejętności — każda przećwiczona na konkretnych zadaniach z bazy.

Mitologizacja rzeczywistości — Lipce jako Troja, paralela mitu trojańskiego

MITOLOGIZACJA to KLUCZOWY zabieg artystyczny Reymonta. Nadaje wiejskiej rzeczywistości WYMIAR UNIVERSALNY, mityczny, ponadczasowy. Wieś Lipce = mikrokosmos rządzący się prawami archetypów. PARALELA TROJAŃSKA — wskazana przez szwedzkiego krytyka FREDRIKA BOOKA przy okazji NOBLA 1924: 1) MACIEJ BORYNA = MENELAOS — stary, bogaty, oszukany mąż. 2) JAGNA = HELENA — piękna kobieta, sprawcza nieszczęść, ośrodek konfliktu. 3) ANTEK = PARYS — młody uwodziciel, naruszający honor. 4) Wieś LIPCE = TROJA — wspólnota skazana na konflikt. 5) PORWANIE Heleny przez Parysa = romans Antka z Jagną. 6) WOJNA trojańska = konflikt Boryny z Antkiem. ZNACZENIE PARALELI: 1) Życie wsi NIE jest banalne. 2) Powtarza ARCHETYPOWE wzorce. 3) Te same KONFLIKTY co w mitach — zazdrość, pożądanie, władza. 4) UNIWERSALIZACJA wiejskiego dramatu. 5) Reymont podnosi chłopów do rangi BOHATERÓW EPOSU. 6) Demokratyzacja kategorii heroizmu. 7) Chłopi godni opowieści jak królowie. MITOLOGIZACJA — inne wymiary: 1) CYKLICZNA KOMPOZYCJA — 4 pory roku = mit agrarny. 2) Wieczny rytm narodzin, śmierci, odrodzenia. 3) BRAK konkretnej DATY akcji — celowo pozahistoryczny. 4) Życie ZBIOROWE — nie tylko jednostkowe. 5) PRACA jako SACRUM. 6) Śmierć Boryny w gestcie SIEJBY = mit agrarny. ŚMIERĆ BORYNY jako MIT: 1) Boryna w malignie wychodzi w pole. 2) Wykonuje gest SIEJBY. 3) Naturalizm (odruch) + Mit (sacrum). 4) Siewba = symbol cyklu. 5) Człowiek wraca do ZIEMI MATKI. 6) Wieczne odrodzenie. 7) Scena uznawana za ARCYDZIEŁO. JAGNA jako HELENA: 1) Piękność. 2) Uroda jako przekleństwo. 3) Pasywna, ale wzbudza pożądanie. 4) Sprawcza nieszczęść mimo woli. 5) Niewolnica własnej urody. 6) Klasyczna femme fatale. 7) Jak Helena — ostatecznie WYRZUCONA przez społeczność. BORYNA jako MENELAOS: 1) Stary mąż. 2) Bogaty, potężny. 3) Oszukany przez młodszego rywala. 4) Patriarcha. 5) Mściciel honoru. 6) Symbol władzy mężczyzny. ANTEK jako PARYS: 1) Młody, silny. 2) Uwodziciel. 3) Narusza tabu (kazirodztwo z macochą). 4) Buntownik. 5) Symbol pokolenia. RELIGIJNA mitologizacja: 1) Wigilia — Rocho czyta o narodzeniu Jezusa. 2) Opłatek bydlętom (tradycja). 3) Krowy 'rozmawiają' w noc Wigilii (mit ludowy). 4) Sacrum w codzienności. 5) Religijność LUDOWA — łączy chrześcijaństwo z magią. PRACA jako SACRUM: 1) Praca na roli = obrzęd. 2) Sianie, żniwa, młoćba — rytuały. 3) Człowiek jest CZĘŚCIĄ natury. 4) Praca daje GODNOŚĆ. 5) Estetyzacja pracy. CYKLICZNOŚĆ — 4 PORY ROKU: 1) JESIEŃ — przygotowania, ślub. 2) ZIMA — kryzys, konflikt. 3) WIOSNA — odrodzenie. 4) LATO — żniwa, finał. 5) Każdy tom = jedna pora. 6) Życie wsi WPISANE w cykl. 7) Nie ma 'początku' i 'końca' — wieczność. MITOLOGIZACJA w POLSKIEJ literaturze: 1) MICKIEWICZ 'Pan Tadeusz' — mit Soplicowa. 2) SIENKIEWICZ — mitologizacja XVII w. 3) WYSPIAŃSKI 'Wesele' — mit chłopsko-szlachecki. 4) Reymont — mit chłopski. 5) Polska tradycja mitologizacji. PARALELE LITERACKIE — mit trojański: 1) HOMER 'Iliada' — oryginał. 2) GIRAUDOUX 'Wojna trojańska nie odbędzie się'. 3) Wielu modernistów odwoływało się do mitu. 4) Reymont WBUDOWAŁ mit w realizm. KRYTYKA PARALELI: 1) Niektórzy uznają za przesadną. 2) Reymont nie nazywał wprost. 3) Interpretacja krytyków. 4) ALE: zaobserwowana przez Booka przy Noblu. 5) Świadomie czy nie — paralela istnieje. INTERPRETACJE mitologizacji: 1) ESTETYCZNA — piękno. 2) FILOZOFICZNA — uniwersalność. 3) NARODOWA — chłopi godni mitu. 4) SPOŁECZNA — demokratyzacja heroizmu. 5) PSYCHOLOGICZNA — archetypy. 6) RELIGIJNA — sacrum w codzienności. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Lipce jako MIKROKOSMOS. 2) Wieś jako uniwersalna przestrzeń konfliktu. 3) Mit zamiast historii. 4) Inspiracja dla modernistycznej literatury. 5) Polski wkład do literatury światowej. ROCHO jako narrator mitów: 1) Opowiada legendy. 2) Strażnik pamięci kulturowej. 3) Mit przekazywany ustnie. 4) Funkcja tradycji. 5) Mickiewiczowski 'siwy Wojski'. SIEJBA jako symbol: 1) Praca człowieka. 2) Ziarno w ziemię = śmierć. 3) Plon = zmartwychwstanie. 4) Cykl. 5) Religia agrarna pra-słowiańska. 6) Chrześcijaństwo (Jezus o ziarnie). 7) Mit uniwersalny. NA MATURZE — mitologizacja STANDARD pytań. Trzeba znać: paralelę trojańską (Boryna=Menelaos, Jagna=Helena, Antek=Parys — wskazana przez Booka przy Noblu 1924), cykliczność (4 pory roku), śmierć Boryny w gestcie siejby (naturalizm + mit), Lipce jako mikrokosmos, brak konkretnej daty (uniwersalizacja). Esej 'Mitologizacja w literaturze', 'Symbolika cyklu' WYMAGA tego materiału.

Konflikt pokoleń — Boryna vs Antek o ziemię i Jagnę

KONFLIKT MACIEJA BORYNY i ANTKA BORYNY to OŚ FABUŁY 'Chłopów'. Klasyczny KONFLIKT POKOLEŃ — ojciec vs syn. Spór o ZIEMIĘ, WŁADZĘ, KOBIETĘ. Eskalacja od bójki przez wygnanie po pożar. PRZYCZYNY KONFLIKTU: 1) ZIEMIA — głównie ekonomiczna. Antek czeka na schedę. Boryna zapisuje 6 morgów Jagnie (jako wiano). 2) JAGNA — Antek kochał Jagnę PRZED ślubem z ojcem. Tabu MACOCHY. 3) WŁADZA — Boryna patriarcha, Antek chce być gospodarzem. 4) POKOLENIA — stary vs młody, doświadczenie vs siła. 5) RÓŻNE STYLE życia — Boryna ostrożny pragmatyk, Antek impulsywny. CHARAKTERYSTYKA Boryny: 1) Wiek około 60 lat. 2) WDOWIEC po pierwszej żonie (matka Antka). 3) NAJBOGATSZY w Lipcach — ok. 30 morgów. 4) PATRIARCHA. 5) Pierwszy chłop we wsi. 6) Twardy, ale przebiegły. 7) Polityk wiejski — kalkuluje, manipuluje. 8) Ostrożny, działa rozważnie. 9) Władza tradycyjna. CHARAKTERYSTYKA Antka: 1) Wiek około 30 lat. 2) SYN Macieja z pierwszego małżeństwa. 3) Ożeniony z HANKĄ. 4) Ojciec DZIECI. 5) WIELKI, silny. 6) IMPULSYWNY — emocje, gniew. 7) Sięga po PRZEMOC. 8) Niedoceniony przez ojca. 9) Czeka na schedę. 10) Czuje się POMINIĘTY (Jagna dostała 6 morgów). ETAPY KONFLIKTU: 1) ZAPISANIE 6 morgów Jagnie — Antek wściekły. 2) WESELE Boryny z Jagną. Antek nie ma swojej pozycji. 3) BÓJKA Antka z ojcem o ziemię. Antek bije starego. 4) WYGNANIE Antka przez ojca — z żoną, dziećmi. Idą do Bylicy. 5) ANTEK i Jagna — romans macochy z pasierbem. 6) Lata mijają w biedzie. Antek pracuje na tartaku. 7) ROZMOWY Antka z Jagną — flirty. 8) Antek prosi Jagnę o wyjście za bróg. 9) BORYNA stróżuje noce. 10) Znajduje ZAPASKĘ Jagny pod brogiem. 11) Przyłapie ich w brogu. 12) PODPALA BRÓG. 13) Antek ucieka. Jagna wygnana. 14) Boryna NIE zeznaje przeciw synowi! 15) BITWA O LAS — Borowy rani Borynę. Antek ZABIJA borowego — broniąc OJCA. 16) Pojednanie krwią — 'Tyżeś to, synu?'. 17) Antek aresztowany. 18) Boryna ciężko ranny, umiera. 19) Antek wraca po więzieniu. SCENA BÓJKI w I tomie: 1) Antek wściekły na ojca za Jagnę. 2) Spór o ziemię. 3) Bije starego. 4) Ojciec wypędza syna. 5) Antek, Hanka, dzieci — na ulicę. 6) Mickiewiczowski moment dramatyczny. SCENA POŻARU BROGU — kulminacja: 1) Boryna podejrzewa. 2) Stróżuje noce. 3) Ślady pod brogiem. 4) ZAPASKA Jagny. 5) Przyłapie ich. 6) PODPALA bróg. 7) Antek ucieka. 8) Jagna wygnana do matki. 9) Pisarz, strażnicy. 10) Boryna PYTANY — NIE zeznaje przeciw synowi. 11) Ojcowska więź silniejsza od zemsty. 12) Klucz do interpretacji Boryny — mimo wściekłości, OCHRONA syna. SCENA BITWY O LAS — pojednanie: 1) Chłopi walczą o las. 2) Boryna prowadzi. 3) Borowy strzela do Boryny — kolba w głowę. 4) Boryna pada. 5) Antek widzi ojca padającego. 6) Rzuca się na borowego. 7) ZABIJA go. 8) Brony otacza Borynę. 9) 'Tyżeś to, synu?' — Boryna rozpoznaje. 10) MOMENT POJEDNANIA. 11) Krew jako spoiwo. 12) Antek aresztowany za zabójstwo. 13) Boryna umiera (w Wiośnie). PARADOKS pojednania: 1) Antek BIJE ojca w tomie I. 2) Antek RATUJE ojca w tomie II. 3) Konflikt → krew → pojednanie. 4) Cykl ojciec-syn. 5) Wieczna struktura. INTERPRETACJE konfliktu: 1) PSYCHOLOGICZNA — Edyp polski (chęć posiadania macochy). 2) SPOŁECZNA — pokolenia. 3) EKONOMICZNA — walka o ziemię. 4) POLITYCZNA — władza. 5) MITOLOGICZNA — patriarcha vs syn, Kronos vs Zeus. 6) UNIVERSAL — wieczny motyw. PARALELE LITERACKIE — konflikt pokoleń: 1) DOSTOJEWSKI 'Bracia Karamazow' — synowie i ojciec. 2) MICKIEWICZ 'Pan Tadeusz' — Jacek-Stolnik. 3) TURGIENIEW 'Ojcowie i dzieci'. 4) Klasyczny motyw. 5) BIBLIA — Kain i Abel, Jakub i Ezaw. POJEDNANIE — możliwe? 1) Tylko w obliczu śmierci. 2) Krwawa cena. 3) Boryna umiera pojednany z synem. 4) Antek dziedziczy. 5) Cykl kontynuowany. SYMBOLIKA OJCA i SYNA: 1) Boryna = tradycja, władza. 2) Antek = bunt, przyszłość. 3) Konflikt = przemiana. 4) Stary umiera, młody przejmuje. 5) Klasyczny model. ZNACZENIE dla powieści: 1) Konflikt = oś fabuły. 2) Eskalacja przez 4 tomy. 3) Bez konfliktu — nie ma powieści. 4) Reymont mistrz dramaturgii. 5) Modernistyczna psychologia. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Konflikt pokoleń wciąż aktualny. 2) Polskie rodziny. 3) Spory o dziedzictwo. 4) Tradycja vs zmiana. 5) Ojcowie i synowie. KLUCZ do Boryny: 1) Mimo bicia syna — kocha go. 2) Mimo pożaru brogu — nie zeznaje. 3) Mimo zdrady — Antek ratuje życie. 4) Komplikowane uczucia. 5) Reymont psychologicznie głęboki. KLUCZ do Antka: 1) Mimo bicia ojca — kocha. 2) Mimo wygnania — wraca. 3) Mimo zdrady macochy — broni ojca w bitwie. 4) Konflikt nie negacja miłości. 5) Tragizm relacji. NA MATURZE — konflikt pokoleń STANDARD pytań. Trzeba znać: przyczyny (ziemia, Jagna), bójkę i wygnanie, romans Antka z Jagną-macochą, pożar brogu (Boryna nie zeznaje!), bitwę o las (Antek ratuje ojca — pojednanie 'Tyżeś to, synu?'). Esej 'Konflikt pokoleń', 'Ojciec i syn w literaturze' WYMAGA tego materiału.

Jagna — kobieta fatalna, ofiara patriarchatu, postać tragiczna

JAGNA DOMINIKÓWNA (Paczesiówna) to jedna z NAJCIEKAWSZYCH postaci powieści. Postać WIELOWYMIAROWA — kobieta fatalna, ofiara, tragiczna. Reymont łączy MŁODOPOLSKĄ wrażliwość z naturalizmem. POCHODZENIE: 1) Córka DOMINIKOWEJ (zaradnej wdowy). 2) Wieś LIPCE. 3) Wiek około 19 lat. 4) NAJPIĘKNIEJSZA dziewczyna we wsi. 5) Bracia: Szymek, Łukasz. 6) Wzbudza pożądanie wszystkich mężczyzn. CHARAKTERYSTYKA Jagny: 1) PIĘKNA, ZMYSŁOWA. 2) Kobieta-NATURA — bliska przyrodzie. 3) WRAŻLIWA estetycznie — wystrzyga ozdoby z papieru. 4) Wzrusza się sztuką — płacze nad opowieściami Rocha. 5) PASYWNA — nie ma własnej woli. 6) NIEPRZYSTOSOWANA do ciężkiej pracy. 7) MARZYCIELKA. 8) Bez wykształcenia, ale o duszy artystki. 9) Naiwna, łatwowierna. 10) Egoistyczna w pragnieniach (chce miłości, urody). MAŁŻEŃSTWO Z BORYNĄ — wymuszone: 1) Dominikowa NEGOCJUJE z Boryną. 2) Wymusza 6 MORGÓW ziemi dla Jagny. 3) Jagna NIE ma głosu. 4) Stary BORYNA (60 lat) + młoda JAGNA (19 lat). 5) Tradycyjne wiejskie małżeństwo. 6) MEZALIANS pokoleniowy. 7) Jagna nie kocha Boryny. 8) Wesele (kulminacja tomu I) — Kuba umiera. ROMANSE Jagny: 1) ANTEK — pasierb. Kochał ją przed ślubem. Po ślubie — wraca. Pasja, tabu. 2) MATEUSZ — rywal Antka. Chełpił się przed chłopami. Antek wrzuca go do rzeki. 3) JASIEK — syn organisty. Chciał zostać KSIĘDZEM. Jagna go uwodzi! Skandal. Ostateczny powód wygnania. 4) Inne? — wieś plotkuje. CECHY 'kobiety fatalnej' (femme fatale): 1) Niewinna, ale destrukcyjna. 2) Uroda przyciąga, nie umie kochać. 3) Mężczyźni cierpią z jej powodu. 4) Sama nieświadoma. 5) Klasyczny młodopolski typ. 6) Paralele: Helena Trojańska. 7) NEMEZIS dla społeczności. OFIARA PATRIARCHATU: 1) Wydana za starego za 6 morgów. 2) Nie pyta się o zdanie. 3) Ojcem — Dominikową. 4) Trakowana jako TOWAR. 5) Brak edukacji. 6) Wieś nie szanuje JEJ uczuć. 7) Tylko jej URODY pożądają. POSTAĆ TRAGICZNA: 1) Wrażliwość, której wieś nie rozumie. 2) Sztuka jako jedyna ucieczka (wystrzyganki, opowieści Rocha). 3) Egzystencja między mężczyznami. 4) Brak miłości prawdziwej. 5) Karana za to, czego nie wybrała. 6) FINAŁ tragiczny — wygnanie. SCENY KLUCZOWE z Jagną: 1) WESELE z Boryną — kulminacja tomu I. Jagna piękna, smutna. 2) WIECZORNICA u Kłębów — Roch opowiada. Jagna płacze. SCENA ważna dla wrażliwości. 3) ANTEK prosi o wyjście za bróg. 4) WAHANIA Jagny — kocha Antka, boi się grzechu. 5) POŻAR brogu — przyłapie ich. 6) Wygnana do matki. 7) Wraca do Boryny (cz. 3). 8) Po śmierci Boryny — wolna. 9) ROMANS z Jasikiem (syn organisty). 10) WYGNANIE z wsi (Lato) — na wozie gnojnym. WAHANIA z ANTKIEM — psychologia: 1) Antek prosi o wyjście za bróg. 2) Jagna kocha Antka. 3) Pamięta słowa księdza o GRZECHU ŚMIERTELNYM (Antek to PASIERB!). 4) Strach przed mężem. 5) Strach przed Bogiem. 6) Pożądanie. 7) Wewnętrzna walka. 8) Wreszcie ulega. 9) Konsekwencja: pożar brogu. WYGNANIE Jagny — kulminacja tragiczna: 1) Skandal z Jasikiem. 2) Ksiądz piętnuje z ambony. 3) Wieś zbiera się. 4) ZBIOROWY gniew. 5) Wsadzają na WÓZ GNOJNY. 6) Symbol — gnój = zepsucie. 7) Wywożą do matki. 8) Mechanizm KOZŁA OFIARNEGO. 9) Społeczność kanalizuje napięcia. 10) Jagna już naznaczona, więc łatwa ofiara. MECHANIZM KOZŁA OFIARNEGO (Girard): 1) Wspólnota w kryzysie. 2) Szuka winnego. 3) Wybiera już naznaczonego (Jagna — romanse). 4) Skupia agresję. 5) Wypędza. 6) Oczyszcza się. 7) Klasyczny mechanizm. JAGNA WRAŻLIWOŚĆ ESTETYCZNA — szczegóły: 1) WYSTRZYGANKI z papieru — sztuka ludowa. 2) PIĘKNE, kunsztowne. 3) Reaguje na opowieści (płacze nad Rochem). 4) Wewnętrzna głębia. 5) Wieś nie rozumie. 6) Wieś użyteczność > wrażliwość. 7) Jagna nieprzystosowana. INTERPRETACJE Jagny: 1) FEMME FATALE — klasyczna młodopolska. 2) OFIARA patriarchatu — feministyczna. 3) TRAGICZNA — wrażliwość niezrozumiana. 4) NATURALISTYCZNA — niewolnica instynktów. 5) HELENA TROJAŃSKA — mitologiczna. 6) ARTYSTKA — psychologiczna. 7) GRZESZNICA — religijna. PARALELE LITERACKIE: 1) HELENA Homerska — Iliada. 2) ANNA KARENINA Tolstoja — kobieta zniszczona przez patriarchat. 3) EMMA BOVARY Flauberta — marzycielka. 4) MELCHIOR GRABIEC z 'Lalki' Prusa? 5) Łęcka — femme fatale. 6) Klasyczne kobiety fatalne. WAJDA w filmie (1973): 1) Jagna grana przez Emilię Krakowską. 2) Ikoniczna rola. 3) Piękno tragiczne. ANIMACJA 2023 ('Chłopi' DK Welchman): 1) Jagna w animacji. 2) Nowa interpretacja. 3) Polski sukces światowy. KRYTYKA POSTACI: 1) Niektórzy widzą tylko 'femme fatale'. 2) Inni — ofiara. 3) Trzeci — postać wielowymiarowa. 4) Reymont nie sądzi jednoznacznie. 5) Ambiwalencja. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Feminizm — Jagna ofiara patriarchatu. 2) Kobieta bez głosu. 3) Krytyka tradycji. 4) Wrażliwość vs konwencje. 5) Aktualność. KONTRAST Z HANKĄ: 1) Jagna — piękna, nieprzystosowana, próżniaczka. 2) Hanka — przeciętna, zaradna, pracownik. 3) Jagna karana. Hanka nagradzana. 4) Wieś preferuje konformizm. 5) Klasyczny KONTRAST kobiecych postaci. CYTAT KLUCZOWY: 'Czuł się jako to drzewo rodne, obłamane przez wicher i na zagładę skazane, a schnące powoli w samym środku kwitnącego, zdrowego sadu' — porównanie HOMERYCKIE. Choć o Antku, oddaje też los Jagny. NA MATURZE — Jagna STANDARD pytań. Trzeba znać: pochodzenie (córka Dominikowej, 6 morgów warunek ślubu), małżeństwo z Boryną (wymuszone), romanse (Antek, Mateusz, Jasiek), wrażliwość estetyczna (wystrzyganki, opowieści Rocha), wygnanie (wóz gnojny, kozioł ofiarny), interpretacje (femme fatale, ofiara, tragiczna). Esej 'Kobieta fatalna', 'Ofiara patriarchatu' WYMAGA Jagny.

Cykliczna kompozycja — 4 pory roku, ramy strukturalne i symboliczne

CYKLICZNA KOMPOZYCJA to KLUCZOWA cecha 'Chłopów'. 4 TOMY = 4 PORY ROKU = 4 rytmy życia wiejskiego. Wpisuje powieść w MIT AGRARNY. STRUKTURA: 1) TOM I — JESIEŃ (1904). 2) TOM II — ZIMA (1904). 3) TOM III — WIOSNA (1906). 4) TOM IV — LATO (1909). PORY ROKU — zwykła kolejność: 1) WIOSNA — odrodzenie. 2) LATO — pełnia. 3) JESIEŃ — żniwa, zbiory. 4) ZIMA — sen. ALE Reymont zaczyna od JESIENI — dlaczego? 1) Życie wiejskie zaczyna się od żniw (zbiory). 2) Po żniwach — ślub Boryny z Jagną (Jesień). 3) Tradycyjna pora wesel. 4) Pierwsze wydarzenie ważne fabularne. 5) Reymont buduje dramaturgię. TOM I — JESIEŃ: 1) Powrót do wsi po lecie. 2) NEGOCJACJE Boryny z Dominikową. 3) ŚLUB Boryny z Jagną — kulminacja tomu. 4) ŚMIERĆ KUBY podczas wesela. 5) Konflikty rozpoczynają się. 6) ATMOSFERA: pełnia plonów, ale nadciąga mrok. 7) Mickiewiczowska tradycja jesienna. TOM II — ZIMA: 1) MROK, śnieg. 2) BIEDA Hanki po wygnaniu. 3) WIGILIA u Borynów — Rocho czyta o Jezusie. 4) Krowy w noc Wigilii. 5) Romans Antka z Jagną. 6) Pożar brogu. 7) Antek piętnowany przez księdza. 8) BITWA O LAS — kulminacja, finał tomu. 9) Borowy rani Borynę. Antek zabija borowego. 10) Pojednanie krwią. 11) ATMOSFERA: konflikt, zima jako 'zwierz srogi'. TOM III — WIOSNA: 1) ODRODZENIE natury. 2) Boryna chory. 3) Maliny. 4) Wstaje, wychodzi w pole. 5) GEST SIEJBY. 6) UMIERA w bruzdę. 7) Naturalizm + mit. 8) Antek wraca z więzienia. 9) Pojednanie ze społecznością. 10) ATMOSFERA: odrodzenie ironiczne — śmierć patriarchy. TOM IV — LATO: 1) Pełnia natury. 2) ŻNIWA. 3) Jagna romansuje z Jaskiem (syn organisty, chce być księdzem). 4) Skandal. 5) Ksiądz z ambony. 6) WYGNANIE JAGNY — wóz gnojny. 7) Hanka odzyskuje pozycję. 8) Wieś oczyszczona z 'grzesznicy'. 9) ATMOSFERA: gorące lato, namiętności, ostateczne wyroki. CYKLICZNOŚĆ — interpretacje: 1) MIT AGRARNY — siejba, wzrost, zbiory, sen. 2) Cykl LUDZKIEGO życia — narodzenie, młodość, dojrzałość, śmierć. 3) WIECZNY rytm. 4) Nic się nie kończy — wszystko trwa. 5) Mitologizacja codzienności. 6) Demokratyzacja eposu. 7) Chłopi godni epickiej cykliczności. PRZYRODA jako BOHATER: 1) Każda pora roku ma OPIS. 2) Animizowana ('zima jako zwierz srogi'). 3) Personifikowana. 4) Symbolizuje stany emocjonalne. 5) Aktywny uczestnik. 6) Mickiewiczowska tradycja, ale modernistyczna. ODPOWIEDNIOŚĆ PRZYRODY i FABUŁY: 1) JESIEŃ żniw = JESIEŃ życia Boryny. 2) ZIMA mrokowa = konflikt. 3) WIOSNA odrodzenia = śmierć (ironicznie). 4) LATO żniw = wygnanie Jagny (zbiór 'grzesznicy'). 5) Reymont mistrz paraleli. RELIGIJNOŚĆ w PORACH ROKU: 1) JESIEŃ — Zaduszki. 2) ZIMA — Wigilia, Boże Narodzenie, Trzy Króle. 3) WIOSNA — Wielkanoc. 4) LATO — Boże Ciało, Matki Boskiej Zielnej. 5) Kalendarz LITURGICZNY synchronizuje z cyklem natury. PRACA w PORACH ROKU: 1) JESIEŃ — żniwa, młoćba, orka pod ozimą. 2) ZIMA — przędzenie, naprawa narzędzi. 3) WIOSNA — siejba, oranie. 4) LATO — koszenie, żniwa. 5) Praca cykliczna. RYTUAŁY w PORACH ROKU: 1) JESIEŃ — wesela. 2) ZIMA — Wigilia, kolęda. 3) WIOSNA — Wielkanoc. 4) LATO — dożynki. 5) Życie wiejskie strukturyzowane. PARALELE LITERACKIE — cykliczność: 1) HOMER 'Iliada' i 'Odyseja' — cykl. 2) MICKIEWICZ 'Pan Tadeusz' — sceny pór roku. 3) WERGILIUSZ 'Bukoliki', 'Georgiki' — sielanka. 4) HEZJOD 'Prace i dnie'. 5) MŁODOPOLSCY pisarze. 6) Polska tradycja. PARALELE — pory roku: 1) VIVALDI 'Cztery pory roku' (muzyka). 2) WIESZCZE polscy pisali o porach roku. 3) Klasyczny temat sztuki. 4) Reymont w prozie powieściowej. POROWNANIE z PANEM TADEUSZEM: 1) Mickiewicz: akcja w lecie 1811 + jesieni. 2) Reymont: PEŁEN cykl 4 pór. 3) Mickiewicz: idylla. 4) Reymont: realizm + mit. 5) Mickiewicz: szlachta. 6) Reymont: chłopi. 7) Oba: cykliczność. 8) Oba: opisy natury. KRYTYKA cykliczności: 1) Niektórzy uznają za zbyt powolne. 2) Czytelnik czeka na akcję. 3) Długie opisy natury. 4) ALE: artystyczna spójność. 5) Mickiewicz robił to samo. WPŁYW kompozycji na fabułę: 1) Tom I JESIEŃ = ślub, śmierć Kuby. 2) Tom II ZIMA = pożar, bitwa, kulminacja. 3) Tom III WIOSNA = śmierć Boryny. 4) Tom IV LATO = wygnanie Jagny. 5) Każda pora ma swoje wielkie wydarzenie. 6) Dramaturgia. SYMBOLIKA PÓR ROKU: 1) JESIEŃ — dojrzałość, początek końca. 2) ZIMA — śmierć, kryzys. 3) WIOSNA — odrodzenie, ale śmierć patriarchy. 4) LATO — pełnia, ale wygnanie. 5) Ironie. 6) Pory roku jako MASKI emocji. 7) Polska tradycja symboliczna. NA MATURZE — cykliczna kompozycja STANDARD pytań. Trzeba znać: 4 tomy = 4 pory roku (Jesień, Zima, Wiosna, Lato), kluczowe wydarzenia każdego tomu, mit agrarny, paralele z fabułą, animizację przyrody, kontrast z Panem Tadeuszem.

Pokaż pozostałe 6 umiejętności

Bitwa o las — wątek społeczny, wspólnota wiejska kontra dwór

BITWA O LAS to KULMINACJA tomu II 'Zima'. Wątek SPOŁECZNY powieści. Konflikt chłopów z dworem o WŁASNOŚĆ lasu. Pojednanie ojca z synem przez wspólną walkę. KONTEKST historyczny: 1) Lata po UWŁASZCZENIU (1864 w Królestwie Polskim, 1848 w Galicji). 2) Chłopi posiadają ziemię. 3) ALE: KONFLIKTY o serwituty (prawa do lasów, łąk dworskich). 4) Las był UŻYWANY przez chłopów przed uwłaszczeniem. 5) Po uwłaszczeniu — kto ma prawo? 6) Sądy często niesprawiedliwe wobec chłopów. 7) Frustracja narasta. 8) Realny problem polskiej wsi XIX w. PRZYCZYNY konfliktu w Lipcach: 1) Dziedzic z dworu chce SPRZEDAĆ las. 2) Wycina porębę na Wilczych Dołach. 3) Zaczyna wycinać dalej. 4) Chłopi uważają las za SWÓJ. 5) Tradycyjne prawa zwyczajowe. 6) Dziedzic łamie zwyczaj. 7) Gromada się BUNTOWAŁA. NARADA Boryny — taktyka: 1) Chłopi radzą u młynarza — bez Boryny. 2) Boryna OBRAŻONY — radzili bez niego. 3) Też KALKULUJE — czy się przyłączyć? 4) Wstrzemięźliwość polityczna. 5) Chce poczekać. 6) W końcu staje na czele gromady. 7) Wykorzystuje moment. 8) Polityk wiejski. BITWA — przebieg: 1) Gromada chłopów z toporami, kosami, drągami. 2) Boryna na czele. 3) Antek wśród walczących. 4) Idą do lasu. 5) Spotykają dworskich (borowy, fornal). 6) WALKA krwawa. 7) Strzały, krzyki, ciosy. 8) BOROWY rani Borynę KOLBĄ fuzji w głowę. 9) Boryna pada. 10) ANTEK widzi ojca padającego. 11) Rzuca się na borowego. 12) Bije, ZABIJA go. 13) Krew. 14) Chłopi otoczają Borynę. 15) Boryna rozpoznaje syna. 16) 'TYŻEŚ TO, SYNU?'. 17) Moment KATHARSIS. ZNACZENIE bitwy: 1) Wątek SPOŁECZNY — chłopi przeciw dworowi. 2) Wątek RODZINNY — pojednanie ojca z synem. 3) Wątek POLITYCZNY — walka o własność. 4) Wątek SYMBOLICZNY — chłopi w bój. 5) Wątek EPICKI — bitwa jak w Iliadzie. KONSEKWENCJE: 1) Antek aresztowany za ZABÓJSTWO. 2) Idzie do więzienia. 3) Boryna ciężko ranny — umiera w Wiośnie. 4) Gromada ZWYCIĘŻA — broni lasu. 5) Solidarność wsi. 6) Ale cena WYSOKA. PARALELA z PANEM TADEUSZEM: 1) ZAJAZD na Soplicowo (Pan Tadeusz) — wątek społeczny u Mickiewicza. 2) BITWA O LAS (Chłopi) — wątek społeczny u Reymonta. 3) Oba — wspólna walka. 4) Oba — pojednanie pokoleń. 5) Mickiewiczowska tradycja eposu. 6) Reymont kontynuuje. POJEDNANIE OJCA Z SYNEM — analiza: 1) Antek bije ojca (Jesień). 2) Antek romansuje z macochą (Zima). 3) Boryna podpala bróg (Zima). 4) Boryna NIE zeznaje przeciw synowi. 5) Antek RATUJE życie ojca w bitwie. 6) Zabija borowego dla niego. 7) Boryna rozpoznaje: 'Tyżeś to, synu?'. 8) MOMENT katharsis. 9) Krew jako spoiwo. 10) Ojcowska więź przezwycięża wszystko. 11) Tragizm — Boryna umrze, Antek pójdzie do więzienia. CYTAT 'Tyżeś to, synu?': 1) Boryna ranny, w przedśmiertnej świadomości. 2) Rozpoznaje syna ratującego. 3) Niespodzianka — Antek go nie opuścił. 4) Pojednanie bez słów. 5) Klasyczne mickiewiczowskie pojednanie (Jacek-Gerwazy). SOLIDARNOŚĆ wspólnoty: 1) Wieś walczy razem. 2) Bez różnic klasowych. 3) Boryna i biedni razem. 4) Wspólny wróg = wspólny cel. 5) Mit solidaryzmu wiejskiego. 6) ALE: krytyka Reymonta — solidarność krótka, potem konflikty wracają. PRAWO i SPRAWIEDLIWOŚĆ: 1) Chłopi uważają, że mają prawo. 2) Dwór uważa inaczej. 3) Sąd po stronie dworu. 4) Antek skazany za zabójstwo. 5) NIESPRAWIEDLIWOŚĆ wobec chłopów. 6) Krytyka systemu. SYMBOLIKA LASU: 1) Las = WOLNOŚĆ chłopa. 2) Las = zasoby (drewno, grzyby). 3) Las = TRADYCJA — przodkowie chodzili. 4) Las = ojczyzna w skali wsi. 5) Walka o las = walka o tożsamość. PARALELE LITERACKIE — bitwy chłopów: 1) ZOLA 'Ziemia' — chłopi francuscy walczą. 2) BALZAC 'Chłopi' — konflikty wiejskie. 3) MICKIEWICZ — zajazd. 4) Tradycja literatury wiejskiej. INTERPRETACJE bitwy: 1) SPOŁECZNA — walka klasowa. 2) RODZINNA — pojednanie. 3) EPICKA — heroizm. 4) POLITYCZNA — chłopi vs ziemiaństwo. 5) PATRIOTYCZNA — wieś polska. 6) NATURALISTYCZNA — instynkty. RECEPCJA: 1) Bitwa o las — ulubiona scena. 2) Wajda w filmie (1973) — kultowa scena. 3) Animacja 2023 — odnowiona. 4) Klasyk polskiej literatury. ROCHO i bitwa: 1) Rocho obserwuje. 2) Jego nauki o jedności narodowej. 3) Aluzje patriotyczne. 4) Walka chłopów o ziemię = symbol walki Polski o niezależność. 5) Reymont w cieniu zaborów. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Walka o własność — uniwersalna. 2) Konflikty wiejskie. 3) Sprawiedliwość społeczna. 4) Polska wieś przed 1918. 5) Aktualność problematyki. SCENA UWIĘZIENIA Antka: 1) Strażnicy aresztują. 2) Idzie do więzienia. 3) Hanka samotna. 4) Boryna umiera. 5) Tragizm rodzinny. 6) Cena pojednania. NA MATURZE — bitwa o las STANDARD pytań. Trzeba znać: przyczyny (dziedzic wycina chłopski las), Boryna na czele gromady, walkę krwawą, BOROWEGO raniącego Borynę kolbą, ANTKA zabijającego borowego, cytat 'Tyżeś to, synu?', konsekwencje (Antek do więzienia, Boryna ranny i umrze), paralele z zajazdem u Mickiewicza, symbolikę solidarności. Esej 'Walka o ziemię', 'Konflikt klasowy', 'Pojednanie ojca z synem' WYMAGA tego materiału.

Hanka — przemiana z pokornej w zaradną gospodynię

HANKA BORYNINA to JEDNA Z najgłębszych psychologicznie postaci powieści. Przechodzi PRZEMIANĘ — z pokornej, lękliwej kobiety w ZARADNĄ, twardą gospodynię. Klasyczny pozytywny BILDUNGSROMAN kobiety. POCHODZENIE: 1) Córka BIEDNEGO BYLICY — komornika. 2) Ze wsi, ale UBOGA. 3) Wyszła za ANTKA Borynę. 4) Mieszka u Borynów. 5) Niski status. 6) Bez własnej ziemi. 7) Lękliwa, pokorna. CECHY POCZĄTKOWE Hanki: 1) POKORNA, lękliwa. 2) Spokojna, cicha. 3) Pracowita, ale bez inicjatywy. 4) Cierpi w milczeniu. 5) Nie sprzeciwia się Antkowi. 6) Boi się teścia. 7) Nie umie się targować. 8) Brak zaradności w trudnościach. ŻYCIE w domu Borynów: 1) Mieszka z mężem u Macieja. 2) Cierpi z powodu pierwszego małżeństwa Antka? Brak — Antek pierwszą żoną. 3) Cierpi przez ślub teścia z Jagną. 4) Domyśla się romansu Antka z Jagną. 5) Płacze w cieniu. 6) Nie protestuje. WYGNANIE z domu Borynów: 1) Boryna wygania Antka z rodziną. 2) Hanka idzie z mężem. 3) Z dziećmi. 4) BIEDA. 5) Mieszkają u OJCA Hanki — Bylicy. 6) W ruderze. 7) Antek pracuje na tartaku. 8) Hanka musi sama zarobić. PIERWSZE OZNAKI PRZEMIANY (Zima): 1) Sprzedaje KROWĘ Żydom — za 40 RUBLI. 2) Płacze odprowadzając. 3) Ale targuje się! 4) Przędze WEŁNĘ u ORGANIŚCINY. 5) Mąka, kasza, groch w zamian. 6) Pracuje w noc. 7) Utrzymuje rodzinę. 8) Coraz bardziej zaradna. WIADOMOŚĆ od MŁYNARZA — punkt zwrotny: 1) Młynarz informuje o romansie Antka z Jagną. 2) Hanka spędza noc przy kółku. 3) Przędze, rozmyśla. 4) Płacze, ale potem 'spokojniejsza'. 5) DECYDUJE — sama zadba o rodzinę. 6) Nie traci Antka, ale staje się NIEZALEŻNA. 7) Świadoma. SCENA SPRZEDAŻY KROWY — symbol: 1) Krowa = bogactwo wsi. 2) Sprzedać = ostateczna bieda. 3) Hanka płacze, odprowadzając. 4) Ale BIERZE PIENIĄDZE — sama. 5) Wcześniej Antek by zarządzał. 6) Teraz Hanka. 7) Manifest niezależności. PEŁNA KRYSTALIZACJA — po pożarze brogu: 1) Jagna wygnana. 2) Antek piętnowany. 3) Antek aresztowany za zabicie borowego. 4) Boryna umiera. 5) Hanka WRACA do domu Borynów. 6) Zaczyna gospodarować. 7) Dom Borynów — JEJ dom. 8) Pełna gospodyni. 9) Odzyskuje pozycję. PRZEMIANA — kluczowe etapy: 1) ETAP 1 — pokorna w domu Borynów. 2) ETAP 2 — wygnana, w biedzie. 3) ETAP 3 — sprzedaje krowę, przędze. 4) ETAP 4 — wiadomość o Jagnie i Antku, świadomość. 5) ETAP 5 — sama prowadzi rodzinę. 6) ETAP 6 — śmierć Boryny, wraca do domu. 7) ETAP 7 — pełna gospodyni. KONTRAST z JAGNĄ: 1) JAGNA — piękna, pasywna, próżniaczka, niezdolna. 2) HANKA — przeciętna, aktywna, pracownik, zdolna. 3) Wieś PREFERUJE Hankę. 4) Jagna karana, Hanka nagradzana. 5) Konformizm vs indywidualizm. 6) Klasyczny KONTRAST. WSPÓŁCZUCIE Reymonta: 1) Reymont sympatyzuje z Hanką. 2) Pokazuje jej rozwój. 3) Daje 'happy end' — odzyskanie pozycji. 4) Wbrew Jagnie — Hanka nagrodzona. 5) Manifest pracy i wytrwałości. CECHY DOJRZAŁEJ Hanki: 1) ZARADNA. 2) TWARDA. 3) Pracowita. 4) Niezależna w działaniu. 5) Mądra. 6) Konformistka — przestrzega norm wsi. 7) Lojalna mimo zdrad Antka. 8) Wzór POZYTYWNY. SCENA Hanki w komorze: 1) Hanka znajduje SOK morwy w komorze (?) lub innych szczegółów. 2) Symboliczna inwentaryzacja. 3) Hanka panią domu. PARALELE LITERACKIE — przemiana kobiety: 1) MARTA Orzeszkowej — przemiana w niezależną. 2) JUSTYNA z 'Nad Niemnem' — wybór wartości. 3) CARRIE Dreisera — od biedy do sukcesu. 4) NORA Ibsena — emancypacja. 5) Klasyczny motyw bildungsromanu kobiety. INTERPRETACJE Hanki: 1) POZYTYWISTYCZNA — kult pracy. 2) FEMINISTYCZNA — emancypacja. 3) PSYCHOLOGICZNA — bildungsroman. 4) SPOŁECZNA — konformizm nagrodzony. 5) MORALNA — wytrwałość. SYMBOLIKA POSTACI: 1) HANKA — od HENRYKA, ale popularne. 2) Polska kobieta na wsi. 3) Wzór gospodyni. 4) Niewidoczna siła. KONTEKST OKAZJI — Reymont i Hanka: 1) Reymont w 'Chłopach' krytyczny wobec wsi. 2) Ale w Hance — POZYTYWNY portret. 3) Praca, wytrwałość, lojalność. 4) Polska tradycja. 5) Wzór polskiej kobiety. ANTEK i Hanka — relacja: 1) Antek niewierny. 2) Hanka cierpi. 3) Ale nie odchodzi. 4) Po wyjściu z więzienia — Antek wraca. 5) Hanka czeka. 6) Pojednanie? Wątek otwarty. 7) Tradycja małżeńska — wytrwałość. KRYTYKA HANKI: 1) Niektórzy uznają za zbyt PASYWNĄ. 2) Brak buntu wobec Antka. 3) Konformistka. 4) Toleruje zdrady. 5) ALE: Reymont chwali jej WYTRWAŁOŚĆ. 6) Polska tradycja kobiety cierpliwej. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Hanka — symbol polskiej kobiety. 2) Praca i poświęcenie. 3) Niewidoczna siła. 4) Ale też — wzór paternalizacji? 5) Współczesny feminizm krytyczny. WAJDA w filmie (1973): 1) Hanka grana przez Krystynę Królówną. 2) Klasyczna rola. ANIMACJA 2023: 1) Nowa Hanka. 2) Bardziej aktywna interpretacja. 3) Polski sukces światowy. NA MATURZE — Hanka STANDARD pytań. Trzeba znać: pochodzenie (córka biednego Bylicy), początkową pokorę, wygnanie z domu Borynów, sprzedaż krowy, prządzenie wełny u organiściny, wiadomość od młynarza jako punkt zwrotny, przemianę w zaradną, odzyskanie pozycji po śmierci Boryny, kontrast z Jagną. Esej 'Przemiana bohaterki', 'Emancypacja kobiet', 'Praca jako wartość' WYMAGA Hanki.

Religijność ludowa — sacrum, magia, obrzędy w życiu wiejskim

RELIGIJNOŚĆ LUDOWA w 'Chłopach' to ważny wymiar życia wsi. Reymont pokazuje SYNTEZĘ chrześcijaństwa z magicznymi wierzeniami. SACRUM + magia + obrzęd + tradycja. CHRZEŚCIJAŃSTWO LUDOWE: 1) KATOLICYZM oficjalny. 2) Ksiądz, kościół, sakramenty. 3) Modlitwy. 4) Procesje. 5) Wielkie święta: Wigilia, Wielkanoc, Boże Ciało. 6) MIEJSCE w kościele odzwierciedla pozycję — bogaci z przodu, biedni z tyłu. 7) Ksiądz autorytet moralny. MAGIA i przesądy: 1) Wierzenia przedchrześcijańskie. 2) Krowy 'rozmawiają' w noc Wigilii (Witek i Józka idą do obory). 3) Opłatek dla bydląt — ochrona. 4) Magia ziół. 5) Złe oko. 6) Sny prorocze. 7) Synteza pogan i chrześcijan. WIGILIA u Borynów — kluczowa scena: 1) Tom II 'Zima'. 2) Rodzina Borynów + Rocho. 3) Atmosfera ŚWIĄTECZNA. 4) Stół z 12 potrawami. 5) Siano pod obrusem. 6) DZIELENIE się OPŁATKIEM. 7) Modlitwy. 8) Rocho czyta o NARODZENIU JEZUSA. 9) Wszyscy słuchają w wzruszeniu. 10) Sacrum chrześcijańskie. JAGNA Z OPŁATKIEM w OBORZE: 1) Tradycja: opłatek dla zwierząt. 2) Jagna idzie do obory. 3) Daje opłatek bydlętom. 4) Ochrona przed złem. 5) Magia + chrześcijaństwo. 6) Pradawna tradycja. 7) Reymont szczegółowo opisuje. WITEK i JÓZKA w OBORZE — magia: 1) Po Wigilii nocą. 2) Idą do obory. 3) Wierzą, że krowy ROZMAWIAJĄ ludzkim głosem w noc Wigilii. 4) Słuchają. 5) Krowy 'mówią' o roku. 6) Dzieci ZINTERPRETUJĄ — wyciągną wniosek. 7) Reakcje: humorystyczne i wzruszające. 8) Ludowa wiara. KOLĘDOWANIE: 1) Pasterka. 2) Chłopi chodzą z opłatkami. 3) Pieśni kolędowe. 4) Życzenia. 5) Tradycja wspólnotowa. 6) Sacrum społeczne. ZADUSZKI: 1) 2 listopada. 2) Wszyscy idą na CMENTARZ. 3) Modlą się za zmarłych. 4) Świece. 5) Tradycja pamięci. 6) Dusza zmarłego wraca? Wierzenia. WIELKANOC: 1) W tomie 'Wiosna'. 2) Procesje. 3) Święcenie pokarmów. 4) Rezurekcja. 5) Tradycja zmartwychwstania. 6) Symboliczne — Boryna umiera w Wiośnie, paralela. KAZANIA księdza: 1) Z AMBONY. 2) Po pożarze brogu — księdz piętnuje Antka i Jagnę. 3) Antek odrzucony przez wieś. 4) 'Moc wsi potężna'. 5) Ksiądz jako MORALISTA. 6) Wpływ na decyzje gromady. ROCHO i RELIGIJNOŚĆ: 1) Rocho — wędrowny pielgrzym. 2) Opowiada HISTORIE BIBLIJNE. 3) Naucza moralności. 4) Łączy religię z patriotyzmem. 5) Mentor duchowy. 6) Postać sacrum-człowieka. 7) Aluzje do działalności narodowej. PRZYRODA i SACRUM: 1) Praca na roli = SACRUM. 2) Siejba — gest święty. 3) Plon — błogosławieństwo. 4) ZIEMIA — matka, święta. 5) Naturalna religia. 6) Pra-słowiańska tradycja. ŚMIERĆ BORYNY jako MIT religijny: 1) Wychodzi w pole. 2) Gest siejby. 3) Człowiek wraca do ZIEMI. 4) Religia agrarna. 5) Mit wiecznego odrodzenia. 6) Reymont łączy chrześcijaństwo z mitem. KOZIOŁ OFIARNY — Jagna: 1) Wieś wypędza Jagnę. 2) 'GRZESZNICA'. 3) Ksiądz piętnuje. 4) Społeczność oczyszcza się. 5) Mechanizm religijny (Levitcus). 6) Wieś jako SPOŁECZNOŚĆ moralna. 7) Wykluczenie 'grzesznika'. RELIGIJNOŚĆ KOBIET vs MĘŻCZYZN: 1) Kobiety bardziej religijne. 2) Dominikowa, Hanka — przestrzegają. 3) Mężczyźni — pijaństwo, niedbałość. 4) Klasyczna struktura. 5) Kobiety strażniczki wiary. KOŚCIÓŁ — przestrzeń społeczna: 1) Miejsce spotkań. 2) Hierarchia widoczna. 3) Bogaci z przodu, biedni z tyłu. 4) Manifest pozycji. 5) Plotki przed mszą. 6) Życie społeczne wsi. RELIGIJNOŚĆ a NATURALIZM: 1) Reymont nie ukrywa naturalizmu. 2) Pijaństwo, zdrady, przemoc — codzienność. 3) ALE: religia obecna. 4) Synteza. 5) Człowiek wiary i instynktu. 6) Realizm. PARALELE LITERACKIE — religijność ludowa: 1) MICKIEWICZ 'Dziady' — obrzęd. 2) WYSPIAŃSKI 'Wesele' — chłopska religijność. 3) REYMONT — najbardziej rozbudowany obraz. 4) MŁODOPOLANIE szanują ludową religię. 5) Polska tradycja. KRYTYKA religijności ludowej: 1) Niektórzy widzą ZABOBONY. 2) Synteza chrześcijaństwa z magią. 3) Czy to PRAWDZIWE chrześcijaństwo? 4) Reymont nie sądzi. 5) Pokazuje wieś jaką jest. 6) Empatyczny realizm. KSIĄDZ jako WŁADZA: 1) Kazania z ambony. 2) Wpływ na opinie. 3) Piętnuje grzeszników. 4) Toleruje pijaństwo? 5) Wieś go słucha. 6) Władza moralno-społeczna. SAKRAMENTY: 1) Chrzty. 2) Wesela (Boryny z Jagną). 3) Pogrzeby (Kuba, Boryna). 4) Spowiedzi (Antek? Jagna?). 5) Tradycja. 6) Klamry życia. KALENDARZ LITURGICZNY: 1) Pory roku synchronizują. 2) Adwent (Jesień). 3) Boże Narodzenie (Zima). 4) Wielki Post (Wiosna). 5) Boże Ciało (Lato). 6) Rok katolicki. 7) Życie wsi. INTERPRETACJE religijności: 1) ANTROPOLOGICZNA — ludowa religia. 2) PSYCHOLOGICZNA — sens życia. 3) SPOŁECZNA — kontrola. 4) ESTETYCZNA — piękno obrzędów. 5) FILOZOFICZNA — sens egzystencji. 6) ETYCZNA — moralność wspólnoty. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Religijność ludowa wciąż w Polsce. 2) Synteza tradycji. 3) Antropologia kultury. 4) Polski folklor. 5) Tradycje świąteczne. NA MATURZE — religijność ludowa STANDARD pytań. Trzeba znać: Wigilię u Borynów (opłatek bydlętom, krowy w nocy, Rocho czyta o Jezusie), kazania księdza (piętnują Antka i Jagnę), procesje, Zaduszki, kalendarz liturgiczny, synteza chrześcijaństwa z magią. Esej 'Religia w literaturze', 'Tradycja ludowa' WYMAGA tego materiału.

Rocho — pielgrzym, nauczyciel, działacz narodowy

ROCHO (Roch) to TAJEMNICZA i WAŻNA postać 'Chłopów'. Wędrowny pielgrzym, ludowy nauczyciel-moralista, potencjalny DZIAŁACZ NARODOWY. Łączy religię, kulturę i patriotyzm. CHARAKTERYSTYKA: 1) Wędrowny pielgrzym. 2) STARSZY mężczyzna. 3) BIEDNY, ale godny. 4) Bez stałego domu. 5) Przemieszcza się od wsi do wsi. 6) Mądry, wykształcony jak na chłopa. 7) Tajemnicze pochodzenie. 8) Imię ROCH/ROCHO — od św. Rocha (patrona pielgrzymów). DZIAŁALNOŚĆ Rocha w Lipcach: 1) UCZY dzieci CZYTAĆ. 2) Pisze. 3) OPOWIADA legendy biblijne. 4) Historie o królach polskich. 5) BAŚNIE ludowe. 6) Moralizuje. 7) Pomaga gospodarstwie. 8) Wieczornice — czytania. SCENY KLUCZOWE z Rochem: 1) WIGILIA u Borynów — Rocho czyta o narodzeniu Jezusa. 2) Wieczornica u Kłębów — opowiada historie, Jagna płacze. 3) Nauki dzieci (Witek, Józka). 4) Rozmowy z Antkiem, Boryną. 5) Tajemnicze wyjazdy — gdzie chodzi? OPOWIEŚCI Rocha — przykłady: 1) Historia o KONIU ukaranym za zabicie gospodarza. 2) Legendy biblijne. 3) HISTORIE królów polskich (Kazimierz Wielki, Jagiełło, Sobieski). 4) Baśnie o cudach. 5) Moralizmy. 6) ŁĄCZY religię z patriotyzmem. AKTYWNOŚĆ NARODOWA — aluzje: 1) Reymont NIE NAZYWA wprost (cenzura). 2) ALE: Rocho mówi o królach POLSKICH. 3) Buduje TOŻSAMOŚĆ narodową. 4) Edukuje chłopów. 5) Przekazuje pamięć narodu. 6) Działa w cieniu. 7) Tajemnicze wyjazdy. 8) Możliwy KONSPIRATOR? 9) Reymont sugeruje. 10) Czytelnicy z aluzji rozpoznają. ROLA Rocha STRUKTURALNA: 1) Łącznik wątków. 2) Mentor dzieci. 3) Sumienie wspólnoty. 4) Mówca moralny. 5) Pamięć narodowa. 6) Postać symboliczna. PARALELA z ANZELMEM ('Nad Niemnem'): 1) Anzelm — patriarcha Bohatyrowiczów, opowiada legendę. 2) Rocho — wędrowny, opowiada historie. 3) Oba: STRAŻNICY pamięci. 4) Oba: mentorzy. 5) Oba: ludowi mędrcy. 6) Mickiewiczowska tradycja (siwy Wojski). PORÓWNANIE z innymi 'mędrcami' literackimi: 1) WOJSKI (Pan Tadeusz) — mistrz tradycji. 2) MACIEJ DOBRZYŃSKI (Pan Tadeusz) — konfederat barski. 3) ANZELM (Nad Niemnem) — patriarcha. 4) ROCHO (Chłopi) — pielgrzym. 5) Klasyczny TYP w polskiej literaturze. SCENA WIECZORNICY u Kłębów (Zima): 1) Wieczór. 2) Chłopi zebrali się. 3) Rocho opowiada. 4) Historie biblijne, o królach. 5) Wszyscy słuchają. 6) Jagna PŁACZE — wrażliwość estetyczna. 7) Sacrum kulturowe. 8) Kulminacja sztuki ludowej. ZNACZENIE opowieści Rocha: 1) KULTUROTWÓRCZA — wspólne dziedzictwo. 2) MORALNA — uczą zasad. 3) ESTETYCZNA — piękno opowieści. 4) PSYCHOLOGICZNA — katharsis. 5) NARODOWA — pamięć. 6) WSPÓLNOTOWA — buduje wspólnotę. CYTAT — historia konia (przykład moralności): 1) Koń zabija gospodarza. 2) Zostaje ukarany. 3) Sprawiedliwość boska. 4) Moralizm. 5) Wzór dla chłopów. ROCHO i JAGNA: 1) Jagna PŁACZE nad opowieściami Rocha. 2) Wrażliwość Jagny ujawniona. 3) Rocho ją rozumie? 4) Tajemnicza więź. 5) Wieczornica — moment dla Jagny. ROCHO i ANTEK: 1) Rocho dystans wobec Antka. 2) Ale moralizuje. 3) Próbuje przekonać do pojednania. 4) Mentor. ROCHO i BORYNA: 1) Rocho szanuje Borynę. 2) Boryna pyta o świat. 3) Wzajemny szacunek. 4) Rocho widzi w Borynie patriarchy. KONSPIRACJA Rocha — interpretacje: 1) Działacz NARODOWY w cieniu. 2) Reymont NIE nazywa wprost (cenzura). 3) Aluzje: o królach polskich, o niepodległości. 4) Możliwa działalność oświatowa. 5) Próbuje BUDZIĆ świadomość narodową chłopów. 6) Polski POZYTYWIZM (PRACA U PODSTAW). 7) Mimo że to powieść młodopolska — kontynuuje ideały. PARALELE LITERACKIE — działacze ludowi: 1) JUDYM z 'Ludzi bezdomnych' — lekarz dla chłopów. 2) WITOLD z 'Nad Niemnem' — student-idealist. 3) Pozytywistyczni działacze. 4) Rocho — wcześniejszy typ. 5) Polska tradycja. ROCHO w KONTEKSCIE Młodej Polski: 1) Powieść opublikowana 1904-1909. 2) Czas po klęsce 1863. 3) Cenzura carska. 4) Pamięć narodowa zagrożona. 5) Rocho jako STRAŻNIK. 6) Aluzje dla wtajemniczonych. 7) Reymont kontynuuje Orzeszkową mowę ezopową. ROCHO i RELIGIA: 1) Bardzo pobożny. 2) Pielgrzym. 3) Modli się. 4) Czyta Biblię. 5) Łączy wiarę z patriotyzmem. 6) Tradycja polska. KRYTYKA Rocha: 1) Postać idealizowana. 2) Brak negatywnych cech. 3) Klasyczny porte-parole. 4) Mentor bez wad. 5) ALE: funkcja symboliczna ważniejsza niż psychologiczna głębia. SYMBOLIKA postaci: 1) PIELGRZYM — wędrówka życia. 2) Bez domu — bez ojczyzny? 3) Strażnik pamięci. 4) Mędrzec. 5) Polski Mojżesz — przewodnik. 6) Tradycyjna postać. INTERPRETACJE: 1) RELIGIJNA — święty wędrowiec. 2) PATRIOTYCZNA — działacz narodowy. 3) KULTUROWA — strażnik tradycji. 4) PEDAGOGICZNA — nauczyciel ludu. 5) PSYCHOLOGICZNA — sumienie. 6) SPOŁECZNA — postać wspólnotowa. WAJDA w filmie (1973): 1) Rocho — postać drugoplanowa. 2) Tajemniczy mędrzec. 3) Klimat zachowany. ANIMACJA 2023: 1) Rocho w animacji. 2) Nowa wizja. 3) Działacz narodowy podkreślony. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Rocho — polska tradycja oświaty ludowej. 2) Działalność narodowa pod cenzurą. 3) Wartość mądrości ludowej. 4) Edukacja jako broń. KONTEKST historyczny: 1) Po klęsce powstania 1863. 2) Pozytywizm propaguje pracę u podstaw. 3) DZIAŁACZE — Orzeszkowa, Konopnicka, Prus. 4) Rocho w tej tradycji. 5) Polski pozytywizm-modernizm. NA MATURZE — Rocho STANDARD pytań. Trzeba znać: postać (wędrowny pielgrzym), działalność (uczy dzieci, opowiada legendy biblijne i o królach polskich), sceny (Wigilia u Borynów, wieczornica u Kłębów), aluzje narodowe (działacz?), paralele (Anzelm z Nad Niemnem), funkcję (strażnik pamięci). Esej 'Działacze ludowi', 'Edukacja ludu' WYMAGA Rocha.

Naturalizm i symbolizm — instynkty, fizjologia, mit

REYMONT w 'Chłopach' łączy NATURALIZM (Zola, instynkty, fizjologia) z SYMBOLIZMEM (głębsze znaczenia) i REALIZMEM. Charakterystyczne dla MŁODEJ POLSKI. NATURALIZM — definicja: 1) Kierunek literacki XIX w. 2) Twórca: EMIL ZOLA. 3) Powieść jako 'eksperyment'. 4) Człowiek determinowany przez biologię i środowisko. 5) Brutalna prawda. 6) Fizjologia, instynkty. 7) Brak idealizacji. 8) Realizm pogłębiony. ELEMENTY NATURALISTYCZNE w 'Chłopach': 1) INSTYNKTY — pożądanie Antka, Jagny, Mateusza. 2) FIZJOLOGIA — śmierć Kuby (rana, gnijąca noga, amputacja). 3) PRZEMOC — bójki, bicie, zabójstwa. 4) PIJAŃSTWO — Jambroży, mężczyźni w karczmie. 5) Konflikty rodzinne — Boryna vs Antek. 6) Sceny seksualne — pożar brogu. 7) BIEDA i głód — Hanka. 8) Brutalność wsi. SCENA ŚMIERCI KUBY — naturalizm: 1) Postrzelony w nogę przez borowego. 2) Ukrywa ranę. 3) Noga GNIJE. 4) Ból. 5) Próbuje sam amputować SIEKIERĄ. 6) Krew. 7) WYKRWAWIA się. 8) Umiera podczas wesela Boryny. 9) IRONIA losów. 10) Naturalistyczny obraz cierpienia. 11) Brutalna prawda. INSTYNKTY postaci: 1) ANTEK — pożądanie macochy (tabu). 2) JAGNA — uległość mężczyznom. 3) MATEUSZ — pożądanie Jagny. 4) BORYNA — pożądanie młodej żony. 5) Pożądanie ZIEMI — wspólne. 6) Konflikty z biologii. PRZEMOC w powieści: 1) Antek bije ojca (Jesień). 2) Boryna podpala bróg (Zima). 3) Antek wrzuca Mateusza do rzeki. 4) Bitwa o las — krew, śmierć. 5) Antek zabija borowego. 6) Wygnanie Jagny na wozie gnojnym. 7) Wieś brutalna. NATURALIZM KONFLIKTU KLASOWEGO: 1) Bogaci vs biedni. 2) Boryna vs Bylica. 3) Hierarchia twardo. 4) Determinacja pozycją. 5) Kowal próbuje wejść do elity. 6) Społeczność selekcyjna. SYMBOLIZM — drugi nurt: 1) Symbolizm MŁODOPOLSKI. 2) Głębsze znaczenia. 3) PORÓWNANIA, METAFORY, ALEGORIE. 4) Sztuka jako KLUCZ do duchowości. 5) Sacrum w codzienności. ELEMENTY SYMBOLICZNE w 'Chłopach': 1) MITOLOGIZACJA — paralela trojańska. 2) CYKL pór roku — mit agrarny. 3) ZIEMIA — sacrum. 4) ŚMIERĆ Boryny w siejbie — symbol odrodzenia. 5) WÓZ gnojny Jagny — symbol pohaby. 6) BRÓG płonący — namiętność, kara. 7) MOGIŁA, las — sacrum. 8) Krowy w Wigilii — magia. SCENA ŚMIERCI BORYNY — naturalizm+symbolizm: 1) NATURALIZM: starzec umiera w malignie. Odruch warunkowy (siewba). 2) SYMBOLIZM: gest siejby = mit agrarny, ziarno w ziemię, odrodzenie. 3) Reymont MIESZA OBA. 4) Naturalizm: fizjologia. Symbolizm: mit. 5) ARCYDZIEŁO. 6) Człowiek wraca do ZIEMI MATKI. 7) Cykl. PRZYRODA — symbol i natura: 1) NATURALIZM: deterministycznie. 2) SYMBOLIZM: zwierciadło uczuć. 3) Reymont łączy. 4) Zima jako 'zwierz srogi' = symbol konfliktu. 5) Wiosna = nadzieja. 6) Lato = pełnia. 7) Pory roku jako EMOCJE. ANIMIZACJA — symbol: 1) Zima 'tłucze po sinych dalach'. 2) Las 'porykuje'. 3) Wiatr 'wzdycha'. 4) Przyroda ŻYJE. 5) Symbolizm: świat ożywiony. 6) Tradycja młodopolska. PORÓWNANIA HOMERYCKIE — symbol: 1) 'Drzewo rodne obłamane przez wicher' — Antek. 2) 'Zima jako zwierz srogi'. 3) Rozbudowane porównania. 4) Mickiewiczowska tradycja. 5) Estetyka eposu. JAGNA jako SYMBOL: 1) Helena Trojańska. 2) Femme fatale. 3) Wrażliwość. 4) Tragizm. 5) Postać symboliczna. 6) Każda mężczyzna widzi w niej coś innego. ANTEK jako SYMBOL: 1) Parys — uwodziciel. 2) Buntownik. 3) Młode pokolenie. 4) Konflikt. 5) Drzewo obłamane. BORYNA jako SYMBOL: 1) Menelaos — patriarcha. 2) Stary porządek. 3) Tradycja. 4) Władza. 5) Śmierć starego. SCENA POŻARU brogu — naturalizm+symbolizm: 1) NATURALIZM: zazdrość, namiętność, kara. 2) SYMBOLIZM: ogień — namiętność, oczyszczenie. 3) Klasyczny motyw. 4) Połączenie. ROCHO — symbol: 1) Pielgrzym = wędrówka życia. 2) Strażnik pamięci. 3) Mędrzec. 4) Niemieckie 'Wanderer'. 5) Polski mędrzec ludowy. SYMBOLIZM RELIGIJNY: 1) Wigilia — narodzenie, odrodzenie. 2) Wielkanoc — zmartwychwstanie. 3) Boże Ciało — komunia. 4) Sakramenty — przejścia. 5) Życie wsi jak życie Chrystusa. PARALELE LITERACKIE — naturalizm: 1) ZOLA 'Ziemia' (1887) — chłopi francuscy, naturalizm radykalny. 2) BALZAC 'Chłopi'. 3) PRUS 'Placówka'. 4) Wszyscy realiści. 5) Reymont — bardziej zniuansowany. PARALELE — symbolizm: 1) MAETERLINCK 'Niebieski Ptak'. 2) WYSPIAŃSKI 'Wesele' — symbolika. 3) Młoda Polska. 4) Reymont łączy. 5) Polski symbolizm. SYNTEZA u Reymonta: 1) Naturalizm + symbolizm. 2) Realizm + mit. 3) Codzienność + sacrum. 4) Fizjologia + dusza. 5) Wieś brutalna + piękna. 6) Mistrzostwo. INTERPRETACJE: 1) NATURALISTYCZNA — krytycy. 2) SYMBOLICZNA — krytycy. 3) SYNTETYCZNA — większość. 4) MODERNISTYCZNA — Reymont łączy. 5) MŁODOPOLSKA — typowe dla epoki. KRYTYKA naturalizmu Reymonta: 1) Niektórzy uznają za zbyt brutalny. 2) Naturalizm raniący. 3) ALE: prawda życia. 4) Reymont nie idealizuje. 5) Realizm radykalny. KRYTYKA symbolizmu Reymonta: 1) Niektórzy widzą zbyt wiele mitów. 2) Mit zamiast realizmu? 3) ALE: synteza. 4) Polski wkład. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Naturalizm wciąż aktualny. 2) Brutalna prawda. 3) Symbolizm jako filozofia. 4) Polski modernizm. 5) Inspiracja dla pisarzy. WAJDA w filmie (1973): 1) Naturalistyczne sceny. 2) Symbolizm zachowany. 3) Adaptacja wierna. ANIMACJA 2023 (DK Welchman): 1) Animacja malarska. 2) Symbolizm wizualny. 3) Naturalizm zachowany. 4) Sukces światowy. NA MATURZE — naturalizm i symbolizm STANDARD pytań. Trzeba znać: definicje obu, przykłady naturalizmu (śmierć Kuby, instynkty, przemoc), przykłady symbolizmu (mitologizacja, cykl pór roku, śmierć Boryny w siejbie), synteza obu, paralele z Zolą, Wyspiańskim. Esej 'Naturalizm w literaturze', 'Symbolizm Młodej Polski' WYMAGA tego materiału.

Język i narracja — gwara, animizacja, narrator chłopski + młodopolski

JĘZYK 'Chłopów' to ARCYDZIEŁO. Reymont stworzył ORYGINALNY styl literacki łączący STYLIZACJĘ GWAROWĄ z POETYCKĄ młodopolską narracją. Dwa typy narratora — chłopski i młodopolski. STYLIZACJA na GWARĘ: 1) Reymont SAM tworzy gwarę literacką. 2) Łączy elementy: a) Gwary ŁOWICKIEJ. b) PIOTROWSKIEJ. c) TOMASZOWSKIEJ. d) Inne mazowieckie. 3) NIE jest to dokładna gwara konkretnej wsi. 4) Stylizacja artystyczna. 5) Słowa typu: 'jenoć', 'pono', 'nikiej', 'kieby', 'aza'. 6) Składnia gwarowa. 7) Słownictwo regionalne. ELEMENTY GWAROWE — szczegóły: 1) SŁOWNICTWO: zatratownik, gospodarz, ogrodek, rola, morga. 2) FORMY: 'idem' (idziemy), 'biere' (bierze). 3) FONETYKA: 'kierunek' = 'kierunyk'. 4) Wykrzykniki: 'jakoż', 'pono', 'nikiej'. 5) Frazeologia ludowa. POETYKA MŁODOPOLSKA: 1) Rozbudowane OPISY. 2) PORÓWNANIA homeryckie. 3) ANIMIZACJA, PERSONIFIKACJA. 4) Bogata metaforyka. 5) Liryzm. 6) Symbolizm. CYTAT 'zima jako zwierz srogi': 'Nadchodziła zima... jeszcze się barowała z jesienią i porykujący tłukła po sinych dalach jako ten zwierz srogi i głodny'. Analiza: 1) ANIMIZACJA — zima jako zwierzę. 2) PERSONIFIKACJA — działa jak istota. 3) PORÓWNANIE rozbudowane. 4) Czasowniki: 'barować się', 'porykiwać', 'tłuc'. 5) Epitety: 'srogi', 'głodny'. 6) Atmosfera grozy. 7) Symbol konfliktu. 8) Mickiewiczowska tradycja. PORÓWNANIE HOMERYCKIE — Antek jak drzewo: 'Czuł się jako to drzewo rodne, obłamane przez wicher i na zagładę skazane, a schnące powoli w samym środku kwitnącego, zdrowego sadu'. Analiza: 1) PORÓWNANIE rozbudowane. 2) Drzewo = Antek. 3) Wicher = bieda, wygnanie. 4) Sad zdrowy = wieś. 5) Schnące = wykluczenie. 6) Symbolika SAMOTNOŚCI. 7) Epicki styl. 8) Mickiewiczowska tradycja (zachód słońca jak twarz gospodarza). DWA TYPY NARRATORA — badania krytyczne: 1) NARRATOR CHŁOPSKI (gawędziarz) — używa gwary, patrzy 'od wewnątrz' wsi. 2) NARRATOR MŁODOPOLSKI (poeta) — perspektywa zewnętrzna, poetyckie opisy. 3) Niektórzy badacze (Krzyżanowski, Rzeuska) wyróżniają jeszcze trzeci — REALISTYCZNY obserwator. 4) Reymont MIESZA narratorów. 5) Innowacja literacka. NARRATOR CHŁOPSKI — cechy: 1) Posługuje się GWARĄ. 2) Punkt widzenia z wewnątrz wsi. 3) Plotki, gawęda. 4) Bliskość bohaterów. 5) Punkt widzenia społeczności. 6) Ludowy mędrzec. NARRATOR MŁODOPOLSKI — cechy: 1) JĘZYK literacki. 2) Perspektywa ZEWNĘTRZNA. 3) Poetyckie opisy przyrody. 4) Symbolizm. 5) Mitologizacja. 6) Estetyzacja. 7) Mickiewiczowska tradycja. PRZYKŁADY zmiany narratora: 1) Opis przyrody — narrator młodopolski. 2) Dialog chłopski — narrator chłopski. 3) Komentarz — różne. 4) Wpływ na czytelnika. 5) Bogactwo perspektyw. ANIMIZACJA jako CHARAKTERYSTYKA: 1) Cała natura ŻYJE. 2) Zima zwierz, las porykuje, wiatr wzdycha. 3) Wodzi: tańczy, opowiada. 4) Las: szepcze, jęczy. 5) Sztuczna ożywczość. 6) Polska tradycja. 7) Modernizm. PERSONIFIKACJA — szczegóły: 1) Przyroda jak ludzka. 2) Zima 'baruje się' z jesienią — jak ludzie. 3) Las 'cieszy się' lub 'smuci'. 4) Powstanie symbolicznej osoby natury. METAFORA — typy: 1) Tradycyjne (ziarno = nadzieja). 2) Modernistyczne (świat-sen). 3) Religijne (krew = ofiara). 4) Cykliczne (życie = rok). 5) Bogactwo. JĘZYK BOHATERÓW: 1) Boryna — twardy, pragmatyczny. 2) Antek — emocjonalny, krótkie zdania. 3) Jagna — łagodny, dziewczęcy. 4) Hanka — pokorny, potem zaradny. 5) Rocho — uczony, biblijny. 6) Charakteryzacja przez język. PROZA POETYCKA: 1) Reymont łączy prozę z poezją. 2) Rytmika. 3) Powtórzenia. 4) Aliteracje. 5) Eufonia. 6) Polski wkład. JĘZYK i MITOLOGIZACJA: 1) Język podnosi codzienność do mitu. 2) Chłop staje się BOHATEREM. 3) Estetyka chłopska godna eposu. 4) Demokratyzacja. 5) Polska tradycja Wyspiańskiego. PARALELE LITERACKIE — stylizacja gwarowa: 1) WYSPIAŃSKI 'Wesele' — gwara krakowska. 2) ORKAN 'W Roztokach' — gwara podhalańska. 3) Polska tradycja. 4) Reymont mistrz. PARALELE — narrator chłopski: 1) MICKIEWICZ — narrator z perspektywy szlachcica. 2) ORZESZKOWA — narrator inteligencki. 3) REYMONT — chłopski + młodopolski. 4) Innowacja. KRYTYKA stylu Reymonta: 1) Niektórzy uznają za zbyt POETYCKI. 2) Gwara nie zawsze autentyczna. 3) Sztuczna stylizacja. 4) ALE: artystyczna spójność. 5) Polski wkład. WPŁYW na polską literaturę: 1) ORKAN — gwara podhalańska. 2) WIECH — gwara warszawska. 3) Tradycja stylizacji. 4) Reymont fundament. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Stylizacja gwarowa wciąż aktualna. 2) Polski folklor. 3) Tożsamość regionalna. 4) Język ludowy. CYTATY analityczne: 1) 'Czuł się jako drzewo rodne' (Antek). 2) 'Nadchodziła zima... jako zwierz srogi'. 3) 'Sprawiedliwie mówił!' (Antek o księdzu). 4) 'Tyżeś to, synu?' (Boryna do Antka). 5) Kluczowe cytaty. WAJDA w filmie (1973): 1) Adaptacja zachowała gwarę. 2) Aktorzy ćwiczyli wymowę. 3) Klimat regionalny. ANIMACJA 2023: 1) Język zachowany. 2) Wszystko po polsku. 3) Sukces. NA MATURZE — język 'Chłopów' STANDARD pytań. Trzeba znać: stylizację gwarową (łowicka, piotrowska, tomaszowska), animizację ('zima jako zwierz srogi'), porównania homeryckie ('drzewo rodne'), dwóch narratorów (chłopski + młodopolski), poetyckie opisy przyrody, charakteryzację przez język. Esej 'Język artystyczny', 'Stylizacja w literaturze' WYMAGA tego materiału.

⚠️ NAJCZĘSTSZE BŁĘDY

Tu uczniowie najczęściej tracą punkty

Każda pułapka pochodzi z analizy realnych odpowiedzi maturzystów. Naucz się je rozpoznać, żeby unikać głupich strat.

❌ Błąd

Akcja Chłopów dzieje się w konkretnym roku historycznym (np. 1900)

✅ Poprawnie

Reymont CELOWO NIE PODAJE dokładnej daty rocznej akcji. To zabieg artystyczny — MITOLOGIZACJA. Dzięki temu życie wsi nabiera wymiaru POZAHISTORYCZNEGO i MITYCZNEGO — nie jest to historia jednego roku, ale WIECZNY CYKL. Akcja toczy się kilkadziesiąt lat po UWŁASZCZENIU (1864 w Królestwie Polskim), w czasie 'wiecznym'. Wzmacnia to EPICKI charakter dzieła i wpisuje wieś w mit agrarny.

Dlaczego: Pułapka chronologii. Brak daty CELOWY — mitologizacja. Klasyczny zabieg artystyczny. Esej WYMAGA tego rozumienia.

❌ Błąd

Chłopi to powieść pozytywistyczna

✅ Poprawnie

Chłopi to powieść MŁODOPOLSKA, wydawana 1904-1909, czas Młodej Polski (1890-1918). Łączy NATURALIZM (Zola, instynkty), SYMBOLIZM (mitologizacja, paralela trojańska), REALIZM społeczny. NIE pozytywizm (1864-1890) — Reymont już po pozytywizmie. Cechy modernistyczne: brak idealizacji, fizjologia, instynkty, symbolika. Nobel 1924 za 'epicki opis życia wiejskiego' — uznanie modernistycznych zabiegów.

Dlaczego: Pułapka epoki. MŁODA POLSKA, nie pozytywizm. Reymont po pozytywizmie. Esej o epoce WYMAGA tego rozróżnienia.

❌ Błąd

Boryna ma 4 lub 5 tomów

✅ Poprawnie

Chłopi mają DOKŁADNIE 4 TOMY: I. JESIEŃ (1904), II. ZIMA (1904), III. WIOSNA (1906), IV. LATO (1909). 4 tomy = 4 PORY ROKU. Cykliczna kompozycja. Każdy tom odpowiada jednej porze roku. Reymont zaczyna od JESIENI (ślub Boryny z Jagną), kończy LATO (wygnanie Jagny). NIE 3, NIE 5. Klasyczny układ.

Dlaczego: Pułapka liczby tomów. DOKŁADNIE 4. Esej o strukturze WYMAGA znajomości.

❌ Błąd

Antek to syn Boryny i Jagny

✅ Poprawnie

Antek to syn Macieja Boryny z PIERWSZEGO MAŁŻEŃSTWA (z nieżyjącą już matką). Jagna to DRUGA żona Boryny, MACOCHA Antka. Romans Antka z Jagną to TABU — pasierb i macocha. KONFLIKT pokoleń + TROJAŃSKI trójkąt (Boryna=Menelaos, Jagna=Helena, Antek=Parys). Kluczowy dla zrozumienia powieści.

Dlaczego: Pułapka rodzinna. Jagna = MACOCHA Antka, nie matka. Tabu kazirodztwa. Esej o konflikcie WYMAGA znajomości.

❌ Błąd

Kuba umiera w bitwie o las

✅ Poprawnie

Kuba umiera w TOMIE I 'JESIEŃ' podczas WESELA Boryny z Jagną. Postrzelony przez borowego w nogę. Ukrywa ranę. Noga GNIJE. Próbuje SAM amputować SIEKIERĄ. WYKRWAWIA się. Umiera w stodole/budy parobków podczas zabawy weselnej. IRONIA — wesele i śmierć. Bitwa o las to TOM II 'ZIMA' — i tam ginie BOROWY (zabity przez Antka), a Boryna jest ranny.

Dlaczego: Pułapka zdarzeń. Kuba umiera w JESIENI, borowy w ZIMIE. Esej o tomach WYMAGA chronologii.

Pokaż pozostałe 9 pułapek

❌ Błąd

Jagna sama wybiera Borynę

✅ Poprawnie

Jagnę WYDAJE za mąż jej matka DOMINIKOWA. Jagna NIE PYTANA. Klasyczne wiejskie małżeństwo z układem ekonomicznym. Dominikowa NEGOCJUJE z Boryną — wymusza 6 MORGÓW ziemi dla Jagny jako wiano. Jagna ofiara patriarchatu. NIE wybiera Boryny. Ten przymus rodzi konflikt — Jagna nie kocha męża, jest pasywną żoną.

Dlaczego: Pułapka wyboru. Jagna NIE wybiera. Dominikowa decyduje za 6 morgów. Esej o emancypacji WYMAGA tego.

❌ Błąd

Boryna podpala bróg przez przypadek

✅ Poprawnie

Boryna PODPALA bróg ŚWIADOMIE — z zemsty. Stróżował noce. Znalazł zapaskę Jagny pod brogiem. Przyłapie Antka i Jagnę w środku. PODPALA. Akt zemsty i desperacji. Antek wyskakuje, ucieka. Jagna wygnana do matki. ALE: Boryna NIE zeznaje przeciw synowi przed pisarzem i strażnikami. Ojcowska więź silniejsza od zemsty. NIE przypadek — świadomy akt.

Dlaczego: Pułapka motywacji. Świadome podpalenie, świadome NIEZEZNANIE. Komplikowane uczucia. Esej o Borynie WYMAGA tego.

❌ Błąd

Antek umiera w bitwie o las

✅ Poprawnie

Antek NIE umiera w bitwie. To BOROWY ginie (zabity przez Antka, broniąc ojca). Boryna jest ranny (kolba w głowę). Antek ZOSTAJE ARESZTOWANY za zabójstwo borowego. Idzie do WIĘZIENIA. W tomie IV 'Lato' WRACA. Po śmierci Boryny dziedziczy. To Boryna umiera (w tomie III 'Wiosna') od ran. Antek przeżywa.

Dlaczego: Pułapka śmierci. Antek żyje, do więzienia. Boryna umiera. Esej o postaciach WYMAGA chronologii.

❌ Błąd

Hanka odchodzi od Antka po odkryciu romansu

✅ Poprawnie

Hanka NIE odchodzi od Antka. Mimo wiadomości od młynarza o romansie z Jagną — PRZECHODZI PRZEMIANĘ. Z pokornej staje się ZARADNĄ. Spędza noc przy kółku przędąc, rozmyśla, podejmuje decyzję — będzie sama dbać o rodzinę. NIEZALEŻNA, ale wciąż żona Antka. Po wszystkim — WRACA do domu Borynów, zostaje gospodynią. Klasyczna polska kobieta wytrwała.

Dlaczego: Pułapka decyzji. Hanka NIE odchodzi, przemienia się. Wytrwałość. Esej o Hance WYMAGA tego.

❌ Błąd

Boryna umiera od ciężkich ran z bitwy o las

✅ Poprawnie

Boryna PO bitwie o las jest ranny (borowy uderzył kolbą w głowę), ale UMIERA W POLU w gestcie SIEJBY — kulminacja tomu III 'WIOSNA'. Wstaje z łóżka w malignie, wychodzi w pole, wykonuje GEST SIEJBY (naturalistyczny odruch warunkowy + symboliczny mit), upada w bruzdę. Łączy naturalizm z mitem. Scena uznawana za ARCYDZIEŁO. NIE bezpośrednio w bitwie.

Dlaczego: Pułapka śmierci. Boryna umiera w polu wykonując siejbę. Mit agrarny. Esej o symbolice WYMAGA tego.

❌ Błąd

Jagna idzie sama z wsi po skandalu

✅ Poprawnie

Jagna NIE idzie sama. Wieś WYWOZI ją na WOZIE GNOJNYM. Po skandalu z Jasikiem (syn organisty, miał zostać księdzem!) i kazaniu księdza z ambony — wieś zbiera się, łapie Jagnę, wsadza na WÓZ GNOJNY (symbol nieczystości), wywozi do matki. Mechanizm KOZŁA OFIARNEGO (Girard). Wieś oczyszcza się z 'grzesznicy'. Brutalna scena.

Dlaczego: Pułapka wygnania. WIEŚ wywozi na wozie gnojnym. Kozioł ofiarny. Esej o mechanizmie WYMAGA tego.

❌ Błąd

Boryna i Antek nie pojednują się

✅ Poprawnie

Boryna i Antek POJEDNUJĄ SIĘ przez krew. Po podpaleniu brogu — Boryna NIE zeznaje przeciw synowi (pierwszy gest). W BITWIE O LAS — borowy rani Borynę, ANTEK ZABIJA borowego BRONIĄC ojca. Boryna ranny rozpoznaje syna: 'TYŻEŚ TO, SYNU?'. KATHARSIS. Pojednanie krwią. ALE okupione: Antek do więzienia, Boryna umiera. Tragiczne pojednanie, ale REALNE.

Dlaczego: Pułapka konfliktu. Pojednanie ISTNIEJE, ale tragiczne. Krew jako spoiwo. Esej o ojcu i synu WYMAGA tego.

❌ Błąd

Reymont idealizuje życie wsi jak Mickiewicz

✅ Poprawnie

Reymont NIE IDEALIZUJE wsi — to KLUCZOWA różnica z Mickiewiczem (Pan Tadeusz). Reymont pokazuje: BIEDĘ, PRZESĄDY, OKRUCIEŃSTWO (wygnanie Jagny na wozie gnojnym), PRZEMOC (bicie, zabójstwa), CHCIWOŚĆ (Dominikowa 6 morgów), PIJAŃSTWO (Jambroży), KSENOFOBIĘ (wykluczenie), PATRIARCHALIZM. ALE: też PIĘKNO przyrody, SIŁĘ tradycji, SACRUM pracy. Ambiwalentny obraz. NIE idealizacja, NIE czysta krytyka — SYNTEZA.

Dlaczego: Pułapka idealizacji. Reymont AMBIWALENTNY, nie idealizujący. Esej 'Apoteoza czy krytyka' WYMAGA tego.

❌ Błąd

Rocho to ksiądz proboszcz Lipiec

✅ Poprawnie

Rocho to WĘDROWNY PIELGRZYM, NIE ksiądz. W Lipcach jest osobny KSIĄDZ-proboszcz, który piętnuje Antka i Jagnę z ambony. Rocho to OSOBNA postać — bez stałego miejsca, wędrowny, uczy dzieci, opowiada legendy biblijne i o królach polskich. Możliwy DZIAŁACZ NARODOWY (aluzje pod cenzurą). Mentor ludowy. Imię ROCH od ŚW. ROCHA (patrona pielgrzymów). NIE proboszcz.

Dlaczego: Pułapka tożsamości. Rocho = pielgrzym. Ksiądz = osobna postać. Esej o Rochu WYMAGA tego.

🧠 MUSISZ ZNAĆ

Kluczowe pojęcia i terminy

Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.

Chłopi

Powieść Władysława Reymonta. Wydana 1904-1909. Nobel 1924

Władysław Stanisław Reymont

Autor (1867-1925). Pisarz Młodej Polski

1924

Rok przyznania Nobla Reymontowi

Nobel literacki

Reymont otrzymał 'za wybitny epicki opis życia wiejskiego'

Młoda Polska

Epoka literacka (1890-1918). Kontekst Chłopów

Naturalizm

Nurt literacki. Instynkty, fizjologia. Zola wzór

Symbolizm

Nurt Młodej Polski. Głębsze znaczenia

Epopeja chłopska

Określenie gatunku Chłopów. Modernistyczna epopeja

Lipce

Fikcyjna wieś na Mazowszu. Miejsce akcji

Mazowsze

Region akcji. Środkowa Polska

Uwłaszczenie

1864 w Królestwie Polskim. Chłopi otrzymali ziemię

4 tomy

Struktura powieści: Jesień, Zima, Wiosna, Lato

Pokaż wszystkie 102 pojęć (90 więcej)

Jesień

Tom I (1904). Ślub Boryny z Jagną, śmierć Kuby

Zima

Tom II (1904). Pożar brogu, bitwa o las

Wiosna

Tom III (1906). Śmierć Boryny

Lato

Tom IV (1909). Wygnanie Jagny

Cykliczna kompozycja

Powieść oparta na cyklu pór roku

Mit agrarny

Cykl natury jako mit. Siejba, wzrost, zbiory, sen

Maciej Boryna

Najbogatszy gospodarz Lipiec. 30 morgów. Patriarcha

Jagna Dominikówna

Druga żona Boryny. Córka Dominikowej. Femme fatale

Antek Boryna

Syn Macieja. Mąż Hanki. Kochanek Jagny. Buntownik

Hanka Borynina

Żona Antka. Córka Bylicy. Przemiana z pokornej w zaradną

Dominikowa

Matka Jagny. Intrygantka. Wymusza 6 morgów

Kuba Socha

Parobek Borynów. Sierota. Amputuje sobie nogę. Umiera podczas wesela

Rocho

Wędrowny pielgrzym. Uczy dzieci. Działacz narodowy (?)

Roch

Inne imię Rocha. Św. Roch = patron pielgrzymów

Witek

Młody pastuszek-sierota u Borynów

Józka

Córka Boryny z pierwszego małżeństwa

Mateusz Gołąb

Rywal Antka. Brygadzista tartaku. Antek wrzuca go do rzeki

Kowal

Zięć Boryny. Intrygant

Jagustynka

Plotkarka. Wygnana przez własne dzieci. Judzicielka

Jambroży

Zakrystian. Pijak. Opowiada ucieszne historie

Jankiel

Karczmarz żydowski. Pożycza na borg

Bylica

Ojciec Hanki. Biedny komornik. Antek z rodziną tam mieszka

Pan Jacek

Brat dziedzica z Woli. Szuka Kuby (uratował mu życie)

Borowy

Leśniczy dworu. Postrzelił Kubę. Zabity przez Antka

Jasiek

Syn organisty. Miał być księdzem. Jagna go uwodzi - skandal

Ksiądz

Proboszcz Lipiec. Z ambony piętnuje Antka i Jagnę

Organista

Ojciec Jasika. Daje Hance wełnę do prządzenia

Organiścina

Żona organisty. Hanka u niej przędze

Wójt

Władza wiejska Lipiec

Młynarz

Jeden z bogatszych. Informuje Hankę o romansie Antka

Dziedzic

Pan z Woli. Wycina chłopski las. Konflikt klasowy

Klasa społeczna

Hierarchia w Lipcach: Boryna, młynarz, kowal - elita. Komornicy - dół

Komornicy

Biedna szlachta/chłopi bez ziemi. Bylica jako przykład

Morgi

Jednostka ziemi. Boryna ma 30 morgów. Jagna 6 morgów (wiano)

Ziemia jako wartość

Najwyższa wartość w Lipcach. 'Człowiek bez gruntu jak bez nóg'

6 morgów

Wiano Jagny. Warunek ślubu Boryny i Jagny

30 morgów

Majątek Macieja Boryny. Pierwszy gospodarz

Bitwa o las

Kulminacja tomu II. Chłopi vs dwór. Boryna ranny, Antek zabija borowego

Tyżeś to, synu?

Cytat Boryny do Antka w bitwie. Moment pojednania

Pożar brogu

Boryna podpala bróg z Antkiem i Jagną. Świadomy akt zemsty

Bróg

Stóg ze zbożem. Miejsce schadzek Antka i Jagny

Wesele Boryny z Jagną

Kulminacja tomu I. Podczas niego umiera Kuba

Śmierć Boryny

Wstaje w malignie, wychodzi w pole, gest siejby. Naturalizm + mit

Gest siejby

Boryna umierając wykonuje gest siejby. Symbol mitu agrarnego

Wygnanie Jagny

Wóz gnojny. Mechanizm kozła ofiarnego

Wóz gnojny

Symbol nieczystości. Wieś wsadza Jagnę i wywozi

Kozioł ofiarny

Mechanizm René Girarda. Wieś oczyszcza się przez wykluczenie Jagny

Trójkąt trojański

Boryna=Menelaos, Jagna=Helena, Antek=Parys (Book przy Noblu)

Menelaos

Mitologiczna paralela Boryny. Oszukany mąż Heleny

Helena

Mitologiczna paralela Jagny. Piękność sprawcza nieszczęść

Parys

Mitologiczna paralela Antka. Młody uwodziciel

Troja

Mitologiczna paralela Lipiec. Wieś skazana na konflikt

Mitologizacja

Nadanie codzienności wymiaru mitycznego. Klucz do Reymonta

Wigilia u Borynów

Opłatek bydlętom, Rocho czyta o Jezusie, krowy 'mówią'

Opłatek bydlętom

Tradycja ludowa. Jagna idzie z opłatkiem do obory

Krowy w nocy Wigilii

Wierzą, że mówią ludzkim głosem. Witek i Józka słuchają

Kazanie księdza

Z ambony piętnuje Antka (po pożarze), Jagnę (przed wygnaniem)

Moc wsi potężna

Cytat. Siła zbiorowości, opinia publiczna

Tartak

Przy młynie. Antek pracuje. Mateusz brygadzista

Młyn

Miejsce pracy. Wieś. Plotki o Antku-Jagnie

Karczma Jankiela

Miejsce spotkań. Pożyczki na borg

Wełna

Hanka prządze u organiściny

Sprzedaż krowy

Hanka sprzedaje krowę Żydom za 40 rubli. Symbol biedy

40 rubli

Cena krowy Hanki

Stylizacja gwarowa

Język Reymonta. Mieszanka gwar łowickiej, piotrowskiej, tomaszowskiej

Gwara łowicka

Jedna z bazowych dla stylizacji Reymonta

Animizacja

'Zima jako zwierz srogi' - przyroda jako żywa istota

Personifikacja

Przyroda jako człowiek. Tradycja młodopolska

Porównanie homeryckie

Rozbudowane. 'Antek jak drzewo obłamane przez wicher'

Narrator chłopski

Gawędziarski. Punkt widzenia z wewnątrz wsi. Gwara

Narrator młodopolski

Poetycki. Perspektywa zewnętrzna. Opisy natury

Konflikt pokoleń

Boryna vs Antek. O ziemię, władzę, Jagnę

Kobieta fatalna

Femme fatale. Jagna jako klasyczna

Femme fatale

Klasyczny typ młodopolski. Uroda jako przekleństwo

Wieczornica u Kłębów

Rocho opowiada historie. Jagna płacze

Wystrzyganki

Sztuka ludowa Jagny. Symbol wrażliwości

Religia ludowa

Synteza chrześcijaństwa z magią. Tradycja

Zaduszki

2 listopada. Cmentarz. Pamięć zmarłych

Pasterka

Pasterska msza. Kolędowanie

Wielkanoc

W tomie Wiosna. Procesje. Zmartwychwstanie

Pan Tadeusz

Wzór epopei. Mickiewicz. Paralela do Chłopów

Ziemia obiecana

Wcześniejsza powieść Reymonta (1899). Łódź przemysłowa

Komediantka

Pierwsza powieść Reymonta (1896)

Apoteoza wsi

Termin krytyczny. Czy Chłopi to apoteoza, czy krytyka?

Wajda 1973

Adaptacja filmowa Jana Rybkowskiego z 1973. Wajda nie reżyserował

DK Welchman 2023

Animacja malarska 'Chłopi'. Sukces światowy

Pijaństwo

Motyw u Reymonta. Jambroży, mężczyźni w karczmie

Bieda

Motyw. Hanka, Bylica, komornicy

Plotka

Wieś jako społeczność plotek. Jagustynka mistrzyni

Pradawne wierzenia

Synteza z chrześcijaństwem. Magia ludowa

📋 PRZYKŁADY Z BAZY

Zobacz, jak wyglądają zadania z działu „Chłopi"

Poniżej 7 prawdziwych zadań z bazy — różne typy, różne poziomy trudności. Każde ma rozwiązanie i wyjaśnienie.

🌾 Chłopi ◉ Zamknięte A–D ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie Autorskie · PP 1 pkt

Kto powstrzymuje tłum, który chce wychłostać Jagnę rózgami pod kruchtą kościoła?

A Mateusz

B Jambroży, który staje w furtce cmentarza z proboszczowską strzelbą

C proboszcz wracający z Żarnowa

D Antek, który przybiega z pola

Rozwiąż na platformie →

🌾 Chłopi ✎ Otwarte rozszerzone ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie 🤖 Ocena AI Autorskie · PP 2 pkt

Jakimi motywami kieruje się Mateusz, gdy postanawia ożenić się z Jagną?

Rozwiąż samodzielnie — AI sprawdzi krok po kroku →

🌾 Chłopi ☑ Wielokrotny wybór ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie Autorskie · PP 2 pkt

Które z poniższych cech charakteryzują język narracji w „Chłopach” Reymonta?

A Stylizacja na gwarę ludową, łączącą elementy różnych dialektów

B Narracja w pierwszej osobie prowadzona przez Macieja Borynę

C Konsekwentne stosowanie języka naukowego i terminologii socjologicznej

D Poetyckie, młodopolskie opisy przyrody z personifikacjami i animizacjami

Rozwiąż na platformie →

🌾 Chłopi ⇄ Dopasuj pary ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie Autorskie · PP 1 pkt

Dopasuj postać do informacji z tomu „Jesień”.

Walek

→

Jagustynka

→

Kowal Michał

→

Dominikowa

→

Witek

→

Rozwiąż na platformie →

🌾 Chłopi ⎽ Luki ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie 🤖 Ocena AI Autorskie · PP 2 pkt

Ślepy dziad przynosi dla chorej Jagusi wodę, którą dały mu zakonnice w (1). Mateusz, którego dziad spotyka na Podlesiu, przygotowuje drzewo na kowalowy (2).

✓ Poprawne odpowiedzi pokazane w zielonych ramkach

Rozwiąż samodzielnie — AI sprawdzi krok po kroku →

🌾 Chłopi ⚫⚫⚫⚫⚪ Trudne Autorskie · PR 10 pkt

Jednostka wobec zbiorowości. Rozważ, czy gromada w „Chłopach” Władysława Stanisława Reymonta chroni swoich członków, czy ich krzywdzi. Odwołaj się do losów co najmniej dwóch postaci (np. Jagny, Agaty, Antka) i do wybranego kontekstu. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 300 wyrazów.

Rozwiąż na platformie →

🌾 Chłopi ◫ Wiązka (a/b/c) ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie 🤖 Ocena AI Autorskie · PP 2 pkt

Odpowiedz na pytania dotyczące sceny wigilijnej u Borynów:

a Co robi Jagna z opłatkiem w oborze i dlaczego? 1 pkt

b Dlaczego Witek i Józka idą nocą do obory rozmawiać z krowami? 1 pkt

c Jak reagują krowy i jaki wniosek wyciągają dzieci? 1 pkt

Rozwiąż samodzielnie — AI sprawdzi krok po kroku →

Rozkład 81 zadań w dziale „Chłopi" po typach

✎ OPEN 15

◉ CLOSED 14

☑ MULTI_SELECT 4

ESSAY 3

CLOZE 3

MATCHING 3

⚖ TRUE_FALSE 3

◫ WIAZKA 3

⎵ FILL_IN 2

📈 JAK SIĘ UCZYĆ

Strategia opanowania działu

Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.

1) PODSTAWA: Chłopi to POWIEŚĆ MŁODOPOLSKA Władysława Stanisława REYMONTA (1867-1925). Wydana w 4 TOMACH (Jesień, Zima, Wiosna, Lato) w latach 1904-1909. NOBEL 1924 — drugi polski po Sienkiewiczu. Nazywana 'MŁODOPOLSKĄ EPOPEJĄ CHŁOPSKĄ'.

2) GATUNEK: Epopeja chłopska. Cechy EPOSU: bohater zbiorowy (społeczność Lipiec), panoramiczny obraz wsi, rozbudowane opisy przyrody, porównania homeryckie ('zima jak zwierz srogi'), wielowątkowość. ODSTĘPSTWA: proza zamiast wiersza, brak inwokacji, NATURALIZM (instynkty, fizjologia), brak heroizacji (Reymont ukazuje rubaszność, okrucieństwo).

3) STRUKTURA: 4 TOMY = 4 PORY ROKU. Cykliczna kompozycja. Mit agrarny. Tom I JESIEŃ (ślub, śmierć Kuby), Tom II ZIMA (pożar brogu, bitwa o las), Tom III WIOSNA (śmierć Boryny w gestcie siejby), Tom IV LATO (wygnanie Jagny). BRAK konkretnej daty rocznej — celowa mitologizacja, uniwersalizacja.

4) AKCJA: fikcyjna wieś LIPCE na Mazowszu (okolice Tomaszowa Mazowieckiego). Kilkadziesiąt lat po uwłaszczeniu (1864). Czas pozahistoryczny.

5) GŁÓWNE POSTACI: MACIEJ BORYNA (najbogatszy gospodarz ~30 morgów, wdowiec, patriarcha), JAGNA DOMINIKÓWNA (druga żona Boryny, młoda, piękna, córka Dominikowej, kobieta fatalna + ofiara), ANTEK BORYNA (syn Macieja, mąż Hanki, kochanek Jagny-MACOCHY, buntownik), HANKA (żona Antka, córka biednego Bylicy, przemiana z pokornej w zaradną), DOMINIKOWA (matka Jagny, wymusza 6 morgów), KUBA SOCHA (parobek, postrzelony przez borowego, amputuje sobie nogę siekierą, umiera podczas wesela), ROCHO (wędrowny pielgrzym, uczy dzieci, opowiada legendy, działacz narodowy?), KOWAL (zięć Boryny intrygant), JAGUSTYNKA (plotkarka), MATEUSZ (rywal Antka), JANKIEL (karczmarz), BYLICA (ojciec Hanki), PAN JACEK (brat dziedzica), BOROWY (zabity przez Antka).

Pokaż pozostałe 9 kroków

6) TROJAŃSKA PARALELA mitologiczna (wskazana przez szwedzkiego krytyka Booka przy Noblu 1924): BORYNA=Menelaos, JAGNA=Helena, ANTEK=Parys. Mikrokosmos Lipiec = Troja skazana na konflikt. Mitologizacja codzienności.

7) KLUCZOWE SCENY: a) ŚLUB Boryny z Jagną (Jesień) — Kuba umiera. b) WYGNANIE Antka po bójce z ojcem. c) HANKA u Bylicy — bieda. d) ROMANS Antka z Jagną (macochą). e) WIGILIA u Borynów (opłatek bydlętom, krowy w nocy). f) POŻAR BROGU (Boryna podpala — ALE nie zeznaje przeciw synowi). g) KAZANIE księdza piętnujące Antka — 'moc wsi potężna'. h) BITWA O LAS (Boryna prowadzi gromadę, borowy rani Borynę kolbą, ANTEK zabija borowego — 'Tyżeś to, synu?'). i) ŚMIERĆ BORYNY w polu (gest siejby — naturalizm+mit). j) WYGNANIE JAGNY na WOZIE GNOJNYM (skandal z Jasikiem, kazanie księdza, kozioł ofiarny).

8) KONFLIKT POKOLEŃ: Boryna (pragmatyk, polityk wiejski) vs Antek (impulsywny, młody, buntownik). Spór o ZIEMIĘ, WŁADZĘ, JAGNĘ. Eskalacja: bójka → wygnanie → pożar brogu → bitwa o las → POJEDNANIE krwią ('Tyżeś to, synu?').

9) ZIEMIA jako wartość naczelna. Cytat Dominikowej: 'człowiek bez gruntu jak bez nóg'. Hierarchia oparta na morgach. Boryna 30, Jagna 6 (wiano). Las jako sporna własność (bitwa). Po uwłaszczeniu chłopi posiadają, ale konflikty trwają.

10) JAGNA — postać wielowymiarowa: kobieta fatalna (przyciąga mężczyzn), ofiara patriarchatu (wydana za 6 morgów), tragiczna (wrażliwość estetyczna — wystrzyganki, płacze nad opowieściami Rocha). Romanse: Antek (macocha-pasierb tabu), Mateusz, Jasiek (syn organisty miał być księdzem). Wygnana na wozie gnojnym.

11) HANKA — przemiana: z pokornej, lękliwej (początek) przez biedę u Bylicy (sprzedaż krowy, prządzenie wełny u organiściny) — wiadomość młynarza o romansie Antka — przemiana świadoma — pełna gospodyni po śmierci Boryny. Kontrast z Jagną: konformizm nagrodzony.

12) RELIGIJNOŚĆ LUDOWA: synteza chrześcijaństwa z magią. Wigilia (opłatek bydlętom, krowy w nocy 'mówią'). Kazania księdza piętnujące Antka i Jagnę z ambony — 'moc wsi potężna'. Zaduszki, Wielkanoc. Ksiądz autorytet moralny. Rocho jako wędrowny mędrzec łączący religię z patriotyzmem.

13) JĘZYK: STYLIZACJA na GWARĘ (mieszanka łowickiej, piotrowskiej, tomaszowskiej — Reymont sam tworzy). Poetyckie opisy przyrody. ANIMIZACJA ('zima jak zwierz srogi'). PERSONIFIKACJA. Porównania HOMERYCKIE ('Antek jak drzewo obłamane przez wicher'). DWA narratorzy: chłopski (gawędziarz) i młodopolski (poeta).

14) NATURALIZM (instynkty, fizjologia — śmierć Kuby, instynkty, przemoc) + SYMBOLIZM (mitologizacja, paralela trojańska, śmierć Boryny w siejbie). PORÓWNANIE z Panem Tadeuszem: oba panorama wspólnoty, opisy natury, wątek prywatny + publiczny, dwa rody. RÓŻNICE: Mickiewicz idealizuje szlachtę, Reymont NIE idealizuje chłopów. Heroizm vs naturalizm. Wiersz vs proza. Romantyzm vs Młoda Polska.

FAQ — Chłopi

Najczęściej zadawane pytania o ten zakres

W którym tomie umiera Boryna?

W „Wiośnie”, w ostatnim, XI rozdziale. Ranny w bitwie o las pod koniec „Zimy”, całą wiosnę leży prawie bez przytomności. W czasie sianokosów, w księżycową noc, wstaje, sieje ziemię na polu i tam umiera. Ciało znajdują na początku „Lata”, tam też jest pogrzeb.

Kto podpalił bróg i co się stało z Antkiem po bitwie?

Bróg podpalił sam Boryna, żeby zabić Antka z Jagną (Zima, rozdz. XI), a wieś myślała, że to Antek. Po bitwie o las Antka i ponad pięćdziesięciu chłopów zamknięto w więzieniu. Chłopi wracają w „Wiośnie”, Antek dopiero latem, wypuszczony za pięćset rubli zastawu; sprawa o zabicie borowego wciąż na niego czeka.

Jak kończą się „Chłopi”?

Gromada wywozi Jagnę na wozie z gnojem i zrzuca ją pod lasem, Antek się nie sprzeciwia, broni jej tylko Mateusz. Nazajutrz wieś rusza do żniw, jakby nic się nie stało; odłogiem leżą tylko pola Dominikowej. Ostatnie słowa mówi ślepy dziad, który przyniósł dla Jagny wodę świętą: „Ostańcie z Bogiem, ludzie kochane.”

Dlaczego Boryna ożenił się z Jagną i dlaczego dzieci się sprzeciwiły?

Po śmierci żony zostaje sam z gospodarstwem, a Jagna jest najpiękniejsza we wsi i ma ziemię po ojcu. Dominikowa stawia warunek: zapis. Boryna zapisuje Jagnie sześć najlepszych morgów przy drodze. Dla Antka i Hanki to odebranie ich dziedzictwa, stąd kłótnia i bójka w rozdziale X „Jesieni”.

Jak przećwiczyć „Chłopów” przed sprawdzianem?

Zacznij sesję z samych „Chłopów”: 10 pytań losowanych z 51 w banku, od zamkniętych o fakty po otwarte o obrzędy, narrację i bitwę o las. Otwarte sprawdza AI i pokazuje, czego zabrakło w odpowiedzi. Dwie, trzy sesje wystarczą, żeby wiedzieć, który tom musisz jeszcze przeczytać.

Mitologizacja w Chłopach — paralela trojańska, Lipce jako mikrokosmos.

MITOLOGIZACJA to KLUCZOWY zabieg artystyczny Reymonta. Nadaje wiejskiej rzeczywistości WYMIAR UNIVERSALNY, mityczny, ponadczasowy. Wieś LIPCE = mikrokosmos rządzący się prawami archetypów. PARALELA TROJAŃSKA — wskazana przez szwedzkiego krytyka FREDRIKA BOOKA przy okazji NAGRODY NOBLA 1924: 1) MACIEJ BORYNA = MENELAOS — stary, bogaty, oszukany mąż. 2) JAGNA = HELENA — piękna kobieta, sprawcza nieszczęść, ośrodek konfliktu. 3) ANTEK = PARYS — młody uwodziciel, naruszający honor. 4) Wieś LIPCE = TROJA — wspólnota skazana na konflikt. 5) PORWANIE Heleny przez Parysa = romans Antka z Jagną. 6) WOJNA trojańska = konflikt Boryny z Antkiem. ZNACZENIE PARALELI: 1) Życie wsi NIE jest banalne. 2) Powtarza ARCHETYPOWE wzorce. 3) Te same KONFLIKTY co w mitach — zazdrość, pożądanie, władza. 4) UNIWERSALIZACJA wiejskiego dramatu. 5) Reymont podnosi chłopów do rangi BOHATERÓW EPOSU. 6) Demokratyzacja kategorii heroizmu. 7) Chłopi godni opowieści jak królowie. 8) Manifest godności wsi. MITOLOGIZACJA — inne wymiary: 1) CYKLICZNA KOMPOZYCJA — 4 pory roku = mit agrarny. 2) Wieczny rytm narodzin, śmierci, odrodzenia. 3) BRAK konkretnej DATY akcji — celowo pozahistoryczny. 4) Życie ZBIOROWE — nie tylko jednostkowe. 5) PRACA jako SACRUM. 6) Śmierć Boryny w gestcie SIEJBY = mit agrarny. 7) Bohaterowie jako archetypy. ŚMIERĆ BORYNY jako MIT: 1) Boryna w malignie wychodzi w pole. 2) Wykonuje gest SIEJBY. 3) Naturalizm (odruch) + Mit (sacrum). 4) Siewba = symbol cyklu. 5) Człowiek wraca do ZIEMI MATKI. 6) Wieczne odrodzenie. 7) Scena uznawana za ARCYDZIEŁO. 8) Synteza realizmu i mitu. JAGNA jako HELENA: 1) Piękność. 2) Uroda jako przekleństwo. 3) Pasywna, ale wzbudza pożądanie. 4) Sprawcza nieszczęść mimo woli. 5) Niewolnica własnej urody. 6) Klasyczna femme fatale. 7) Jak Helena — ostatecznie WYRZUCONA przez społeczność. 8) Helena wraca do Menelaosa, Jagna wygnana. BORYNA jako MENELAOS: 1) Stary mąż. 2) Bogaty, potężny. 3) Oszukany przez młodszego rywala. 4) Patriarcha. 5) Mściciel honoru. 6) Symbol władzy mężczyzny. 7) Tradycja patriarchalna. ANTEK jako PARYS: 1) Młody, silny. 2) Uwodziciel. 3) Narusza tabu (kazirodztwo z macochą). 4) Buntownik. 5) Symbol pokolenia. 6) Konflikt z ojcem-Menelaosem. 7) Klasyczny motyw mitologiczny. RELIGIJNA mitologizacja: 1) Wigilia — Rocho czyta o narodzeniu Jezusa. 2) Opłatek bydlętom (tradycja). 3) Krowy 'rozmawiają' w noc Wigilii (mit ludowy). 4) Sacrum w codzienności. 5) Religijność LUDOWA — łączy chrześcijaństwo z magią. 6) Sakralizacja codzienności. PRACA jako SACRUM: 1) Praca na roli = obrzęd. 2) Sianie, żniwa, młoćba — rytuały. 3) Człowiek jest CZĘŚCIĄ natury. 4) Praca daje GODNOŚĆ. 5) Estetyzacja pracy. 6) Mit agrarny. CYKLICZNOŚĆ — 4 PORY ROKU: 1) JESIEŃ — przygotowania, ślub. 2) ZIMA — kryzys, konflikt. 3) WIOSNA — odrodzenie. 4) LATO — żniwa, finał. 5) Każdy tom = jedna pora. 6) Życie wsi WPISANE w cykl. 7) Nie ma 'początku' i 'końca' — wieczność. 8) Mityczny czas. MITOLOGIZACJA w POLSKIEJ literaturze: 1) MICKIEWICZ 'Pan Tadeusz' — mit Soplicowa. 2) SIENKIEWICZ — mitologizacja XVII w. 3) WYSPIAŃSKI 'Wesele' — mit chłopsko-szlachecki. 4) Reymont — mit chłopski. 5) Polska tradycja mitologizacji. 6) Każdy wielki pisarz mityzuje. PARALELE LITERACKIE — mit trojański: 1) HOMER 'Iliada' — oryginał. 2) GIRAUDOUX 'Wojna trojańska nie odbędzie się'. 3) Wielu modernistów odwoływało się do mitu. 4) Reymont WBUDOWAŁ mit w realizm. 5) Polska tradycja antyczna. KRYTYKA PARALELI: 1) Niektórzy uznają za PRZESADNĄ. 2) Reymont nie nazywał wprost. 3) Interpretacja krytyków. 4) ALE: zaobserwowana przez Booka przy Noblu. 5) Świadomie czy nie — paralela istnieje. 6) Funkcjonalna w odczytaniu. INTERPRETACJE mitologizacji: 1) ESTETYCZNA — piękno. 2) FILOZOFICZNA — uniwersalność. 3) NARODOWA — chłopi godni mitu. 4) SPOŁECZNA — demokratyzacja heroizmu. 5) PSYCHOLOGICZNA — archetypy. 6) RELIGIJNA — sacrum w codzienności. 7) ANTROPOLOGICZNA — wieczne motywy. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Lipce jako MIKROKOSMOS. 2) Wieś jako uniwersalna przestrzeń konfliktu. 3) Mit zamiast historii. 4) Inspiracja dla modernistycznej literatury. 5) Polski wkład do literatury światowej. 6) Animacja 2023 — odnowiona popularność. ROCHO jako narrator mitów: 1) Opowiada legendy. 2) Strażnik pamięci kulturowej. 3) Mit przekazywany ustnie. 4) Funkcja tradycji. 5) Mickiewiczowski 'siwy Wojski'. 6) Anzelm z Nad Niemnem. SIEJBA jako symbol: 1) Praca człowieka. 2) Ziarno w ziemię = śmierć. 3) Plon = zmartwychwstanie. 4) Cykl. 5) Religia agrarna pra-słowiańska. 6) Chrześcijaństwo (Jezus o ziarnie — 'jeśli ziarno nie obumrze, owocu nie wyda'). 7) Mit uniwersalny. 8) Symbol cyklu. POROWNANIE z Mickiewiczem: 1) Mickiewicz mityzuje szlachtę. 2) Reymont mityzuje chłopów. 3) Oba uniwersalizują polskość. 4) Klasyczna tradycja. 5) Demokratyzacja u Reymonta. NA MATURZE — mitologizacja STANDARD pytań PR. Trzeba znać: paralelę trojańską (Boryna=Menelaos, Jagna=Helena, Antek=Parys — wskazana przez Booka przy Noblu 1924), cykliczność (4 pory roku = mit agrarny), śmierć Boryny w gestcie siejby (naturalizm + mit), Lipce jako mikrokosmos, brak konkretnej daty (uniwersalizacja). Esej 'Mitologizacja w literaturze', 'Symbolika cyklu' WYMAGA tego materiału.

Chłopi — apoteoza czy krytyka życia wiejskiego? Ambiwalencja Reymonta.

Pytanie KRYTYCZNE — najlepsza odpowiedź NIE jednoznaczna. Reymont łączy APOTEOZĘ z KRYTYKĄ — tworzy AMBIWALENTNY, pełny obraz wsi. ARGUMENTY ZA APOTEOZĄ: 1) PIĘKNO OPISÓW PRZYRODY — rozbudowane, poetyckie, młodopolskie. Cykl pór roku piękny. Animizacja. Personifikacja. 2) SIŁA TRADYCJI — obrzędy (Wigilia, Wielkanoc, kolędowanie), wspólnota, hierarchia uporządkowana. 3) MITOLOGIZACJA — Lipce jako mikrokosmos, paralela trojańska, chłopi godni eposu. 4) SAKRALIZACJA PRACY — siejba jako obrzęd, śmierć Boryny w gestcie siejby. Manifest godności pracy. 5) WSPÓLNOTA — solidarność w bitwie o las, wspólne święta. 6) KULTURA LUDOWA — opowieści Rocha, sztuka Jagny (wystrzyganki), pieśni, tańce. 7) BOHATEROWIE GODNI EPOSU — Boryna jako patriarcha, jak 'książę achajski'. 8) GŁĘBIA postaci — Hanka, Boryna, Antek — psychologicznie głębokie. 9) ROCHO — strażnik pamięci, działacz narodowy. 10) Reymont SZANUJE chłopów. ARGUMENTY ZA KRYTYKĄ: 1) OKRUCIEŃSTWO wobec JAGNY — wygnanie na wozie gnojnym (Lato). Kozioł ofiarny. Brutalność wsi. 2) PRZEMOC domowa — Antek bije ojca, Boryna podpala bróg, bitwa o las (zabójstwa). 3) PIJAŃSTWO — Jambroży, mężczyźni w karczmie u Jankiela. Codzienność. 4) CHCIWOŚĆ — Dominikowa wymusza 6 morgów, Kowal intryguje dla majątku. 5) CIEMNOTA — przesądy, magia, brak edukacji. 6) DEGRADACJA jednostki — Jagna, mimo wrażliwości, niszczy ją wieś. 7) WYKLUCZENIE — komornicy (Bylica), wędrowni, wykluczeni. 8) PATRIARCHALIZM — kobiety wydane bez pytania (Jagna). 9) KSENOFOBIA — Jagustynka plotki, judzenie. 10) ZDRADA i kazirodztwo — Antek z macochą Jagną. 11) ŚMIERĆ Kuby — brutalna, naturalistyczna (amputacja siekierą). 12) INSTYNKTY zwierzęce — fizjologia, pożądanie. AMBIWALENCJA — TEZA: 1) Reymont NIE wybiera. 2) Pokazuje OBA aspekty. 3) Wieś PIĘKNA i BRUTALNA. 4) Tradycja CHRONI i NISZCZY. 5) Wspólnota daje SENS i KARZE. 6) Mistrzostwo Reymonta — nie idealizuje, nie demonizuje. 7) Synteza. 8) Polski wkład. POROWNANIE z PANEM TADEUSZEM Mickiewicza: 1) Mickiewicz IDEALIZUJE szlachtę — sielanka. 2) Reymont NIE idealizuje chłopów — realizm. 3) Mickiewicz: heroizm. Reymont: naturalizm. 4) Mickiewicz: tradycja jako wartość bezwzględna. Reymont: tradycja ambiwalentna. 5) Pan Tadeusz apoteoza, Chłopi ambiwalencja. POROWNANIE z ZIEMIĄ Zoli: 1) ZOLA 'Ziemia' (1887) — radykalna krytyka chłopów francuskich. 2) Reymont łagodniejszy. 3) Reymont SZANUJE tradycję. 4) Zola pokazuje degradację totalną. 5) Reymont — synteza. POROWNANIE z NAD NIEMNEM Orzeszkowej: 1) Orzeszkowa idealizuje zaścianek (Bohatyrowicze). 2) Reymont nie idealizuje Lipiec. 3) Orzeszkowa pozytywistyczna utopia. 4) Reymont młodopolska prawda. 5) Różne strategie. POROWNANIE z WESELEM Wyspiańskiego (1901): 1) Wyspiański krytyczny wobec wsi-szlachty. 2) Reymont kontynuuje krytyczne spojrzenie. 3) Wesele 1901, Chłopi 1904. 4) Współczesność. 5) Modernizm. KRYTYKA wsi u Reymonta — szczegóły: 1) SCENA WYGNANIA JAGNY — brutalna. Wieś łapie kobietę, wsadza na wóz gnojny (gnój = nieczystość), wywozi. Mechanizm kozła ofiarnego. 2) ŚMIERĆ KUBY — naturalistyczna. Kłusownictwo, rana, gnijąca noga, amputacja siekierą. 3) BITWA O LAS — krew, zabójstwa, więzienie. 4) POŻAR BROGU — namiętność, kara, zniszczenie. 5) UPADEK Antka — wygnanie, bieda, romans, więzienie. APOTEOZA wsi u Reymonta — szczegóły: 1) OPISY PRZYRODY — najbardziej poetyckie w polskiej literaturze. 2) WIGILIA u Borynów — sakrum. 3) WIECZORNICA u Kłębów — sztuka opowieści. 4) ŚLUB Boryny z Jagną — wesele jako rytuał. 5) Praca jako sacrum. INTERPRETACJE: 1) APOTEOZA — czytelnicy widzą piękno. 2) KRYTYKA — czytelnicy widzą okrucieństwo. 3) SYNTEZA — większość krytyków. 4) Reymont MISTRZ ambiwalencji. NOBEL 1924 — uzasadnienie: 'za WYBITNY EPICKI opis życia wiejskiego'. 1) 'Epicki opis' — apoteoza eposu. 2) 'Życia wiejskiego' — pełen obraz. 3) Nobel docenia AMBIWALENCJĘ. 4) Polski sukces światowy. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Animacja 2023 (DK Welchman) — pokazuje OBA wymiary. 2) Estetyka + brutalność. 3) Sukces światowy. 4) Aktualność. 5) Polski folklor + krytyka tradycji. WAJDA w filmie (1973): 1) Pokazuje brutalność. 2) Ale i piękno tradycji. 3) Wierne adaptacji. 4) Klasyk polski. SYNTEZA — wniosek: 1) Reymont NIE apoteoza i NIE krytyka. 2) AMBIWALENTNY, pełny obraz. 3) Wieś jak ŻYCIE — piękna i brutalna. 4) Mistrzostwo realizmu modernistycznego. 5) Polski wkład do literatury światowej. 6) Esej najlepszy — uchwycić AMBIWALENCJĘ. NA MATURZE — apoteoza/krytyka STANDARD pytań PR. Trzeba znać: argumenty za apoteozą (piękno, tradycja, mitologizacja, sakralizacja pracy), argumenty za krytyką (wygnanie Jagny, śmierć Kuby, przemoc, pijaństwo, chciwość), syntezę (ambiwalencja), porównania (Pan Tadeusz idealizacja, Ziemia Zoli radykalna krytyka). Esej 'Apoteoza czy krytyka', 'Wizja wsi w literaturze' WYMAGA syntezy.

Konflikt pokoleń — Boryna vs Antek, ojciec i syn jako siła napędowa fabuły.

KONFLIKT BORYNY i ANTKA to OŚ FABUŁY 'Chłopów'. Klasyczny KONFLIKT POKOLEŃ — ojciec vs syn. Spór o ZIEMIĘ, WŁADZĘ, KOBIETĘ. Eskalacja od bójki przez wygnanie po pożar. Siła napędowa wszystkich tomów. PRZYCZYNY KONFLIKTU: 1) ZIEMIA — głównie ekonomiczna. Antek czeka na schedę. Boryna zapisuje 6 morgów Jagnie (jako wiano). Antek czuje się POMINIĘTY. 2) JAGNA — Antek kochał Jagnę PRZED ślubem z ojcem. Tabu MACOCHY. Pożądanie. 3) WŁADZA — Boryna patriarcha, Antek chce być gospodarzem. 4) POKOLENIA — stary vs młody, doświadczenie vs siła. 5) RÓŻNE STYLE życia — Boryna ostrożny pragmatyk, Antek impulsywny. CHARAKTERYSTYKA Boryny: 1) Wiek około 60 lat. 2) WDOWIEC po pierwszej żonie (matka Antka). 3) NAJBOGATSZY w Lipcach — ok. 30 morgów. 4) PATRIARCHA. 5) Pierwszy chłop we wsi. 6) Twardy, ale przebiegły. 7) Polityk wiejski — kalkuluje, manipuluje. 8) Ostrożny, działa rozważnie. 9) Władza tradycyjna. 10) Tradycja patriarchalna. CHARAKTERYSTYKA Antka: 1) Wiek około 30 lat. 2) SYN Macieja z pierwszego małżeństwa. 3) Ożeniony z HANKĄ. 4) Ojciec DZIECI. 5) WIELKI, silny. 6) IMPULSYWNY — emocje, gniew. 7) Sięga po PRZEMOC. 8) Niedoceniony przez ojca. 9) Czeka na schedę. 10) Czuje się POMINIĘTY (Jagna dostała 6 morgów). 11) Pożądanie macochy. ETAPY KONFLIKTU — krok po kroku: 1) NEGOCJACJE ślubu Boryny z Jagną. ZAPISANIE 6 morgów Jagnie — Antek wściekły. 2) WESELE Boryny z Jagną (Jesień). Antek nie ma swojej pozycji. 3) BÓJKA Antka z ojcem o ziemię. Antek bije starego. Eskalacja. 4) WYGNANIE Antka przez ojca — z żoną Hanką, dziećmi. Idą do Bylicy (biednego ojca Hanki). 5) ANTEK i Jagna — romans MACOCHY z PASIERBEM. Tabu kazirodztwa. 6) Lata mijają w biedzie. Antek pracuje na TARTAKU. 7) ROZMOWY Antka z Jagną — flirty. 8) Antek prosi Jagnę o WYJŚCIE ZA BRÓG. 9) BORYNA stróżuje noce. 10) Znajduje ZAPASKĘ Jagny pod brogiem. 11) Przyłapie ich w brogu. 12) PODPALA BRÓG. 13) Antek ucieka. Jagna wygnana. 14) BORYNA NIE zeznaje przeciw synowi! Ojcowska więź silniejsza od zemsty. 15) KAZANIE księdza piętnujące Antka — 'moc wsi potężna'. 16) BITWA O LAS — Borowy rani Borynę. ANTEK ZABIJA borowego — broniąc OJCA. 17) Pojednanie krwią — 'Tyżeś to, synu?'. 18) Antek aresztowany. 19) Boryna ciężko ranny, umiera w Wiośnie. 20) Antek wraca po więzieniu w Lecie. SCENA BÓJKI w tomie I (Jesień): 1) Antek wściekły na ojca za Jagnę. 2) Spór o ziemię. 3) Bije starego. 4) Ojciec wypędza syna. 5) Antek, Hanka, dzieci — na ulicę. 6) Mickiewiczowski moment dramatyczny. 7) Klasyczna kulminacja konfliktu pokoleń. SCENA POŻARU BROGU (Zima) — kulminacja konfliktu: 1) Boryna podejrzewa. 2) Stróżuje noce. 3) Ślady pod brogiem. 4) ZAPASKA Jagny. 5) Przyłapie ich. 6) PODPALA bróg. 7) Antek ucieka. 8) Jagna wygnana do matki. 9) Pisarz, strażnicy. 10) Boryna PYTANY — NIE zeznaje przeciw synowi. 11) Ojcowska więź silniejsza od zemsty. 12) Klucz do interpretacji Boryny — mimo wściekłości, OCHRONA syna. 13) Komplikowane uczucia ojca. SCENA BITWY O LAS (Zima finał) — pojednanie krwią: 1) Chłopi walczą o las. 2) Boryna prowadzi gromadę. 3) Antek wśród walczących. 4) Idą do lasu. 5) Walka z dworskimi. 6) BOROWY rani Borynę KOLBĄ fuzji w głowę. 7) Boryna pada. 8) ANTEK widzi ojca padającego. 9) Rzuca się na borowego. 10) Bije, ZABIJA. 11) Krew. 12) Chłopi otaczają Borynę. 13) Boryna rozpoznaje syna. 14) 'TYŻEŚ TO, SYNU?'. 15) Moment KATHARSIS. 16) Antek aresztowany za zabójstwo. 17) Boryna ciężko ranny, umiera w Wiośnie. PARADOKS pojednania: 1) Antek BIJE ojca w tomie I. 2) Antek RATUJE ojca w tomie II. 3) Konflikt → krew → pojednanie. 4) Cykl ojciec-syn. 5) Wieczna struktura. 6) Bez krwi nie ma pojednania. CYTAT 'Tyżeś to, synu?': 1) Boryna ranny, w przedśmiertnej świadomości. 2) Rozpoznaje syna ratującego. 3) Niespodzianka — Antek go nie opuścił. 4) Pojednanie BEZ SŁÓW. 5) Klasyczne mickiewiczowskie pojednanie (Jacek-Gerwazy w Panu Tadeuszu). 6) Polska tradycja. 7) Moment KATHARSIS. INTERPRETACJE konfliktu: 1) PSYCHOLOGICZNA — Edyp polski (chęć posiadania macochy). 2) SPOŁECZNA — pokolenia. 3) EKONOMICZNA — walka o ziemię. 4) POLITYCZNA — władza. 5) MITOLOGICZNA — patriarcha vs syn, Kronos vs Zeus. 6) UNIVERSAL — wieczny motyw. 7) ANTROPOLOGICZNA — przekazywanie władzy. PARALELE LITERACKIE — konflikt pokoleń: 1) DOSTOJEWSKI 'Bracia Karamazow' — synowie i ojciec. 2) MICKIEWICZ 'Pan Tadeusz' — Jacek-Stolnik. 3) TURGIENIEW 'Ojcowie i dzieci' — Bazarow. 4) BIBLIA — Kain i Abel, Jakub i Ezaw. 5) ANTYCZNE tragedie — Edyp, Atreusz. 6) Klasyczny motyw uniwersalny. POJEDNANIE — możliwe? 1) Tylko w obliczu śmierci. 2) Krwawa cena. 3) Boryna umiera pojednany z synem. 4) Antek dziedziczy. 5) Cykl kontynuowany. 6) Tragizm — pojednanie ze stratą. SYMBOLIKA OJCA i SYNA: 1) Boryna = tradycja, władza. 2) Antek = bunt, przyszłość. 3) Konflikt = przemiana. 4) Stary umiera, młody przejmuje. 5) Klasyczny model. 6) Naturalny cykl. 7) Mit Edypa. ZNACZENIE dla powieści: 1) Konflikt = oś fabuły. 2) Eskalacja przez 4 tomy. 3) Bez konfliktu — nie ma powieści. 4) Reymont mistrz dramaturgii. 5) Modernistyczna psychologia. 6) Polski wkład do powieści. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Konflikt pokoleń wciąż aktualny. 2) Polskie rodziny. 3) Spory o dziedzictwo. 4) Tradycja vs zmiana. 5) Ojcowie i synowie. 6) Filozofia rodzicielstwa. KLUCZ do Boryny: 1) Mimo bicia syna — kocha go. 2) Mimo pożaru brogu — nie zeznaje. 3) Mimo zdrady — Antek ratuje życie. 4) Komplikowane uczucia. 5) Reymont psychologicznie głęboki. 6) Tradycyjny ojciec polski. KLUCZ do Antka: 1) Mimo bicia ojca — kocha. 2) Mimo wygnania — wraca. 3) Mimo zdrady macochy — broni ojca w bitwie. 4) Konflikt nie negacja miłości. 5) Tragizm relacji. 6) Buntownik z miłością. POROWNANIE z PANEM TADEUSZEM: 1) Mickiewicz: Jacek-Stolnik. 2) Reymont: Boryna-Antek. 3) Oba: zabójstwo. 4) Oba: pojednanie. 5) Mickiewicz: pokuta dożywotnia. Reymont: krew jako spoiwo. 6) Klasyczne motywy. POROWNANIE z NAD NIEMNEM: 1) Orzeszkowa: Benedykt-Witold. 2) Pokoleniowy. 3) Mniej dramatyczny. 4) Idealistyczny vs pragmatyczny. 5) U Reymonta brutalniejszy. INSPIRACJE psychoanalityczne: 1) FREUD — Edyp. 2) Syn pożąda macochy. 3) Konflikt z ojcem. 4) Tabu kazirodztwa. 5) Reymont psychologicznie głęboki. 6) Modernistyczna powieść. WAJDA w filmie (1973): 1) Konflikt centralny. 2) Boryna — Adam Hanuszkiewicz, Antek — Władysław Hańcza. 3) Dramatyczne sceny. 4) Polski klasyk. ANIMACJA 2023: 1) Konflikt zachowany. 2) Wizualnie pokazany. 3) Nowa interpretacja. NA MATURZE — konflikt pokoleń STANDARD pytań. Trzeba znać: przyczyny (ziemia, Jagna), bójkę i wygnanie, romans Antka z Jagną-macochą, pożar brogu (Boryna NIE zeznaje!), bitwę o las (Antek ratuje ojca — pojednanie 'Tyżeś to, synu?'), tragizm pojednania. Esej 'Konflikt pokoleń', 'Ojciec i syn w literaturze' WYMAGA tego materiału.

Chłopi vs Pan Tadeusz — porównanie eposów narodowych dwóch epok.

Porównanie CHŁOPÓW Reymonta z PANEM TADEUSZEM Mickiewicza to KLASYCZNE pytanie maturalne. Oba dzieła — POLSKIE EPOSY NARODOWE, ale z RÓŻNYCH EPOK. ANALOGIE: 1) PANORAMA wspólnoty — Soplicowo (Pan Tadeusz) i Lipce (Chłopi). Pełna społeczność. 2) ROZBUDOWANE OPISY PRZYRODY — pełne, poetyckie, symboliczne. Mickiewicz: matecznik, Niemen. Reymont: cykl pór roku, las. 3) WĄTEK MIŁOSNY + PUBLICZNY — Tadeusz-Zosia + spór Soplica-Horeszko + Napoleon. Antek-Jagna-Hanka + bitwa o las. 4) DWA RODY — Soplica vs Horeszko (Mickiewicz). Korczyńscy vs Bohatyrowicze? NIE — to NAD NIEMNEM. W Chłopach KONFLIKT INNY — Boryna vs Antek (rodzina), wieś vs dwór (klasy). 5) IDEALIZACJA TRADYCJI — Mickiewicz mocna. Reymont umiarkowana. 6) ANIMIZACJA przyrody — oba. 7) Mitologizacja — oba. 8) ASPEKT NARODOWY — Pan Tadeusz wyraźnie, Chłopi pod cenzurą (Rocho). 9) EPOPEJA — oba uznawane za epopeje narodowe. 10) BOHATER ZBIOROWY — wspólnota. RÓŻNICE FUNDAMENTALNE: 1) GATUNEK — Pan Tadeusz EPOPEJA WIERSZEM (13-zgłoskowiec), Chłopi POWIEŚĆ PROZĄ. 2) EPOKA — Pan Tadeusz ROMANTYZM (1834), Chłopi MŁODA POLSKA (1904-1909). 3) WARSTWA SPOŁECZNA — Pan Tadeusz SZLACHTA. Chłopi CHŁOPI. 4) IDEALIZACJA vs REALIZM — Mickiewicz idealizuje szlachtę, Reymont NIE idealizuje chłopów. 5) HEROIZM vs NATURALIZM — Mickiewicz heroiczny, Reymont fizjologiczny. 6) POLITYKA — Mickiewicz Napoleon (JAWNIE), Reymont pamięć powstania (UKRYTA przez Rocha). 7) ATMOSFERA — Mickiewicz nostalgia idealizowana, Reymont realizm ciężki. 8) KOBIETY — Zosia (bierna), Jagna (femme fatale + ofiara). 9) MIT — Mickiewicz Soplicowo jako raj, Reymont Lipce jako Troja. 10) ZAKOŃCZENIE — Mickiewicz polonez (jedność), Reymont wygnanie Jagny (rozłam). POROWNANIE bohaterów: 1) JACEK SOPLICA (Mickiewicz) vs MACIEJ BORYNA (Reymont) — obaj patriarchowie. Jacek: pokuta dożywotnia. Boryna: pragmatyczny. 2) TADEUSZ (Mickiewicz) vs ANTEK (Reymont) — Tadeusz: młody patriota, romantyk. Antek: buntownik, naturalistyczny. 3) ZOSIA (Mickiewicz) vs JAGNA (Reymont) — Zosia: niewinność, ideał. Jagna: zmysłowość, tragizm. 4) TELIMENA (Mickiewicz) vs DOMINIKOWA (Reymont) — obie intrygantki. 5) WOJSKI (Mickiewicz) vs ROCHO (Reymont) — obaj mędrcy, strażnicy pamięci. POROWNANIE struktury: 1) Pan Tadeusz: 12 KSIĄG (jak Eneida Wergiliusza). 2) Chłopi: 4 TOMY = 4 pory roku. 3) Oba: panoramy. 4) Mickiewicz: wąska rama czasowa (lato 1811-1812). 5) Reymont: pełny cykl roku. POROWNANIE języka: 1) Mickiewicz: literacki polski, archaizmy. 2) Reymont: stylizacja gwarowa + młodopolska poetyka. 3) Oba: porównania homeryckie. 4) Mickiewicz: 13-zgłoskowiec. 5) Reymont: proza poetycka. POROWNANIE przyrody: 1) Mickiewicz: idealizacja absolutna. 2) Reymont: realizm + idealizacja. 3) Mickiewicz: opisy mateczna, polowanie. 4) Reymont: cykl pór roku. 5) Oba: animizacja. POROWNANIE wątków społecznych: 1) Mickiewicz: ZAJAZD na Soplicowo (szlachecki najazd). 2) Reymont: BITWA O LAS (chłopi vs dwór). 3) Oba: walka klas. 4) Oba: pojednanie krwią. 5) Mickiewicz: zajazd kończy się pojednaniem. Reymont: krew. POROWNANIE wątków patriotycznych: 1) Mickiewicz: NAPOLEON jako nadzieja, JAWNIE. 2) Reymont: pamięć powstania 1863 UKRYTA (Rocho). 3) Mickiewicz: wolność. Reymont: praca u podstaw. 4) Różne czasy historyczne. SOPLICOWO vs LIPCE: 1) SOPLICOWO — szlacheckie, bogate, idealizowane, gościnne. 2) LIPCE — chłopskie, biedne, brutalne, hierarchiczne. 3) Oba: panorama wspólnoty. 4) Mickiewicz: arkadyjska sielanka. Reymont: realizm naturalistyczny. ZAKOŃCZENIA: 1) Pan Tadeusz: POLONEZ Podkomorzego z Zosią. Powszechne pojednanie. Wkroczenie Napoleona. Optymizm. Inwokacja końcowa do 'kraju lat dziecinnych'. 2) Chłopi: WYGNANIE JAGNY na wozie gnojnym. Hanka odzyskuje pozycję. Antek wraca z więzienia. Cykl trwa. Bez katarsis społecznego. WPŁYW MICKIEWICZA NA REYMONTA: 1) Reymont CZYTAŁ Mickiewicza. 2) Inspiracja eposem. 3) Demokratyzacja — szlachta → chłopi. 4) Kontynuacja tradycji epickiej. 5) Modyfikacja gatunku. 6) Polska tradycja literacka. KRYTYKA porównań: 1) Niektórzy uznają, że Reymont POLEMIZUJE z Mickiewiczem. 2) Inni — KONTYNUUJE. 3) Trzecia — różne dzieła z różnych powodów. 4) Wszystkie ważne. INTERPRETACJE: 1) MICKIEWICZ — apoteoza Polski szlacheckiej. 2) REYMONT — pełen obraz Polski chłopskiej. 3) Razem — pełna Polska. 4) Demokratyzacja heroizmu. 5) Polska tradycja eposu. NOBEL 1924 — uzasadnienie: 'za EPICKI opis życia wiejskiego'. 1) Słowo 'EPICKI' kluczowe. 2) Komitet docenił EPOPEJĘ. 3) Reymont jako kontynuator Mickiewicza. 4) Polski sukces światowy. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Pan Tadeusz i Chłopi razem — pełna polska tradycja. 2) Animacja 2023 Chłopów — nowa wizja. 3) Wajda — adaptacje obu. 4) Polskie eposy. 5) Kanon polskiej literatury. WAJDA — adaptacje obu: 1) Pan Tadeusz (1999) Wajdy. 2) Chłopi (1973) Jana Rybkowskiego (nie Wajdy). 3) Oba klasyki polskiego kina. 4) Polska tradycja filmowa eposu. ROŻNICE w MITOLOGIZACJI: 1) Mickiewicz: mit szlachecki. 2) Reymont: mit chłopski + trojański. 3) Oba: uniwersalizacja. 4) Demokratyzacja u Reymonta. NA MATURZE — porównanie Chłopów z Panem Tadeuszem STANDARD pytań PR. Trzeba znać: analogie (panorama, opisy przyrody, wątek prywatny+publiczny, mitologizacja, animizacja), różnice (gatunek, epoka, warstwa społeczna, idealizacja vs realizm, heroizm vs naturalizm, wątek narodowy jawny vs ukryty), paralele bohaterów (Jacek-Boryna, Tadeusz-Antek, Zosia-Jagna, Wojski-Rocho). Esej 'Polskie eposy narodowe', 'Wieś w literaturze' WYMAGA tego materiału.

Język 'Chłopów' — stylizacja gwarowa, dwóch narratorów, poetyka młodopolska.

JĘZYK 'Chłopów' to ARCYDZIEŁO literackie. Reymont stworzył ORYGINALNY styl łączący STYLIZACJĘ GWAROWĄ z POETYCKĄ młodopolską narracją. Dwa typy narratora — chłopski i młodopolski. STYLIZACJA na GWARĘ — szczegóły: 1) Reymont SAM tworzy gwarę literacką. 2) Łączy elementy: a) Gwary ŁOWICKIEJ. b) PIOTROWSKIEJ. c) TOMASZOWSKIEJ. d) Inne mazowieckie. 3) NIE jest to dokładna gwara konkretnej wsi. 4) Stylizacja artystyczna. 5) Słowa typu: 'jenoć', 'pono', 'nikiej', 'kieby', 'aza'. 6) Składnia gwarowa. 7) Słownictwo regionalne. 8) Forma stworzona przez pisarza. ELEMENTY GWAROWE — przykłady: 1) SŁOWNICTWO: zatratownik, gospodarz, ogrodek, rola, morga, bróg. 2) FORMY: 'idem' (idziemy), 'biere' (bierze), 'ostawiam'. 3) FONETYKA: 'kierunek' = 'kierunyk', mazurzenie. 4) Wykrzykniki: 'jakoż', 'pono', 'nikiej', 'jeno'. 5) Frazeologia ludowa. 6) Mickiewiczowska tradycja literacka. POETYKA MŁODOPOLSKA — szczegóły: 1) Rozbudowane OPISY przyrody. 2) PORÓWNANIA homeryckie. 3) ANIMIZACJA, PERSONIFIKACJA. 4) Bogata metaforyka. 5) Liryzm. 6) Symbolizm. 7) Synteza z gwarą. 8) Estetyka młodopolska. CYTAT 'zima jako zwierz srogi': 'Nadchodziła zima... jeszcze się barowała z jesienią i porykujący tłukła po sinych dalach jako ten zwierz srogi i głodny'. ANALIZA: 1) ANIMIZACJA — zima jako zwierzę. 2) PERSONIFIKACJA — działa jak istota. 3) PORÓWNANIE rozbudowane. 4) Czasowniki: 'barować się', 'porykiwać', 'tłuc'. 5) Epitety: 'srogi', 'głodny'. 6) Atmosfera grozy. 7) Symbol konfliktu. 8) Mickiewiczowska tradycja. 9) Modernistyczna metaforyka. PORÓWNANIE HOMERYCKIE — Antek jak drzewo: 'Czuł się jako to drzewo rodne, obłamane przez wicher i na zagładę skazane, a schnące powoli w samym środku kwitnącego, zdrowego sadu'. ANALIZA: 1) PORÓWNANIE rozbudowane. 2) Drzewo = Antek. 3) Wicher = bieda, wygnanie. 4) Sad zdrowy = wieś. 5) Schnące = wykluczenie. 6) Symbolika SAMOTNOŚCI. 7) Epicki styl. 8) Mickiewiczowska tradycja (zachód słońca jak twarz gospodarza). 9) Wieloznaczność. DWA TYPY NARRATORA — badania krytyczne (Krzyżanowski, Rzeuska): 1) NARRATOR CHŁOPSKI (gawędziarz) — używa gwary, patrzy 'od wewnątrz' wsi. 2) NARRATOR MŁODOPOLSKI (poeta) — perspektywa zewnętrzna, poetyckie opisy. 3) Niektórzy badacze wyróżniają jeszcze trzeci — REALISTYCZNY obserwator. 4) Reymont MIESZA narratorów. 5) Innowacja literacka. 6) Polski wkład. NARRATOR CHŁOPSKI — cechy: 1) Posługuje się GWARĄ. 2) Punkt widzenia z wewnątrz wsi. 3) Plotki, gawęda. 4) Bliskość bohaterów. 5) Punkt widzenia społeczności. 6) Ludowy mędrzec. 7) Język codzienny. NARRATOR MŁODOPOLSKI — cechy: 1) JĘZYK literacki. 2) Perspektywa ZEWNĘTRZNA. 3) Poetyckie opisy przyrody. 4) Symbolizm. 5) Mitologizacja. 6) Estetyzacja. 7) Mickiewiczowska tradycja. 8) Wieloznaczność. PRZYKŁADY zmiany narratora: 1) Opis przyrody — narrator młodopolski. 2) Dialog chłopski — narrator chłopski. 3) Komentarz — różne. 4) Wpływ na czytelnika. 5) Bogactwo perspektyw. 6) Mistrzostwo Reymonta. ANIMIZACJA jako CHARAKTERYSTYKA: 1) Cała natura ŻYJE. 2) Zima zwierz, las porykuje, wiatr wzdycha. 3) Woda: tańczy, opowiada. 4) Las: szepcze, jęczy. 5) Sztuczna ożywczość. 6) Polska tradycja. 7) Modernizm. 8) Tradycja Mickiewicza. PERSONIFIKACJA — szczegóły: 1) Przyroda jak ludzka. 2) Zima 'baruje się' z jesienią — jak ludzie. 3) Las 'cieszy się' lub 'smuci'. 4) Powstanie symbolicznej osoby natury. 5) Estetyka młodopolska. METAFORA — typy: 1) Tradycyjne (ziarno = nadzieja). 2) Modernistyczne (świat-sen). 3) Religijne (krew = ofiara). 4) Cykliczne (życie = rok). 5) Bogactwo. 6) Wieloznaczność. JĘZYK BOHATERÓW — charakteryzacja: 1) Boryna — twardy, pragmatyczny, krótki. 2) Antek — emocjonalny, krótkie zdania, gniewny. 3) Jagna — łagodny, dziewczęcy, smutny. 4) Hanka — pokorny początkowo, potem zaradny. 5) Rocho — uczony, biblijny, mędrczy. 6) Dominikowa — wykrętny, chytry. 7) Charakteryzacja przez język. PROZA POETYCKA: 1) Reymont łączy prozę z poezją. 2) Rytmika. 3) Powtórzenia. 4) Aliteracje. 5) Eufonia. 6) Polski wkład. 7) Mistrzostwo. JĘZYK i MITOLOGIZACJA: 1) Język podnosi codzienność do mitu. 2) Chłop staje się BOHATEREM. 3) Estetyka chłopska godna eposu. 4) Demokratyzacja. 5) Polska tradycja Wyspiańskiego. 6) Bardzo polski styl. PARALELE LITERACKIE — stylizacja gwarowa: 1) WYSPIAŃSKI 'Wesele' — gwara krakowska. 2) ORKAN 'W Roztokach' — gwara podhalańska. 3) WIECH — gwara warszawska. 4) Polska tradycja stylizacji gwarowej. 5) Reymont mistrz. 6) Inspiracja dla kolejnych pisarzy. PARALELE — narrator chłopski: 1) MICKIEWICZ — narrator z perspektywy szlachcica. 2) ORZESZKOWA — narrator inteligencki. 3) REYMONT — chłopski + młodopolski. 4) Innowacja. 5) Wielogłosowość. KRYTYKA stylu Reymonta: 1) Niektórzy uznają za zbyt POETYCKI. 2) Gwara nie zawsze autentyczna. 3) Sztuczna stylizacja. 4) ALE: artystyczna spójność. 5) Polski wkład. 6) Sukces światowy. WPŁYW na polską literaturę: 1) ORKAN — gwara podhalańska. 2) WIECH — gwara warszawska. 3) Tradycja stylizacji. 4) Reymont fundament. 5) Tradycja XX w. WSPÓŁCZESNE odczytania: 1) Stylizacja gwarowa wciąż aktualna. 2) Polski folklor. 3) Tożsamość regionalna. 4) Język ludowy. 5) Animacja 2023 — gwara zachowana. CYTATY analityczne: 1) 'Czuł się jako drzewo rodne' (Antek) — porównanie homeryckie. 2) 'Nadchodziła zima... jako zwierz srogi' — animizacja. 3) 'Sprawiedliwie mówił!' (Antek o księdzu) — gwara. 4) 'Tyżeś to, synu?' (Boryna do Antka) — moment kulminacyjny. 5) Kluczowe cytaty maturalne. WAJDA w filmie (1973): 1) Adaptacja zachowała gwarę. 2) Aktorzy ćwiczyli wymowę. 3) Klimat regionalny. 4) Klasyk polski. ANIMACJA 2023 (DK Welchman): 1) Język zachowany. 2) Wszystko po polsku. 3) Sukces światowy. 4) Polski folklor wizualny. RECEPCJA języka: 1) Krytycy XX w. — Krzyżanowski, Borowy. 2) Analiza gwary — Doroszewski, Brückner. 3) Reymont jako mistrz języka. 4) Nobel 1924 — częściowo za język. POROWNANIE z MICKIEWICZEM: 1) Mickiewicz: 13-zgłoskowiec, archaizmy. 2) Reymont: proza, gwara, młodopolskie opisy. 3) Oba: porównania homeryckie, animizacja. 4) Mickiewicz: tradycja klasyczna. 5) Reymont: modernizm z tradycją. POROWNANIE z ORZESZKOWĄ: 1) Orzeszkowa: język literacki, mowa ezopowa. 2) Reymont: stylizacja gwarowa, poetyckie opisy. 3) Różne strategie. 4) Oba: panorama wsi. 5) Modernistyczna ewolucja. POROWNANIE z WYSPIAŃSKIM: 1) Wyspiański 'Wesele' (1901) — gwara krakowska + symbolizm. 2) Reymont 'Chłopi' (1904-1909) — gwara mazowiecka + symbolizm. 3) Współcześni, Młoda Polska. 4) Synteza ludowości z modernizmem. 5) Polski wkład. 6) Reymont rozwinął model Wyspiańskiego. NA MATURZE — język 'Chłopów' STANDARD pytań. Trzeba znać: stylizację gwarową (łowicka, piotrowska, tomaszowska — Reymont sam tworzy), animizację ('zima jako zwierz srogi'), porównania homeryckie ('drzewo rodne'), dwóch narratorów (chłopski + młodopolski), poetyckie opisy przyrody, charakteryzację przez język, paralele literackie. Esej 'Język artystyczny', 'Stylizacja w literaturze', 'Synteza tradycji i nowoczesności' WYMAGA tego materiału.