William Szekspir
Makbet Williama Shakespeare'a (ok. 1606) — najkrótsza tragedia szekspirowska o destrukcyjnej sile ambicji. 92 pytania w bazie: 3 wiedźmy i przepowiednie, królobójstwo Duncana, przemiana Lady Makbet, halucynacje (sztylet, duch Banka), symbolika krwi i snu, hamartia jako ambicja, las Birnam, Makduf "nie zrodzony z kobiety", monolog "jutro, i jutro, i jutro", problem wolnej woli vs przeznaczenia.
Makbet (The Tragedy of Macbeth) — najkrótsza tragedia WILLIAMA SHAKESPEARE'A (1564-1616), napisana ok. 1606 r. Akcja toczy się w XI-wiecznej SZKOCJI. Dramat składa się z 5 AKTÓW (standard tragedii szekspirowskich). Powstał dla KRÓLA JAKUBA I (Jakub VI Szkocki + Jakub I Angielski od 1603), który był szkockim pochodzeniem — dlatego Shakespeare wybrał szkocką tematykę i wpisał w fabułę pochlebstwo dla rodu Stuartów (Banko jako mityczny przodek dynastii). W naszej bazie 92 pytania pokrywające osiem obszarów:
13 kluczowych umiejętności — każda przećwiczona na konkretnych zadaniach z bazy.
AKT I: Pole bitwy — Makbet i BANKO pokonali zdrajcę MAKDONWALDA (rozcięty 'od pępka do szczęki' — IRONICZNA zapowiedź losu Makbeta) i Norwegów. NA PUSTKOWIU spotykają 3 WIEDŹMY. Przepowiednie dla Makbeta: TAN GLAMIS, TAN CAWDOR, KRÓL. Dla Banka: 'mniejszy a większy', 'potomkowie jego będą królami'. Po chwili posłańcy oznajmiają, że Makbet ZOSTAJE TANEM CAWDOR (1. przepowiednia spełniona — ambicja rozbudzona). Makbet pisze do żony, LADY MAKBET. Jej INWOKACJA: 'Unsex me here' — prośba do duchów o pozbawienie kobiecych uczuć. Plan zabójstwa Duncana, który GOŚCINNIE przybywa do zamku Inverness. AKT II: Halucynacja SZTYLETU prowadzącego do komnaty króla — wewnętrzny konflikt obrazowy. MORDERSTWO Duncana we śnie. Makbet WSTRZĄŚNIĘTY — nie może powiedzieć 'Amen' (odcięcie od sacrum), 'Makbet sen zabił'. Lady Makbet kończy: sprowadza krew na strażników. Rano MAKDUF odkrywa ciało. Makbet ZABIJA STRAŻNIKÓW (improwizacja by ukryć winę, udając gniew — Lady Makbet zaskoczona). MALCOLM (do Anglii) i DONALBAIN (do Irlandii) UCIEKAJĄ. AKT III: Makbet zostaje KRÓLEM. Boi się przepowiedni o potomkach Banka — ZLECA morderstwo. Banko ginie, FLEANCE (syn) ucieka. Na UCZCIE pojawia się DUCH BANKA, którego widzi tylko Makbet — panika, kompromitacja, Lady Makbet tuszuje. PERYPETIA — punkt zwrotny dramatu. AKT IV: Makbet wraca do wiedźm. NOWE PRZEPOWIEDNIE: 1) Strzeż się Makdufa, 2) nikt zrodzony z kobiety, 3) las Birnam, 4) wizja 8 KRÓLÓW (potomkowie Banka — pochlebstwo dla Jakuba I). Makbet ZLECA mord rodziny Makdufa (uciekł do Anglii) — przekroczenie ostatniej granicy. Test Malcolma w Anglii: kłamie o swojej deprawacji, sprawdzając lojalność Makdufa — Shakespeare pokazuje, że nawet 'dobrzy' używają manipulacji. AKT V: LADY MAKBET — lunatyzm, 'Precz, przeklęta plamo!', wspomnienia zbrodni, SAMOBÓJSTWO. Makbet wygłasza monolog NIHILISTYCZNY 'Jutro, i jutro, i jutro... opowieść idioty'. MALCOLM z wojskiem angielskim (SIWARD) i Makdufem nadciąga. Żołnierze NIOSĄ GAŁĘZIE Z BIRNAM jako kamuflaż — przepowiednia spełnia się DOSŁOWNIE w nieoczekiwany sposób. POJEDYNEK Makbet vs Makduf: Makbet pewny ('nikt zrodzony z kobiety'), ale Makduf: 'z łona matki WYPRUTY przed czasem' (cesarskie cięcie). ANAGNORISIS — Makbet rozumie oszustwo proroctw. GINIE — Makduf przynosi głowę. MALCOLM królem, przywracenie porządku.
MAKBET to TRAGICZNY BOHATER szekspirowski. POCZĄTKOWO: szkocki generał, tan Glamis, BOHATER WOJENNY ('Brave Macbeth — well he deserves that name'), lojalny wobec Duncana, odważny. HAMARTIA (tragiczna wada wg Arystotelesa) = NIEPOHAMOWANA AMBICJA. To NIE jest zła osoba z natury — to człowiek dobry z fatalną wadą. AMBICJA aktywuje się przez przepowiednie wiedźm. EWOLUCJA: 1) Wahanie i wewnętrzny konflikt (akt I) — sumienie ostrzega, halucynacja sztyletu. 2) Pierwsza zbrodnia + wyrzuty sumienia ('Makbet sen zabił', niemożność 'Amen'). 3) Kolejne morderstwa coraz łatwiejsze — Banko, rodzina Makdufa. STOPNIOWA DEHUMANIZACJA. 4) Paranoja, halucynacje (duch Banka), bezsenność. 5) Nihilizm — monolog 'jutro, i jutro, i jutro'. 6) Anagnorisis (rozpoznanie) przy Makdufie. 7) Klęska. KONTRAST Z BANKO: ta sama pokusa (przepowiednie), różne reakcje. Banko ZACHOWUJE moralność, Makbet ULEGA. To NIE przeznaczenie, to WYBÓR. Shakespeare pokazuje: AMBICJA + OKAZJA + ZACHĘTA (Lady Makbet) = upadek. EWOLUCJA JĘZYKA Makbeta jako wskaźnik upadku: początkowo poetyckie metafory, na końcu nihilistyczna proza. Stopniowo traci: SEN (sumienie), MOWĘ DO BOGA (sacrum), UCZUCIA (przyjaźń z Banko, miłość do żony), WOLNOŚĆ (uwięziony w spirali zbrodni), TOŻSAMOŚĆ (nie poznaje siebie). NA KOŃCU widzi życie jako 'CIEŃ' i 'OPOWIEŚĆ IDIOTY' — totalna pustka. Tragiczność: bohater MIAŁ wybór, sam się unicestwił. To NIE ofiara losu — to ofiara WŁASNYCH WYBORÓW. PSYCHOLOGICZNIE: pierwsza w literaturze tak głęboka analiza działania zła w psychice — Shakespeare wyprzedza Dostojewskiego ('Zbrodnia i kara' powtarza wiele motywów: zbrodnia → wyrzuty → paranoja → kara) i Freuda (mechanizmy projekcji, wyparcia).
JEDNA Z NAJSŁYNNIEJSZYCH POSTACI KOBIECYCH w literaturze. POSTAĆ DODANA przez Shakespeare'a — w kronikach Holinsheda żona Makbeta nie odgrywała aktywnej roli. POCZĄTKOWO (akt I-II): SILNA, BEZWZGLĘDNA, DOMINUJĄCA. Przeczytawszy list męża, natychmiast planuje morderstwo. INWOKACJA 'UNSEX ME HERE': prosi duchy o pozbawienie kobiecych uczuć litości i współczucia, o napełnienie 'okrucieństwem od stóp do głów'. To PERFORMATYWNE odrzucenie gender jako konstruktu społecznego — łamie elżbietańskie normy. PODWAŻA MĘSKOŚĆ Makbeta: 'jesteś za miękki', 'czy tchórzysz?', porównuje go do kota z bajki. Mówi: gdybym dała słowo, że roztrzaskam dziecko ssące moją pierś, dotrzymałabym. Hiperbola brutalności. PLANUJE zbrodnię, dodaje mężowi odwagi, dopełnia jej (sprowadza krew na strażników). Po morderstwie zachowuje zimną krew. NA UCZCIE z duchem Banka — TUSZUJE załamanie męża, każe gościom wyjść. PRZEMIANA (akt III-V): odwrotna proporcja — im twardszy Makbet, tym bardziej Lady Makbet się kruszy. Stopniowo wycofuje się z akcji, traci znaczenie w fabule. KULMINACJA — SCENA LUNATYZMU (akt V): Lady Makbet chodzi we śnie, lekarz i służąca obserwują. Obsesyjnie POCIERA DŁONIE, próbując zmyć WYIMAGINOWANĄ KREW. Wypowiada strzępy wspomnień zbrodni: 'Precz, przeklęta plamo!', 'Czy te ręce nigdy nie będą czyste?', 'Cały arabski olejek nie posłodzi tej małej ręcz', 'Co zrobione, nie do odrobienia'. Mężówie zbrodni: Duncan, Banko, żona Makdufa. IRONICZNE odwrócenie: kobieta, która mówiła, że 'odrobina wody zmyje czyn', teraz NIE MOŻE zmyć wyimaginowanej krwi. SAMOBÓJSTWO — śmierć poza sceną. Makbet na wiadomość reaguje słynnym monologiem 'jutro...'. PSYCHOLOGICZNIE: Shakespeare pokazuje, że WYPARTA kobiecość i sumienie POWRACAJĄ przez sen i nieświadomość. To, co Lady Makbet stłumiła w inwokacji, ją niszczy. SHAKESPEARE problematyzuje konstrukcję gender — jej upadek to konsekwencja sztucznego odrzucenia kobiecości. ROLA TEATRALNA — w teatrze elżbietańskim role kobiet grali chłopcy; rola dominującej, dojrzałej Lady Makbet była ekstremalnym wyzwaniem.
3 WIEDŹMY ('Three Witches', 'Weird Sisters', 'dziwaczne siostry') to JEDEN Z NAJSŁYNNIEJSZYCH motywów dramatu. POJAWIAJĄ SIĘ NA PUSTKOWIU w akcie I. Mówią TETRAMETREM TROCHEICZNYM (zamiast typowego dla dramatu jambicznego pentametru) — akcent na PIERWSZEJ sylabie. Brzmi to jak ZAKLĘCIE, odróżnia świat nadprzyrodzony od ludzkiego, tworzy HIPNOTYCZNY efekt. SŁYNNE OTWARCIE: 'Fair is foul, foul is fair' ('Brzydkie jest piękne, piękne brzydkie') — PARADOKS motto całego dramatu. Zapowiada WZGLĘDNOŚĆ wartości, odwrócenie porządku moralnego, chaos. Banko TEŻ je widzi (są więc OBIEKTYWNE, nie tylko halucynacje Makbeta), ale TYLKO Makbet ulega przepowiedniom. Ich PRZEPOWIEDNIE są CELOWO DWUZNACZNE: 1) Pierwsza dla Makbeta — tan Glamis (już jest), tan Cawdor (zostanie), król (zostanie — ale wiedźmy NIE MÓWIĄ JAK). 2) Dla Banka — paradoksy: 'mniejszy a większy, mniej szczęśliwy a szczęśliwszy', 'potomkowie będą królami' (Banko nie zostanie królem, ale jego linia tak). 3) Drugie spotkanie: 'strzeż się Makdufa', 'nikt zrodzony z kobiety' (cesarskie cięcie!), 'las Birnam' (kamuflaż). WSZYSTKIE SIĘ SPEŁNIAJĄ, ale w sposób NIEOCZEKIWANY. FUNKCJA WIEDŹM: 1) KATALIZATOR akcji — rozbudzają ambicję Makbeta. NIE zmuszają do zbrodni — Makbet sam wybiera środki (zabójstwo). 2) MANIPULATORKI dwuznacznymi proroctwami — Makbet interpretuje na swą korzyść. 3) Reprezentują SIŁY CHAOSU i ZŁA w świecie. 4) Mogą być PROJEKCJĄ ID — nieświadomych pragnień Makbeta. Banko widzi je jako zewnętrzne, ale halucynacje (sztylet, duch) są wewnętrzne — Shakespeare rozróżnia. HEKATE (akt III) — bogini czarów, KRÓLOWA WIEDŹM. Karci je za działanie bez niej. INSPIRACJA: traktat króla JAKUBA I 'DAEMONOLOGIE' (1597) — temat aktualny politycznie. Jakub I osobiście był zafascynowany czarami, prowadził procesy. Wiedźmy w dramacie są wpisaniem polityki autora w fabułę. INTERPRETACJE: a) Tradycyjna: zewnętrzne siły zła. b) Psychoanalityczna: projekcja Id, stłumione pragnienia. c) Polityczna: ostrzeżenie przed manipulacją proroctwami i 'mówcami pochlebnymi'. d) Feministyczna: marginalizowane kobiety, które nigdy nie miały władzy, oprócz przez słowo.
JEDEN Z NAJCIEKAWSZYCH problemów dramatu — Shakespeare CELOWO POZOSTAWIA go nierozstrzygniętym. ARGUMENTY ZA DETERMINIZMEM (Makbet jako ofiara losu): 1) Wszystkie PRZEPOWIEDNIE wiedźm SIĘ SPEŁNIAJĄ — pierwsza (tan Cawdor) w ciągu kilku scen. To sugeruje, że los jest z góry ustalony. 2) Wiedźmy = SIŁY NADPRZYRODZONE wpływające na bieg wydarzeń. 3) Wszechobecne ZABURZENIA NATURY — kosmos reaguje na działania ludzi, co sugeruje wyższy porządek. 4) Makbet wydaje się 'PROWADZONY' przez wydarzenia — kolejne kroki są nieuchronne. 5) Halucynacja SZTYLETU — siły zewnętrzne wpływają na umysł. ARGUMENTY ZA WOLNĄ WOLĄ (Makbet odpowiedzialny): 1) Wiedźmy mówią TYLKO, że Makbet zostanie królem — NIE NAKAZUJĄ ZABÓJSTWA. Makbet sam wybiera ŚRODKI. 2) Banko otrzymuje przepowiednie, ale ZACHOWUJE moralność. KONTRAST: ta sama pokusa, inna reakcja = WYBÓR jest kluczowy. 3) Makbet WAHAJE SIĘ przed zbrodnią (sumienie, halucynacja sztyletu, próba odmowy) — gdyby był ofiarą losu, nie wahałby się. 4) Lady Makbet MANIPULUJE — ale ostateczna decyzja Makbeta. 5) Makbet RACJONALIZUJE swoje wybory ('Nie boję się słów, boję się myśli'). 6) Renesansowy KONTEKST kładł nacisk na indywidualną odpowiedzialność człowieka — 'człowiek jest panem swego losu'. SYNTEZA SHAKESPEARE'A — SELF-FULFILLING PROPHECY: przepowiednie SPEŁNIAJĄ SIĘ właśnie PRZEZ wybory Makbeta. Gdyby NIE wierzył w nie, NIE zabiłby Duncana — pewnie zostałby królem inną drogą (np. po naturalnej śmierci Duncana). Proroctwa stają się rzeczywistością przez działania, które wywołują. To NAJBARDZIEJ DOJRZAŁA interpretacja problemu. Los i wybór są SPLECIONE — nie alternatywne, lecz współistniejące. Każda przepowiednia jest WARUNKOWA — spełnia się tylko, gdy Makbet ją WCIELA. ELŻBIETAŃSKI kontekst: wiara w PROVIDENCE (boską opatrzność), ale też w WOLNĄ WOLĘ daną przez Boga. Makbet wybiera ZŁO, opatrzność pozwala mu na to, ale potem przywraca porządek (Malcolm na tronie). Dla matury PR — ważne ukazanie, że pytanie ZOSTAJE OTWARTE. Najlepsze odpowiedzi: SYNTEZA — Makbet jest jednocześnie ofiarą okoliczności (wiedźmy, Lady Makbet) I sprawcą własnej zguby (świadome wybory).
JEDEN Z NAJWAŻNIEJSZYCH SYMBOLI dramatu. EWOLUCJA znaczenia przez 5 aktów. POCZĄTKOWO (akt I) — KREW = MĘSTWO WOJENNE. Makbet chwalony za 'śmierć rządzącą dłoń' na polu bitwy. 'Bloody Macbeth' = bohater. Krew Makdonwalda na mieczu Makbeta = dowód odwagi. Pozytywne znaczenie. PO MORDERSTWIE DUNCANA — krew ZMIENIA znaczenie. Stoi się symbolem WINY. Makbet patrzy na swoje skrwawione ręce: 'CZY CAŁY OCEAN WIELKIEGO NEPTUNA ZMYJE TĘ KREW Z MOICH RĄK? Nie — ta moja ręka raczej zaczerwieni niezmierzone morze, czyniąc zielone czerwonym'. KREW JEST NIE DO ZMYCIA. Lady Makbet odpowiada PRAGMATYCZNIE: 'Trochę wody zmyje nas z tego czynu — jakże to łatwe!' — IRONICZNE ZAPOWIEDZIANIE jej przyszłej obsesji. PRZEZ AKTY III-IV — krew narasta. Duch Banka pojawia się ZAKRWAWIONY. Makbet zlecać zabójstwa, kąpie się w krwi: 'Jestem już tak głęboko w krwi, że gdybym nie szedł dalej, powrót byłby równie żmudny jak iść do przodu'. Krew jako pułapka — z każdą zbrodnią coraz głębiej. AKT V — SCENA LUNATYZMU LADY MAKBET. Kulminacja symboliki krwi: Lady Makbet OBSESYJNIE pociera dłonie, próbując zmyć WYIMAGINOWANĄ KREW. 'PRECZ, PRZEKLĘTA PLAMO!' ('Out, damned spot!') — jeden z najsłynniejszych cytatów w teatrze światowym. 'Któż by pomyślał, że stary człowiek ma tak wiele krwi w sobie?' (Duncan). 'Tan Fife miał żonę: gdzież ona teraz?' (mord rodziny Makdufa). 'Cały arabski olejek nie posłodzi tej małej ręki' — krew jest TRWAŁA, niezmywalna. NIEODWRACALNOŚĆ ZBRODNI — odbiera spokój sumienia na zawsze. INTERPRETACJE WIELOZNACZNE: 1) Krew = wina nie do odkupienia. 2) Krew = dziedzictwo i prawo do tronu (Banko jako linia królewska). 3) Krew = więź rodzinna (rodzina Makdufa). 4) Krew = męstwo wojenne (początkowy znak Makbeta). MOTYW DESTRUKCJI: 'Krew domaga się krwi' — zbrodnia rodzi kolejne zbrodnie. Każda próba zacierania krwi rodzi więcej krwi. Wpływ na DOSTOJEWSKIEGO ('Zbrodnia i kara' — Raskolnikow nie może uciec od konsekwencji).
KLUCZOWY motyw psychologiczny dramatu. Sen w 'Makbecie' nie jest tylko fizjologicznym stanem — to METAFORA WIELOWARSTWOWA. 3 GŁÓWNE ZNACZENIA snu, które Makbet niszczy: 1) ŚMIERĆ ('wieczny sen') — Duncan zabity WE ŚNIE, w stanie najbardziej bezbronnym. Makbet, zabijając śpiącego króla, łamie SAKRALNY KARAKTER snu (gość, sen, wino — święte zasady gościnności). 2) NIEWINNOŚĆ I SPOKÓJ SUMIENIA — sen jako 'niewinność' (Duncan śpi w łaski Bożej). Lady Makbet woła swoją służącą do tego, żeby dziecko jeszcze spało. 3) NATURALNY PORZĄDEK — sen jako rytm dnia i nocy, część kosmicznej harmonii. SŁYNNE SŁOWA MAKBETA tuż po zbrodni: 'MAKBET SEN ZABIŁ' ('Macbeth does murder sleep'). 'Niewinny sen, sen, który tka rozdzielony, splątany rękaw troski, śmierć każdodzienną, kąpiel zranionej pracy, ranę bólu, wielki dług natury, posiłek życia'. Sen = LECZNICZA siła; Makbet odebrał ją sobie. 'Nie będziesz spać więcej! Cawdor nie będzie spać więcej! Makbet nie będzie spać więcej!' Od tego momentu — BEZSENNOŚĆ Makbeta. Symboliczne odbicie wewnętrznego pomieszania. LADY MAKBET — odwrócenie: lunatykuje, śpi WBREW SOBIE. Sen staje się areną nieświadomych wyrzutów sumienia. We śnie wraca to, co stłumiła. SCENA LUNATYZMU (akt V) — lekarz: 'Inny niepokój niż ten, który wyleczyłbym lekiem'. Sen staje się PUNKTEM dostępu do prawdy o zbrodniach. PSYCHOANALITYCZNIE — Shakespeare wyprzedza Freuda o 300 lat. Sen jako droga do nieświadomości, manifestacja wypartych treści. Lady Makbet jest klasycznym przypadkiem PSYCHOSOMATYCZNYM — winę wypiera świadomie, ale przejmuje ją ciało (lunatyzm, mycie rąk). MAKBET — jego bezsenność = utrata spokoju, ciągła czujność, paranoja. 'Glad would I be lying down in peace' — pragnie spokoju, którego nie może mieć. NA POZIOMIE METAFORYCZNYM — Szkocja CAŁA 'NIE ŚPI' pod tyranem. Cały kraj jest 'CHORY', nie może odpocząć. Sen wraca dopiero po obaleniu Makbeta i koronacji Malcolma — przywrócenie naturalnego porządku.
Dwa najsłynniejsze MOMENTY HALUCYNACYJNE w dramacie. SZTYLET (akt II) — TUŻ PRZED ZABÓJSTWEM DUNCANA. Makbet zostaje sam, ma iść do komnaty króla. Widzi WISZĄCY W POWIETRZU SZTYLET, rękojeścią ku niemu, ostrzem ku Duncanowi. Mówi słynny monolog: 'Is this a dagger which I see before me, / The handle toward my hand?' Próbuje go chwycić — ręka przechodzi przez powietrze. To HALUCYNACJA, ale tak wyraźna, że Makbet kwestionuje swoje zmysły. Następnie widzi krew na ostrzu. INTERPRETACJE: 1) PSYCHOLOGICZNA: wewnętrzny konflikt zwizualizowany — wola popełnienia zbrodni vs wahanie. Sztylet jako PROJEKCJA pragnienia mordu. 2) NADPRZYRODZONA: sygnał ze świata duchów. 3) DRAMATURGICZNA: zewnętrzny obraz wewnętrznego stanu — Shakespeare daje widzowi 'wgląd' w umysł bohatera. Makbet sam komentuje: 'It is the bloody business which informs / Thus to mine eyes' — to KRWAWY CZYN sprawia, że widzi to. DUCH BANKA (akt III) — NA UCZCIE królewskiej, gdzie Makbet jest gospodarzem. Krzesło Makbeta zarezerwowane dla niego, ale GO ZAJMUJE DUCH BANKA, zakrwawiony, z otwartą gardłem. WIDZI GO TYLKO MAKBET — goście nie widzą. Makbet wpada w PANIKĘ, krzyczy do ducha 'Nigdy nie potrząsaj swoimi krwawymi włosami na mnie!'. Goście są zdumieni — myślą, że król jest chory. Lady Makbet desperacko TUSZUJE: każe się rozejść. INTERPRETACJE: 1) PSYCHOLOGICZNA: projekcja WINY. Banko był przyjacielem — jego morderstwo to GŁĘBSZE PRZEKROCZENIE niż zabicie Duncana (zdrada przyjaźni). Duch = wyrzuty sumienia materializowane. 2) NADPRZYRODZONA: prawdziwy duch wraca się mścić. RÓŻNICA z wiedźmami: wiedźmy WSZYSCY widzą (są obiektywne), halucynacje TYLKO MAKBET (są subiektywne). Shakespeare RÓŻNICUJE — to GENIALNE rozróżnienie między zewnętrznymi siłami a wewnętrznym rozpadem psychiki. INNE HALUCYNACJE: bezsenność, głosy mówiące 'Makbet sen zabił', głosy oskarżające. Wszystko wskazuje, że Makbet stopniowo TRACI RZECZYWISTOŚĆ. Można interpretować PSYCHIATRYCZNIE: objawy schizofrenii lub PTSD (zespół stresu pourazowego po zbrodniach). Shakespeare antycypuje współczesną psychologię — POCZUCIE WINY przejawia się jako halucynacje wzrokowe.
MAKBET zawiera GŁĘBOKĄ refleksję nad GENDER — jedną z najwcześniejszych w teatrze. Dramat PROBLEMATYZUJE pojęcia męskości i kobiecości jako KONSTRUKTÓW SPOŁECZNYCH. MAKBET — utożsamia MĘSKOŚĆ z PRZEMOCĄ i bezwzględnością. Na początku — bohater wojenny (akceptowana forma męskości). Lady Makbet UPRAWIA EMOCJONALNĄ MANIPULACJĘ: 'jesteś za miękki', 'czy tchórzysz?', 'kiedy odważyłeś się tym czynem, byłeś mężczyzną'. Podważa jego MĘSKOŚĆ, żeby skłonić do zbrodni. Makbet ULEGA — myli przemoc z prawdziwą męskością. PARADOKS: im bardziej Makbet stara się DOWODZIĆ męskości przez przemoc, tym bardziej JĄ TRACI. Staje się PARANOIKIEM, tchórzem ukrywającym się za kolejnymi morderstwami. Lęk przed Makdufem, strach przed proroctwami. To NIE JEST męska siła — to lęk. SHAKESPEARE KRYTYKUJE 'TOKSYCZNĄ MĘSKOŚĆ': pomylenie agresji z odwagą, przemocy z siłą. PRAWDZIWĄ MĘSKOŚĆ reprezentują: BANKO (panowanie nad ambicją, lojalność, integralność), MAKDUF (PŁACZE po rodzinie — Malcolm: 'Dispute it like a man'; Makduf: 'I shall do so, but I must also FEEL it as a man'). Makduf łączy MĘSTWO z UCZUCIEM — to dojrzała męskość. Wojska na końcu zwyciężają nie przez większe okrucieństwo, ale przez współdziałanie i sprawiedliwą sprawę. LADY MAKBET — RADYKALNIE łamie elżbietańskie normy płciowe. INWOKACJA 'UNSEX ME HERE': 'Come, you spirits / That tend on mortal thoughts, unsex me here, / And fill me, from the crown to the toe, top-full / Of direst cruelty!' Prosi duchy o: 1) pozbawienie 'KOBIECYCH' uczuć (litość, współczucie), 2) zatrucie mleka w piersiach żółcią, 3) ciemność by zakryć jej czyn. To PERFORMATYWNE odrzucenie gender — Lady Makbet rozumie płeć jako KONSTRUKT SPOŁECZNY, który można zmienić wolą. JUDYTH BUTLER 400 lat później sformułuje teorię gender performativity — Shakespeare ją INTUICYJNIE wyprzedza. KARA za transgresję: Lady Makbet ZAŁAMUJE SIĘ. Stłumiona kobiecość WRACA przez sen — lunatyzm, mycie rąk, samobójstwo. Shakespeare pokazuje, że nie można BEZKARNIE OD RZUCAĆ żadnej części siebie. To NIE konserwatywne 'kobieta powinna pozostać kobietą', lecz głębsza prawda o INTEGRALNOŚCI psychiki. KONSTRUKCJA TEATRALNA: w teatrze elżbietańskim role kobiet grali CHŁOPCY. Rola Lady Makbet była ekstremalnie trudna — chłopiec musiał przekonująco zagrać dorosłą, dominującą kobietę. To dodaje meta-warstwę: aktor-chłopiec gra kobietę, która chce być 'mężczyzną' = wielokrotne odwrócenie gender.
Po królobójstwie NATURA REAGUJE — niezwykłe ZJAWISKA otaczają śmierć Duncana. Lennox opisuje noc morderstwa: gwałtowne wichury, dziwne krzyki na powietrzu, lamenty w kominkach, sowy całą noc, trzęsienie ziemi. Ross opisuje: ZAĆMIENIE słońca w południe, ciemność zamiast światła, sowa polująca na sokoła (mniejsze drapieżniki atakują większe — odwrócenie hierarchii), konie Duncana WYJADAJĄ SIĘ NAWZAJEM. To NIE są zwykłe wydarzenia — to KOSMICZNY KOMENTARZ. ELŻBIETAŃSKI WORLDVIEW — GREAT CHAIN OF BEING: koncepcja świata jako uporządkowanej hierarchii bytów. Od Boga przez aniołów (9 chórów), KRÓLA (najwyższy człowiek), arystokrację, mieszczan, chłopów, ZWIERZĘTA (od lwa do węża), rośliny (od dębu do trawy), minerały (od diamentu do pyłu). KAŻDY element ma swoje MIEJSCE i FUNKCJĘ. Hierarchia odzwierciedla się w STRUKTURACH SPOŁECZNYCH (król, ojciec, mąż) i NATURALNYCH (orzeł wśród ptaków, lew wśród zwierząt). KRÓL = SZCZYT hierarchii ludzkiej, namiestnik BOGA na ziemi. KRÓLOBÓJSTWO = NARUSZENIE PORZĄDKU KOSMICZNEGO. Skutki nie są tylko polityczne (uzurpacja tronu), ale METAFIZYCZNE — cały kosmos cierpi. To uzasadnia ZJAWISKA NADPRZYRODZONE: makrokosmos reaguje na zakłócenie mikrokosmosu (państwo). To NIE jest poetycka licencja — to LEGITYMNY pogląd renesansowy. SZEKSPIROWSKA FUNKCJA: 1) UZASADNIA reakcję natury jako kara kosmiczna. 2) WZMACNIA dramat — zbrodnia ma kosmiczne konsekwencje. 3) Politycznie WSPIERA jakubińską doktrynę BOSKIEGO PRAWA KRÓLÓW. 4) Tworzy klimat GROZY i niesamowitości. 5) Sugeruje, że PORZĄDEK musi być przywrócony — co dzieje się w finale gdy Malcolm zostaje królem (Banko reprezentuje prawowitą linię Stuartów). METAFORA CHOROBY — Szkocja pod Makbetem jest 'CHORA'. Ross do Makdufa: 'Alas, poor country! Almost afraid to know itself. It cannot be call'd our mother, but our grave'. Anglia, gdzie Malcolm szuka pomocy, jest 'ZDROWA' — król Edward Wyznawca leczy chorych dotykiem ('king's touch'). Kontrast: Szkocja chora vs Anglia zdrowa. Tyrania = zaraza, władza prawowita = zdrowie. JAKUB I sam wierzył w 'king's touch' — pochlebstwo bezpośrednie.
MOTYW DZIECI jest KLUCZOWY i pojawia się w dramacie na kilku poziomach. WIELOZNACZNA symbolika. 1) DZIECKO = NIEWINNOŚĆ. Najbardziej bezbronny stan człowieka. Mord dzieci = MAKSYMALNE zło. 2) DZIECKO = PRZYSZŁOŚĆ. Symbolizuje ciągłość, dziedzictwo, nadzieję. 3) DZIECKO = NATURALNY PORZĄDEK rodzenia, życia. BEZDZIETNOŚĆ MAKBETÓW — kluczowy punkt fabularny. Lady Makbet wspomina, że MIAŁA DZIECKO (mówi o karmieniu piersią, ale 'roztrzaskałabym mózgi temu, który się uśmiecha do mnie z piersi'). Makbet i Lady Makbet są BEZDZIETNI. To podkreśla JAŁOWOŚĆ ich władzy: cokolwiek osiągną, NIE PRZEKAŻĄ NIKOMU. Makbet wyraża to: 'On me has placed a fruitless crown / And put a barren sceptre in my gripe' — JAŁOWA KORONA, BEZPŁODNE BERŁO. Zazdrosny o BANKA, którego potomkowie będą królami. To psychologicznie wzmacnia jego decyzję o zabójstwie Banka — chęć ZNISZCZENIA linii rywala. WIZJE WIEDŹM (akt IV) — wpisują się w symbolikę dzieci: 1) Pierwsza zjawa: GŁOWA W HEŁMIE — strzeż się Makdufa. 2) Druga zjawa: ZAKRWAWIONE DZIECKO — 'nikt zrodzony z kobiety'. 3) Trzecia zjawa: DZIECKO W KORONIE z gałęzią drzewa — las Birnam. 4) WIZJA 8 KRÓLÓW — potomków Banka. Dzieci jako MEDIA PROROCZE — symbol przyszłości i prawdy. MORD RODZINY MAKDUFA (akt IV scena 2) — KULMINACJA okrucieństwa Makbeta. Najwięcej współczucia widz odczuwa wobec MAŁEGO SYNA MAKDUFA, który rozmawia z matką, jest mądry i odważny dla swojego wieku, zostaje zabity na scenie ze słowami 'On zabił mnie, mamo, uciekaj!'. Mord NIEWINNYCH DZIECI = OSTATECZNE przekroczenie granicy moralnej. To nie polityczna kalkulacja (Makduf już uciekł, mord rodziny nie ma celu strategicznego) — to czysty AKT ZŁA. Od tej sceny widz definitywnie traci sympatię dla Makbeta. MAKDUF SAM jest 'DZIECKIEM' nietypowo zrodzonym — CESARSKIE CIĘCIE. 'Wyprutyz łona matki przed czasem' — paradoksalnie czyni go zdolnym do zabicia Makbeta. Dziecko nietypowych narodzin = NEMEZIS tyrana. SYMBOLICZNE odwrócenie: Makbet niszczy dzieci, dziecko go niszczy. PRZEPOWIEDNIA o 'NIE ZRODZONY Z KOBIETY' to gra słów: 'born' (zrodzony naturalnie) vs 'untimely ripp'd' (wydarty przed czasem). Makbet INTERPRETUJE dosłownie i mylnie. Dwuznaczność proroctw. NA POZIOMIE METAFIZYCZNYM: Makbet próbuje ZATRZYMAĆ CZAS, zabijając potencjalnych następców (dzieci Banka, dzieci Makdufa). Ale CZAS jest silniejszy — Fleance ucieka, Malcolm wraca z synem Siwarda.
MAKBET to dramat WYJĄTKOWO BOGATY w cytaty. NAJSŁYNNIEJSZE: 1) 'FAIR IS FOUL, AND FOUL IS FAIR' (wiedźmy, akt I scena 1) — 'Brzydkie jest piękne, piękne brzydkie'. PARADOKS otwierający dramat, motto względności moralnej. Cały dramat = REALIZACJA tego paradoksu. 2) 'STARS, HIDE YOUR FIRES; / LET NOT LIGHT SEE MY BLACK AND DEEP DESIRES' (Makbet, akt I) — pierwsze świadome wyznanie złych intencji. 3) INWOKACJA LADY MAKBET (akt I scena 5): 'Come, you spirits that tend on mortal thoughts, UNSEX ME HERE... fill me from the crown to the toe top-full of direst cruelty' — performatywne odrzucenie kobiecości. 4) 'YET DO I FEAR THY NATURE; / IT IS TOO FULL O' THE MILK OF HUMAN KINDNESS' (Lady Makbet o mężu) — diagnoza, że Makbet jest 'za ludzki' do zbrodni. 5) 'IS THIS A DAGGER WHICH I SEE BEFORE ME, / THE HANDLE TOWARD MY HAND?' (Makbet, halucynacja sztyletu, akt II). 6) 'MACBETH DOES MURDER SLEEP' (akt II scena 2) — kwintesencja utraty spokoju sumienia. 7) 'WILL ALL GREAT NEPTUNE'S OCEAN WASH THIS BLOOD CLEAN FROM MY HAND?' (Makbet) — niezmywalność krwi/winy. 8) 'A LITTLE WATER CLEARS US OF THIS DEED' (Lady Makbet) — IRONICZNA pragmatyka, antycypacja jej przyszłej obsesji. 9) 'NEVER SHAKE THY GORY LOCKS AT ME!' (Makbet do ducha Banka). 10) 'OUT, DAMNED SPOT! OUT, I SAY!' (Lady Makbet, lunatyzm, akt V) — najsłynniejsza scena obłędu w teatrze. 11) 'WHO WOULD HAVE THOUGHT THE OLD MAN TO HAVE HAD SO MUCH BLOOD IN HIM?' (Lady Makbet, lunatyzm). 12) 'ALL THE PERFUMES OF ARABIA WILL NOT SWEETEN THIS LITTLE HAND' (Lady Makbet). 13) 'WHAT'S DONE CANNOT BE UNDONE' (Lady Makbet) — nieodwracalność. 14) MONOLOG 'JUTRO, I JUTRO, I JUTRO' (Makbet, akt V scena 5, po śmierci żony) — najsłynniejszy NIHILISTYCZNY monolog w literaturze: 'Tomorrow, and tomorrow, and tomorrow, / Creeps in this petty pace from day to day, / To the last syllable of recorded time; / And all our yesterdays have lighted fools / The way to dusty death. Out, out, brief candle! / LIFE'S BUT A WALKING SHADOW, a poor player / That struts and frets his hour upon the stage / And then is heard no more. IT IS A TALE / TOLD BY AN IDIOT, FULL OF SOUND AND FURY, / SIGNIFYING NOTHING'. NIHILIZM — życie pozbawione sensu, czas marszem ku śmierci, człowiek jak aktor grający bezsensowną rolę. METATEATRALNOŚĆ: aktor grający Makbeta mówi o aktorstwie. THEATRUM MUNDI — świat jako scena. To radykalna myśl, NIE typowa dla renesansu (który afirmował człowieka) — Shakespeare wyprzedza nihilizm XIX/XX w. 15) 'I HAVE LIV'D LONG ENOUGH: MY WAY OF LIFE / IS FALL'N INTO THE SERE, THE YELLOW LEAF' (Makbet) — uznanie własnego upadku. 16) 'LAY ON, MACDUFF, AND DAMN'D BE HIM THAT FIRST CRIES, HOLD, ENOUGH!' (Makbet) — ostatnie słowa, walka do końca. INTERPRETACYJNIE: monolog 'jutro...' to KULMINACJA upadku Makbeta. Po stracie żony — ostatniej, która go rozumiała — nie ma już za co żyć. Zło sprowadza do bezsensu — to MORALNY wniosek Shakespeare'a.
Makbet napisany OK. 1606 dla JAKUBA I — króla Anglii (od 1603) i Szkocji (od 1567). Pierwszy ze STUARTÓW na tronie angielskim. Kontekst polityczny KLUCZOWY do zrozumienia dramatu. 1) JAKUB I JAKO PATRON: Shakespeare's company została KING'S MEN (Słudzy Króla) po koronacji Jakuba I. Dramat był NIEMAL NA PEWNO wystawiony przed Jakubem I. Stąd liczne ELEMENTY POCHLEBNE. 2) SZKOCKA TEMATYKA: Jakub I urodzony w Szkocji, król Szkocji od 1567. Wybór szkockiej fabuły = pochlebstwo. 3) BANKO JAKO MITYCZNY PRZODEK STUARTÓW: Według tradycji, dynastia Stuartów wywodziła się od Banka. Wizja 8 KRÓLÓW w akcie IV — Makbet widzi ich w lustrze (Banko ósmy, z Jakubem I sugerowanym jako kolejny). To DOSŁOWNE pochlebstwo dla rodu. Shakespeare ZMIENIŁ Banka z postaci historycznej (która była współsprawcą Makbeta) na CNOTLIWEGO przyjaciela — żeby nie kompromitować przodka Jakuba I. 4) DAEMONOLOGIE (1597): Jakub I osobiście napisał traktat o czarach — był ZAFASCYNOWANY czarami i prowadził procesy. WIEDŹMY w dramacie = nawiązanie do jego zainteresowań. 5) BOSKIE PRAWO KRÓLÓW (Divine Right of Kings): Jakub I był GŁÓWNYM teoretykiem tej doktryny. KRÓL = namiestnik Boga na ziemi, władza pochodzi od Boga, nie od ludu. KRÓLOBÓJSTWO = zbrodnia przeciw Bogu. Dramat POTWIERDZA tę doktrynę: po królobójstwie natura cierpi, Szkocja chora, ostatecznie prawowita sukcesja przywrócona. 6) SPISEK PROCHOWY (Gunpowder Plot, 5 LISTOPADA 1605): NIEUDANA próba wysadzenia parlamentu z królem Jakubem I przez katolickich spiskowców (Guy Fawkes). TEMAT KRÓLOBÓJSTWA był ULTRA AKTUALNY w 1606 r. Spiskowcy zostali okrutnie straceni — Makbet to bezpośrednia OPOWIEŚĆ OSTRZEGAWCZA. 7) 'KING'S TOUCH' — wiara w cudowną moc króla do leczenia chorób dotykiem. Akt IV scena 3: w Anglii Edward Wyznawca leczy chorych. Jakub I osobiście praktykował 'king's touch' — kolejne pochlebstwo. 8) MAKDUF JAKO HEROS PROTESTANCKI: można interpretować Makdufa jako figurę religijnej rebelii przeciw tyranii — choć Shakespeare ostrożnie balansuje. 9) MORALNA AMBIWALENCJA POLITYKI: Malcolm w akcie IV kłamie o swojej deprawacji, testując Makdufa. Shakespeare pokazuje, że nawet 'dobrzy' władcy używają manipulacji — to subtelna krytyka realpolityki, BEZ podważania samej doktryny władzy. ZNACZENIE DLA INTERPRETACJI: Makbet to nie tylko psychologiczny dramat o ambicji, ale POLITYCZNA OPOWIEŚĆ OSTRZEGAWCZA dla epoki niepokojów. Obrona porządku monarchicznego po Spisku Prochowym. Pochlebstwo dla Stuartów. NA MATURZE: warto wskazać oba poziomy — uniwersalność problemu zła + konkretność polityczna 1606 r.
Każda pułapka pochodzi z analizy realnych odpowiedzi maturzystów. Naucz się je rozpoznać, żeby unikać głupich strat.
Makbet jest ofiarą przeznaczenia — wiedźmy go zmuszają do zbrodni
Wiedźmy są KATALIZATOREM, NIE przyczyną. Przepowiednie mówią, że Makbet zostanie królem, ale NIE NAKAZUJĄ ZABÓJSTWA. Makbet sam wybiera ŚRODKI. Banko otrzymał te same przepowiednie i zachował integralność.
Lady Makbet jest złą żoną, która tylko manipuluje Makbetem
Lady Makbet jest POSTACIĄ ZŁOŻONĄ — silna, inteligentna, ambitna, ale też kochająca męża. Inwokacja 'unsex me' to performatywne odrzucenie kobiecości — w istocie ona też cierpi. Załamuje się PSYCHICZNIE — lunatyzm, samobójstwo.
Hamartia Makbeta to po prostu 'bycie złym'
HAMARTIA Makbeta = NIEPOHAMOWANA AMBICJA. Makbet POCZĄTKOWO jest dobrym człowiekiem (bohater wojenny, lojalny). Jego TRAGICZNA WADA aktywuje się przez przepowiednie i pokusę władzy. To NIE jest zła osoba z natury.
Wiedźmy to halucynacje Makbeta — nie są prawdziwe
Wiedźmy są OBIEKTYWNE — BANKO TEŻ je widzi w akcie I. Halucynacje (sztylet, duch Banka) są SUBIEKTYWNE — widzi je tylko Makbet. Shakespeare CELOWO RÓŻNICUJE.
Las Birnam dosłownie wstaje i idzie
Żołnierze MALCOLMA NIOSĄ GAŁĘZIE z lasu Birnam jako KAMUFLAŻ — przepowiednia spełnia się W NIEOCZEKIWANY sposób. Makbet interpretuje DOSŁOWNIE i mylnie. To IRONIA DRAMATYCZNA.
'Nie zrodzony z kobiety' oznacza, że Makduf nie miał matki
'Nie zrodzony z kobiety' to gra słów: Makduf urodził się przez CESARSKIE CIĘCIE ('wyprutyz łona matki przed czasem' — untimely ripp'd). W elżbietańskim rozumieniu = nie 'zrodzony' w naturalnym sensie. Dwuznaczność językowa.
Makbet to długa, rozbudowana tragedia
Makbet to NAJKRÓTSZA tragedia Shakespeare'a — ok. 2100 wersów (dla porównania Hamlet ma 4000). 5 aktów, ale gęsta, klaustrofobiczna. INTENSYFIKACJA DRAMATYCZNA przez brak wątków pobocznych.
Akcja Makbeta toczy się w Anglii
Akcja toczy się w SZKOCJI (z fragmentami w Anglii — gdzie ucieka Malcolm i Makduf w akcie IV). Shakespeare wybrał Szkocję z powodów politycznych — pochlebstwa dla Jakuba I (szkockiego pochodzenia) i dla rodu Stuartów.
Duncan jest słabym, niekompetentnym królem
Duncan jest IDEALNYM królem w dramacie — dobry, sprawiedliwy, łagodny, pobożny. Makbet sam mówi, że Duncan 'rządził łagodnie i tak czysto, że jego cnoty będą jak anioły z trąbami przeciw bezbożnemu czynowi' jego zabójstwa.
Krew w dramacie ma tylko jedno znaczenie — wina
Krew ma WIELE ZNACZEŃ: 1) MĘSTWO wojenne (na początku — Makbet chwalony), 2) WINA i niezmywalne piętno (po zbrodni), 3) DZIEDZICTWO i prawo do tronu (linia Banka), 4) WIĘŹ RODZINNA. Znaczenia EWOLUUJĄ w trakcie dramatu.
Monolog 'jutro, i jutro, i jutro' wyraża OPTYMIZM Makbeta
Monolog 'jutro...' wyraża TOTALNY NIHILIZM. Życie jako 'cień', 'biedny aktor', 'opowieść idioty, pełna wrzasku i wściekłości, a NIC NIEzNACZĄCA'. To kulminacja upadku duchowego Makbeta.
Shakespeare popiera nieograniczoną władzę monarszą bez krytyki
Shakespeare POTWIERDZA doktrynę Boskiego Prawa Królów (zgodnie z polityką Jakuba I), ALE jest też SUBTELNIE KRYTYCZNY. Malcolm w akcie IV testuje Makdufa kłamiąc o swojej deprawacji — pokazuje, że nawet 'dobrzy' używają manipulacji.
Akcja Makbeta toczy się chronologicznie — bez retrospekcji ani dygresji
Akcja toczy się GŁÓWNIE chronologicznie, ale Shakespeare używa: opowiadań (relacja kapitana o bitwie w akcie I), wizji proroczych (wiedźmy w akcie IV), halucynacji (sztylet, duch Banka), sceny lunatyzmu. NIE jest 'liniowa' w prostym sensie.
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić. Spaced Repetition na platformie utrwala je optymalnie.
Najkrótsza tragedia Shakespeare'a, ok. 1606, szkocka tematyka
1564-1616, angielski dramaturg renesansu, autor 37 sztuk
Tragiczny bohater, szkocki generał, tan Glamis, potem tan Cawdor, król-uzurpator
Żona Makbeta, jedna z najsłynniejszych postaci kobiecych — dominująca → załamanie psychiczne
Prawowity król Szkocji, idealny władca, zabity przez Makbeta we śnie
Starszy syn Duncana, prawowity dziedzic, w finale zostaje królem
Młodszy syn Duncana, ucieka do Irlandii
Przyjaciel Makbeta, KONTRAST moralny, mityczny przodek Stuartów, ginie z rąk morderców
Syn Banka, ucieka po morderstwie ojca, gwarant przepowiedni o królewskiej linii
Tan Fife, odkrywa ciało Duncana, mściciel rodziny, ZABIJA Makbeta (urodzony przez cesarskie cięcie)
Żona Makdufa, zamordowana wraz z dziećmi z rozkazu Makbeta
Weird Sisters, 'dziwaczne siostry', katalizator akcji, mówią tetrametrem trocheicznym
Bogini czarów, królowa wiedźm, pojawia się w akcie III
Angielski generał, wuj Malcolma, dowódca wojsk angielskich
Szkoccy tanowie, świadkowie wydarzeń
Miejsce akcji w XI w., wybrana ze względów politycznych (pochlebstwo dla Jakuba I)
Rezydencja Makbeta, gdzie ginie Duncan
Zamek królewski Makbeta, do którego 'przychodzi' las Birnam
Las, który 'idzie' do Dunsinane jako żołnierze niosący gałęzie
Tragiczna wada bohatera wg Arystotelesa — u Makbeta NIEPOHAMOWANA AMBICJA
Rozpoznanie — Makbet odkrywa, że Makduf 'nie zrodzony z kobiety' = cesarskie cięcie
Punkt zwrotny — scena z DUCHEM BANKA na uczcie
Zabójstwo Duncana — naruszenie Boskiego Prawa Królów i porządku kosmicznego
Otwierający paradoks wiedźm — 'Fair is foul, and foul is fair'
Inwokacja Lady Makbet o pozbawienie kobiecych uczuć — performatywne odrzucenie gender
Makbet widzi sztylet przed zabójstwem Duncana — wewnętrzny konflikt obrazowy
Słowa Makbeta po morderstwie — utrata spokoju sumienia
Po zbrodni Makbet nie może wypowiedzieć modlitwy — odcięcie od sacrum
Pojawia się na uczcie, widzi go tylko Makbet — projekcja winy
Akt V — Lady Makbet myje wyimaginowane krew, 'Precz, przeklęta plamo!'
Słynne słowa Lady Makbet podczas lunatyzmu — niezmywalna wina
Monolog nihilistyczny Makbeta po śmierci żony — życie jako 'opowieść idioty'
Sposób narodzin Makdufa — 'wypruty z łona matki przed czasem'
Przepowiednia wiedźm — Makbet sądzi, że jest niezniszczalny
Widz wie, czego nie wie bohater (Duncan chwali gościnność, Makbet pewny siebie)
Proroctwa spełniają się PRZEZ wybory Makbeta — synteza losu i woli
Divine Right of Kings — doktryna Jakuba I, król = namiestnik Boga
Elżbietańska hierarchia bytów — naruszenie powoduje zaburzenia kosmiczne
Król Anglii i Szkocji od 1603, patron Shakespeare'a, autor 'Daemonologie'
Traktat Jakuba I o czarach (1597) — inspiracja dla wiedźm
Gunpowder Plot 1605 — nieudana próba zabicia Jakuba I, kontekst dramatu
Wiara w cudowną moc króla do leczenia (akt IV — Edward Wyznawca)
Dynastia szkocka, Banko jako mityczny przodek — pochlebstwo dla Jakuba I
Akt IV — Makbet widzi potomków Banka, ostatni z lustrem (Jakub I)
Świat jako scena — motyw filozoficzny renesansu, w monologu 'jutro'
Aktor mówi o aktorstwie — autorefleksja teatru
Życie pozbawione sensu — monolog 'jutro...' jako kulminacja upadku
Utożsamienie męskości z przemocą — krytykowane przez Shakespeare'a
Cechy prawdziwej męskości — Banko, Makduf łączą siłę z uczuciem
Metryczny wiedźm — odróżnia świat nadprzyrodzony od ludzkiego
Standardowa metryczność dramatu szekspirowskiego
Kroniki Anglii, Szkocji i Irlandii (1577) — główne źródło historyczne Shakespeare'a
Scotorum Historiae — drugie źródło o historii Szkocji
Zdrajca z aktu I, rozcięty 'od pępka do szczęki' przez Makbeta — IRONIA losu
Halucynacja przed zbrodnią — wewnętrzny konflikt obrazowy
Po królobójstwie — burze, zaćmienia, konie się pożerają — reakcja kosmosu
Ewolucja: męstwo → wina → dziedzictwo → niezmywalność
Niewinność + spokój sumienia + naturalny porządek — Makbet niszczy wszystkie 3
Niewinność + przyszłość; bezdzietność Makbetów = jałowość zła
Głowa w hełmie, zakrwawione dziecko, dziecko w koronie, 8 królów
Malcolm kłamie o swojej deprawacji testując Makdufa — krytyka polityki
Pełen zbiór zadań tego działu dostępny na platformie po założeniu konta.
Baza zadań z działu „Makbet" jest aktywnie rozbudowywana. Zaloguj się, aby przeglądać aktualną kolekcję.
Przejdź do platformy →Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
STRUKTURA: 5 AKTÓW, najkrótsza tragedia Shakespeare'a (~2100 wersów). Powstała ok. 1606 dla Jakuba I. Akcja w SZKOCJI XI w. Kondensacja, klaustrofobiczność, brak wątków pobocznych — intensyfikacja psychologii zbrodni.
FABUŁA: pole bitwy → wiedźmy + przepowiednie → ambicja → królobójstwo Duncana → Makbet królem → mord Banka → duch na uczcie → mord rodziny Makdufa → wizje wiedźm (8 królów) → lunatyzm + samobójstwo Lady Makbet → monolog 'jutro...' → las Birnam (kamuflaż) → pojedynek z Makdufem (cesarskie cięcie) → ANAGNORISIS → Makbet ginie → Malcolm królem.
POSTACI: MAKBET (hamartia = ambicja, tragiczny upadek), LADY MAKBET (dominacja → obłęd → samobójstwo), DUNCAN (idealny król, ofiara), MALCOLM (prawowity dziedzic), BANKO (kontrast moralny, mityczny przodek Stuartów), MAKDUF (mściciel, 'nie zrodzony z kobiety'), 3 WIEDŹMY (katalizator), HEKATE (królowa czarów).
WIEDŹMY — KATALIZATOR (nie przyczyna!). Mówią tetrametrem trocheicznym. 'Fair is foul, foul is fair' — paradoks motto dramatu. Przepowiednie są DWUZNACZNE: 'nikt zrodzony z kobiety' (cesarskie cięcie), 'las Birnam' (kamuflaż). Banko też je widzi (są obiektywne), ale ich PROROCTWA spełniają się tylko gdy Makbet sam wybiera zło. Inspiracja: 'Daemonologie' Jakuba I (1597).
WOLNA WOLA vs PRZEZNACZENIE — Shakespeare CELOWO POZOSTAWIA otwarte! Argumenty za determinizmem: proroctwa się spełniają. Argumenty za wolną wolą: wiedźmy nie nakazują morderstwa, Banko kontrast (ta sama pokusa, różna reakcja), Makbet WAHA SIĘ. SYNTEZA: SELF-FULFILLING PROPHECY — proroctwa spełniają się PRZEZ wybory Makbeta.
HAMARTIA Makbeta = NIEPOHAMOWANA AMBICJA. Początkowo dobry człowiek (bohater wojenny), TRAGICZNA WADA aktywuje się przez przepowiednie + Lady Makbet + okazja. Stopniowa DEHUMANIZACJA: pierwsza zbrodnia + wyrzuty → kolejne łatwiejsze → paranoja → nihilizm → klęska.
LADY MAKBET — postać ZŁOŻONA, nie czarna karton. Początkowo dominująca, planuje zbrodnię, podważa męskość Makbeta. Inwokacja 'UNSEX ME HERE' = performatywne odrzucenie gender (Butler 400 lat później). Druga połowa = załamanie: lunatyzm, mycie wyimaginowanej krwi ('Precz, przeklęta plamo!'), samobójstwo. Stłumiona kobiecość wraca przez sen.
KLUCZOWE SYMBOLE (na pewno pytanie!): KREW — ewolucja: męstwo → wina → niezmywalność. 'Czy cały ocean Neptuna zmyje?' SEN — niewinność + sumienie + porządek; 'Makbet sen zabił'. SZTYLET — halucynacja, wewnętrzny konflikt. DZIECI — niewinność, przyszłość; bezdzietność Makbetów = jałowość zła. ZABURZENIA NATURY — Great Chain of Being, kosmiczna reakcja na królobójstwo.
HALUCYNACJE — Shakespeare RÓŻNICUJE: wiedźmy WSZYSCY widzą (obiektywne), sztylet i duch Banka WIDZI TYLKO MAKBET (subiektywne, projekcja winy). Genialne rozróżnienie wyprzedzające Freuda.
NAJSŁYNNIEJSZE CYTATY: 'Fair is foul, foul is fair' (wiedźmy), 'Unsex me here' (Lady), 'Is this a dagger?' (Makbet), 'Macbeth does murder sleep', 'Out, damned spot!' (Lady), 'Tomorrow, and tomorrow, and tomorrow' (nihilizm), 'Life's but a walking shadow'. MONOLOG 'JUTRO' — NIHILIZM, theatrum mundi, metateatralność.
PROBLEM MĘSKOŚCI: Makbet utożsamia z PRZEMOCĄ. Lady manipuluje 'jesteś za miękki'. Paradoks: im więcej przemocy, tym mniej męskości. PRAWDZIWA męskość = Banko + Makduf (płacze po rodzinie). Shakespeare KRYTYKUJE toksyczną męskość — wyprzedza dyskusje XX/XXI w.
KONTEKST POLITYCZNY: napisany dla JAKUBA I (1603 koronacja). Banko = mityczny przodek Stuartów (wizja 8 królów). 'Daemonologie' Jakuba I = wiedźmy. SPISEK PROCHOWY 1605 — temat królobójstwa AKTUALNY. Boskie Prawo Królów (Divine Right). 'King's touch' (Edward Wyznawca w akcie IV) = pochlebstwo. Ostrzeżenie przed buntem.
PUŁAPKI: NIE Makbet ofiara losu (wybór!), NIE Lady karton (postać złożona, tragiczna), NIE hamartia = 'bycie złym' (ambicja u dobrego człowieka), NIE wiedźmy halucynacje (Banko widzi), NIE las dosłownie wstaje (kamuflaż), NIE Makduf bez matki (cesarskie cięcie), NIE Duncan słaby (idealny król), NIE 'jutro' optymizm (NIHILIZM), NIE Szkocja = Anglia.
PORÓWNANIA (PR): z OTELLEM (zło zewnętrzne Jago vs wewnętrzne Makbeta), HAMLETEM (zwlekający vs decyzyjny), KRÓLEM LEAREM (władza i ślepota), ZBRODNIĄ I KARĄ Dostojewskiego (zbrodnia → wyrzuty → kara, identyczny schemat 300 lat później).
Najczęściej zadawane pytania o ten zakres
Wiedza z „Makbet" przyda Ci się też tutaj:
Dziesiątki zadań z tego działu + AI ocena krok po kroku + Spaced Repetition na cytaty i pojęcia. Wszystko od 49 zł / miesiąc.
Subskrypcja odblokowuje cały katalog + 10 innych przedmiotów. Anulujesz kiedy chcesz.
Makbet - zacznij ćwiczyćWybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane powiadomienia o powtórkach).