📖 Lektura
📚 Renesans PP+PR 92 zadań w katalogu
🎯 5–10 pkt na maturze
Makbet — zadania maturalne
William Szekspir
Makbet Williama Shakespeare'a (ok. 1606) — najkrótsza tragedia szekspirowska o destrukcyjnej sile ambicji. 92 pytania w bazie: 3 wiedźmy i przepowiednie, królobójstwo Duncana, przemiana Lady Makbet, halucynacje (sztylet, duch Banka), symbolika krwi i snu, hamartia jako ambicja, las Birnam, Makduf "nie zrodzony z kobiety", monolog "jutro, i jutro, i jutro", problem wolnej woli vs przeznaczenia.
Makbet (The Tragedy of Macbeth) — najkrótsza tragedia WILLIAMA SHAKESPEARE'A (1564-1616), napisana ok. 1606 r. Akcja toczy się w XI-wiecznej SZKOCJI. Dramat składa się z 5 AKTÓW (standard tragedii szekspirowskich). Powstał dla KRÓLA JAKUBA I (Jakub VI Szkocki + Jakub I Angielski od 1603), który był szkockim pochodzeniem — dlatego Shakespeare wybrał szkocką tematykę i wpisał w fabułę pochlebstwo dla rodu Stuartów (Banko jako mityczny przodek dynastii). W naszej bazie 92 pytania pokrywające osiem obszarów:
📚 Co jeszcze pokrywa ten dział (26 obszarów)
1
FABUŁA: Akcja zaczyna się POLEM BITWY: Makbet i BANKO, generałowie króla DUNCANA, pokonali zdrajców (MAKDONWALDA — opisanego ironicznie "od pępka do szczęki" — zapowiedź losu Makbeta) i Norwegów. Wracając, spotykają NA PUSTKOWIU TRZY WIEDŹMY ("dziwaczne siostry", Weird Sisters). Wiedźmy przepowiadają: Makbetowi — TAN GLAMIS, TAN CAWDOR, KRÓL SZKOCJI; Bance — "mniejszy a większy, mniej szczęśliwy a szczęśliwszy", a "potomkowie jego będą królami". Wkrótce Makbet ZOSTAJE tanem Cawdor (pierwsza przepowiednia spełniona) — co rozpala jego AMBICJĘ. Pisze do żony, LADY MAKBET, która przekonuje wahającego się męża do KRÓLOBÓJSTWA. Inwokacja Lady Makbet ("Unsex me here") — prosi duchy o pozbawienie kobiecych uczuć litości. Duncan przybywa GOŚCINNIE na zamek Inverness (DRAMATYCZNA IRONIA: chwali gościnność tuż przed śmiercią). Makbet, wahając się, widzi HALUCYNACJĘ SZTYLETU prowadzącego go do komnaty króla. ZABIJA DUNCANA we śnie, ale po zbrodni jest WSTRZĄŚNIĘTY — nie może wypowiedzieć "Amen" (symbol odcięcia od sacrum, utraty łaski Bożej). Lady Makbet kończy zbrodnię, sprowadzając krew na strażników. MAKDUF odkrywa ciało rankiem. Synowie Duncana — MALCOLM i DONALBAIN — uciekają (Malcolm do Anglii, Donalbain do Irlandii). Makbet ZOSTAJE KRÓLEM. Boi się jednak przepowiedni o potomkach Banka — ZLECA jego morderstwo. Banko ginie, ale jego syn FLEANCE ucieka. Na UCZCIE pojawia się DUCH BANKA, którego widzi tylko Makbet — paniczna reakcja, kompromitacja przed gośćmi, Lady Makbet próbuje zatuszować. Makbet wraca do wiedźm, otrzymuje NOWE PRZEPOWIEDNIE:
1
Strzeż się Makdufa.
2
Nikt zrodzony z kobiety nie może mu zaszkodzić.
3
Będzie bezpieczny, dopóki las Birnam nie przyjdzie do Dunsinane.
4
Wizja 8 królów — potomków Banka (pochlebstwo dla Jakuba I). Makbet, nie mogąc zabić Makdufa (uciekł do Anglii), MORDUJE jego ŻONĘ I DZIECI — ostateczne przekroczenie granicy moralnej. Tymczasem LADY MAKBET cierpi na LUNATYZM, w słynnej scenie próbuje zmyć z rąk WYIMAGINOWANĄ KREW ("precz, przeklęta plamo!"), wypowiada strzępy wspomnień o zbrodniach. POPEŁNIA SAMOBÓJSTWO. Makbet, na wieść o jej śmierci, wygłasza słynny NIHILISTYCZNY MONOLOG: "Jutro, i jutro, i jutro... / Życie to cień jedynie, jeno żywy aktor, / który się puszy na scenie... / opowieść idioty, pełna wrzasku i wściekłości, a nic nie znacząca". MALCOLM z wojskiem angielskim (SIWARD) i Makdufem nadciąga. Żołnierze NIOSĄ GAŁĘZIE Z LASU BIRNAM jako kamuflaż — przepowiednia spełnia się DOSŁOWNIE w nieoczekiwany sposób. W pojedynku z MAKDUFEM Makbet jest pewien siebie ("nikt zrodzony z kobiety"), ale Makduf wyjawia: "z łona matki WYPRUTY przed czasem" (cesarskie cięcie) — anagnorisis Makbeta, klęska. GINIE — Makduf przynosi jego głowę. MALCOLM zostaje prawowitym KRÓLEM SZKOCJI, przywraca porządek.
2
GŁÓWNE POSTACIE: MAKBET: tragiczny bohater, generał szkocki, początkowo wzór odwagi i lojalności, potem uzurpator i tyran. HAMARTIA = NIEPOHAMOWANA AMBICJA. Stopniowa dehumanizacja przez kolejne zbrodnie. Tracenie zdolności do snu, modlitwy, ludzkich uczuć. LADY MAKBET: jedna z najsłynniejszych postaci kobiecych w literaturze. Początkowo SILNA, BEZWZGLĘDNA, DOMINUJĄCA — popycha wahającego się męża do zbrodni, podważa jego męskość ("jesteś za miękki"). Inwokacja "unsex me" = performatywne odrzucenie gender jako konstruktu. Druga połowa: LUNATYZM, OBSESJA MYCIA RĄK, SAMOBÓJSTWO — całkowite załamanie. Shakespeare pokazuje ODWRÓCENIE RÓL: im twardszy Makbet, tym bardziej Lady Makbet się kruszy. POSTAĆ DODANA przez Shakespeare'a do źródeł historycznych (w kronikach Holinsheda żona nie odgrywała aktywnej roli). DUNCAN: prawowity król Szkocji, postać dobra i łagodna. Ginie w drugim akcie (zabity we śnie). MALCOLM: starszy syn Duncana, prawowity dziedzic. Ucieka do Anglii, wraca z wojskiem. W akcie IV testuje lojalność Makdufa, kłamiąc o własnej deprawacji — Shakespeare pokazuje, że nawet "dobrzy" używają manipulacji. Zostaje królem. DONALBAIN: młodszy syn Duncana, ucieka do Irlandii. BANKO: przyjaciel i towarzysz broni Makbeta. KONTRAST z Makbetem — wobec tej samej pokusy ZACHOWUJE INTEGRALNOŚĆ moralną. Ginie z ręki wynajętych morderców, ale FLEANCE (syn) ucieka. POJAWIA SIĘ jako DUCH na uczcie. Banko = mityczny przodek dynastii Stuartów (pochlebstwo dla Jakuba I). MAKDUF: tan Fife, odkrywa ciało Duncana. Po wymordowaniu rodziny przez Makbeta — uosobienie zemsty. Może zabić Makbeta, bo URODZIŁ SIĘ PRZEZ CESARSKIE CIĘCIE ("not of woman born"). Symbol moralnego porządku, łączy męstwo z wrażliwością (płacze po rodzinie — Malcolm: "Dispute it like a man"; Makduf: "I must also feel it as a man"). HEKATE: królowa wiedźm, bogini czarów. SIWARD: angielski generał, wuj Malcolma. FLEANCE: syn Banka, ucieka po morderstwie ojca, przeżywa — gwarancja spełnienia przepowiedni o królewskim potomstwie.
3
WIEDŹMY: KATALIZATOR akcji. 3 wiedźmy ("Three Witches", "Weird Sisters") na pustkowiu. Mówią TETRAMETREM TROCHEICZNYM (zamiast jambicznego pentametru — odróżnia świat nadprzyrodzony od ludzkiego, brzmi jak ZAKLĘCIE). Słynne otwarcie: "Fair is foul, foul is fair" ("Brzydkie jest piękne, piękne brzydkie") — paradoks otwierający dramat, motto WZGLĘDNOŚCI MORALNEJ. Banko też je widzi (są więc OBIEKTYWNE), ale ich PRZEPOWIEDNIE są CELOWO DWUZNACZNE. Funkcja: ROZBUDZAJĄ ambicję Makbeta, NIE zmuszają go do zbrodni. Można je interpretować PSYCHOANALITYCZNIE jako PROJEKCJĘ ID — nieświadomych pragnień Makbeta. HEKATE jest ich przywódczynią. Inspiracja: traktat króla JAKUBA I "Daemonologie" (
•
1
•
5
•
9
7
o czarach — temat aktualny politycznie.
4
GŁÓWNE TEMATY i MOTYWY — A) AMBICJA jako destrukcyjna siła (główny temat): Makbet i Lady Makbet poświęcają wszystko dla władzy, ale władza ich niszczy. B) WOLNA WOLA vs PRZEZNACZENIE: Shakespeare CELOWO POZOSTAWIA kwestię nierozstrzygniętą. Za determinizmem: przepowiednie się spełniają. Za wolną wolą: przepowiednie NIE NAKAZUJĄ morderstwa — Makbet sam wybiera środki. Self-fulfilling prophecy — proroctwa spełniają się PRZEZ wybory Makbeta. C) MĘSKOŚĆ: skomplikowany problem. Makbet utożsamia męskość z PRZEMOCĄ. Lady Makbet MANIPULUJE mężem, kwestionując jego męskość. Paradoks: im bardziej Makbet stara się udowodnić męskość przez przemoc, tym bardziej ją traci. Prawdziwa męskość = panowanie nad namiętnościami (Banko, Makduf). Shakespeare KRYTYKUJE toksyczną męskość. D) WYRZUTY SUMIENIA: motor wewnętrznej tragedii. Halucynacje, bezsenność, paranoja. E) NADPRZYRODZONE: wiedźmy, halucynacje, duchy, przepowiednie.
5
KLUCZOWA SYMBOLIKA: KREW: ewolucja znaczenia. Początkowo = MĘSTWO WOJENNE (Makbet chwalony za odwagę). Po zbrodni = WINA i niezmywalne PIĘTNO. "Czy cały ocean wielkiego Neptuna zmyje tę krew?" (Makbet). Lady Makbet w scenie lunatyzmu: "Precz, przeklęta plamo!" — obsesyjnie myje wyimaginowane plamy. Krew = NIE DO ODKUPIENIA. SEN: kluczowy motyw psychologiczny. "Makbet sen zabił" — utrata spokoju sumienia. Sen łączy 3 znaczenia:
1
śmierć ("wieczny sen"),
2
niewinność (spokój sumienia),
3
naturalny porządek (rytm dnia/nocy). Makbet niszczy WSZYSTKIE TRZY. Lady Makbet lunatykuje — sen staje się areną wyrzutów sumienia. SZTYLET: halucynacja Makbeta przed zbrodnią — wewnętrzny konflikt zobrazowany. KORONA: władza zdobyta przemocą. CHOROBA: rozbudowana metafora — Szkocja "chora" pod tyranem, jak rak społeczny. ZABURZENIA NATURY po królobójstwie (burze, zaćmienia, konie się pożerają): MAKROKOSMOS reaguje na naruszenie GREAT CHAIN OF BEING (Wielkiego Łańcucha Bytu — elżbietańska kosmologia hierarchii). DZIECI: niewinność i przyszłość. Makbetowie bezdzietni = jałowość zła. Mord dzieci Makdufa = ostateczne przekroczenie. Wizja dziecka w koronie = potomkowie Banka.
6
SŁYNNE SCENY i CYTATY — "Brzydkie jest piękne, piękne brzydkie" (wiedźmy, otwarcie). Inwokacja Lady Makbet: "Unsex me here". "Czy to sztylet widzę przed sobą?" (przed zbrodnią). "Czy cały ocean wielkiego Neptuna zmyje tę krew?" Niemożność wypowiedzenia "Amen". "Makbet sen zabił". Scena z DUCHEM BANKA na uczcie. "Precz, przeklęta plamo!" (Lady Makbet, lunatyzm). MONOLOG "JUTRO, I JUTRO, I JUTRO": "Tomorrow, and tomorrow, and tomorrow / Creeps in this petty pace... / Life's but a walking shadow, a poor player / That struts and frets his hour upon the stage... / It is a tale told by an idiot, full of sound and fury, signifying nothing" — NIHILIZM. METATEATRALNOŚĆ: aktor grający Makbeta mówi o aktorstwie, podważając granicę iluzja/rzeczywistość — motyw THEATRUM MUNDI (świat jako scena).
7
KONTEKST POLITYCZNY i HISTORYCZNY — Makbet napisany dla JAKUBA I (1603 koronacja, 1606 dramat). Jakub I był:
1
Szkockim pochodzeniem (stąd szkocka tematyka).
2
Autorem "Daemonologie" — traktatu o czarach (stąd wiedźmy).
3
Twierdzcą DOKTRYNY BOSKIEGO PRAWA KRÓLÓW (Divine Right of Kings) — władca jest namiestnikiem Boga, królobójstwo to zbrodnia kosmiczna.
4
Z dynastii STUARTÓW — Banko jako mityczny przodek (pochlebstwo). SPISEK PROCHOWY (Gunpowder Plot 1605): nieudana próba zabicia Jakuba I przez katolickich spiskowców. Temat KRÓLOBÓJSTWA był ULTRA AKTUALNY w 1606 r. Dramat ostrzega przed buntem przeciw prawowitemu monarsze. ELŻBIETAŃSKI WORLDVIEW: GREAT CHAIN OF BEING — hierarchia bytów od Boga przez aniołów, ludzi, zwierzęta, do roślin i kamieni. KRÓL = szczyt hierarchii ludzkiej. Naruszenie hierarchii (królobójstwo) = NARUSZENIE PORZĄDKU KOSMICZNEGO. Stąd zaburzenia natury po śmierci Duncana. ŹRÓDŁA:
1
"Kroniki Anglii, Szkocji i Irlandii" Raphaela HOLINSHEDA (1577, ok. 1587 II wyd.) — główne źródło.
2
"Scotorum Historiae" Hectora BOECE'A.
3
"Daemonologie" Jakuba I — wiedźmy. Shakespeare ZMIENIA źródła: w kronikach Banko był współsprawcą — Shakespeare uczynił go cnotliwym (pochlebstwo Stuartom). Dodał aktywną rolę Lady Makbet.
8
ŚRODKI ARTYSTYCZNE i KONSTRUKCJA — DRAMATYCZNA IRONIA: Duncan chwali gościnność Makbetów tuż przed śmiercią. Makbet czuje się bezpieczny, "bo nikt zrodzony z kobiety", a Makduf urodził się przez cesarskie cięcie. Las Birnam "nadchodzi". METATEATRALNOŚĆ: monolog "życie to cień" — autorefleksja teatralna. PERYPETIA (punkt zwrotny) = scena z DUCHEM BANKA — Makbet ujawnia rozpad psychiczny publicznie. ANAGNORISIS (rozpoznanie) = gdy Makbet rozumie, że Makduf "nie zrodzony z kobiety" w sensie cesarskiego cięcia. EWOLUCJA JĘZYKA Makbeta — od poetyckich metafor (początek) do nihilistycznej prozy (koniec) — pokazuje rozpad duchowy. KLĘSKA WIEDŹM mówi tetrametrem trocheicznym vs reszty jambicznym pentametrem. NIHILIZM monologu "jutro..." radykalnie podważa elżbietańską wizję uporządkowanego kosmosu. ZWIĄZEK z HAMLETEM, OTELLEM, KRÓLEM LEAREM — wielkie tragedie szekspirowskie z różnymi koncepcjami zła. W "Otellu" zło zewnętrzne (Jago), w "Makbecie" wewnętrzne (ambicja). DLACZEGO NAJKRÓTSZA tragedia? Intensyfikacja dramatyczna — brak wątków pobocznych pogłębia koncentrację na PSYCHOLOGII ZBRODNI. To tragedia BARDZO SKUPIONA, klaustrofobiczna.
Trzy losowe pytania z naszej bazy dla tego tematu — kliknij i sprawdź.
📖 SPRAWDZIAN Z LEKTURY
Sprawdzian z lektury „Makbet”: co musisz mieć w głowie
Na sprawdzianie z „Makbeta” nauczyciel pyta: co czarownice przepowiedziały Makbetowi, a co Bankowi, jaki tytuł Makbet dostał po bitwie i od kogo, kto namówił go do zabójstwa Duncana i na kogo miała spaść wina, co Makbet zobaczył przed zbrodnią, kto uciekł z zasadzki na Banka, kogo widział na uczcie tylko Makbet, jakie trzy zjawy pokazały się w jaskini, co spotkało rodzinę Makdufa, co mówi przez sen Lady Makbet i jak spełniły się przepowiednie o lesie birnamskim i o człowieku, którego rodziła kobieta. Ta strona zbiera takie fakty z odesłaniem do aktu i sceny, cytaty sprawdzone w przekładzie Leona Ulricha i pytania z naszego banku, którymi możesz się przetestować.
Jak zbudowany jest „Makbet”
Akty i sceny
Pięć aktów: akt I ma 7 scen, akt II 4, akt III 6, akt IV 3, akt V 7. Akt I prowadzi od przepowiedni do decyzji o zbrodni, akt II to noc zabójstwa Duncana i poranek po niej, akt III zabójstwo Banka i uczta. W akcie IV są druga wizyta u czarownic, rzeź w Fife i rozmowa Malkolma z Makdufem w Anglii, w akcie V lunatykowanie Lady Makbet i bitwa pod Dunsinane.
Miejsca
Szkocja i przez jedną scenę Anglia. Didaskalia podają: step (czarownice), obóz niedaleko Forres, pałac w Forres, zamek Makbeta w Inverness, zamek Makdufa w Fife, „Ciemna jaskinia” z kotłem, pałac króla angielskiego, zamek Dunsinane i okolicę z lasem birnamskim. Koronacja Makbeta w Scone i pogrzeb Duncana w Colmes-Cill dzieją się poza sceną, wiemy o nich z rozmowy Rossa z Makdufem (akt II, sc. IV).
Czas akcji
Akty I i II są ściśnięte: Duncan przyjeżdża do Inverness wieczorem („Dziś wieczór, pani, król tutaj przybywa”), ginie tej samej nocy, rano ciało znajduje Makduf. Ile czasu mija między dalszymi aktami, tekst nie mówi. W akcie V Dama pałacowa opowiada, że Lady Makbet chodzi we śnie, od kiedy król wyruszył w pole.
Czarownice, Hekate i zjawy
Trzy Czarownice same nazywają się „Przeznaczeń siostry”, Makbet i Banko mówią o nich „siostry przeznaczeń”, w akcie IV Makbet woła do nich „wy północy wiedźmy”. Nad nimi stoi Hekate, która w akcie III, sc. V gani je, że działały bez niej. W jaskini (akt IV, sc. I) pytają Makbeta, czy woli odpowiedź z ich ust, „Czy panów naszych”; odpowiadają trzy zjawy.
Wiersz i proza
Postaci mówią nierymowanym wierszem, czarownice krótkim wierszem z rymami („Brzydnieje uroda, brzydota pięknieje”). Prozą mówią Odźwierny (akt II, sc. III) i lunatykująca Lady Makbet z Doktorem i Damą (akt V, sc. I); prozą jest też część rozmowy Lady Makduf z synem. Wiele scen kończy się rymowanym dwuwierszem, np. „On cię do piekła lub do raju wzywa”.
Tragedia
Bohater z dzielnego wodza staje się tyranem i ginie. Przepowiednie tylko zapowiadają: zbrodnię wymyśla, planuje i wykonuje Makbet z żoną, a sam przyznaje, że jedyną ostrogą jest „Moja ambicja”. Kolejne zbrodnie wynikają z poprzednich: po Duncanie giną dworzanie, Banko, rodzina Makdufa. Pod koniec Makbet mówi: „Dość już długo żyłem”.
Źródła i czas powstania (spoza tekstu)
Szekspir napisał „Makbeta” około 1606 roku, za panowania Jakuba I, i oparł się na kronice Holinsheda. Jakub I wywodził swój ród, Stuartów, od Banka; do tego odnosi się pochód ośmiu królów z lustrem w akcie IV, sc. I. Przekład Leona Ulricha ukazał się w wydaniu dzieł Szekspira w 1895 roku.
Chronologia: 26 kroków po scenach
Akt i scena wg wydania Wolnych Lektur (przekład Leona Ulricha). Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.
1
akt I, sc. I
Otwarte pole, grzmoty. Trzy czarownice umawiają się, że gdy bitwa ustanie, spotkają Makbeta na stepie. Kończą słowami: „Brzydnieje uroda, brzydota pięknieje”.
2
akt I, sc. II
Obóz koło Forres. Ranny Żołnierz opowiada królowi Duncanowi, jak Makbet przebił się do buntownika Macdonwalda, rozpłatał mu czaszkę i zawiesił jego głowę na blankach. Ross donosi o zwycięstwie nad królem norweskim, któremu pomagał tan Kawdoru. Norweg Sweno płaci dziesięć tysięcy talarów. Duncan skazuje zdrajcę na śmierć: „Co Kawdor przegrał, Makbeta wygrana”.
3
akt I, sc. III
Na stepie czarownice witają Makbeta jako tana Glamis, tana Kawdoru i przyszłego króla. Bankowi mówią, że będzie „Mniejszy, a przecie większy od Makbeta” i że spłodzi królów, choć sam królem nie będzie. Znikają. Ross i Angus przynoszą wiadomość, że król mianował Makbeta tanem Kawdoru. Banko ostrzega, że siły ciemności mówią prawdę w drobnostkach, żeby potem zgubić. Makbet na stronie myśli już o morderstwie.
4
akt I, sc. IV
Forres. Malkolm opowiada, że Kawdor przed egzekucją wyznał zdradę i umarł godnie. Duncan mianuje Malkolma księciem Cumberlandu, czyli następcą tronu, i zapowiada, że jedzie do Inverness. Makbet na stronie: to kamień na jego drodze, który trzeba przeskoczyć.
5
akt I, sc. V
Inverness. Lady Makbet czyta list męża o przepowiedniach. Boi się, że jest zbyt łagodny. Gdy sługa mówi, że król przyjedzie wieczorem, wzywa duchy: „duszę moją odniewieśćcie”. Makbetowi radzi, by wyglądał jak niewinny kwiatek, a był wężem, i bierze sprawę na siebie.
6
akt I, sc. VI
Duncan i Banko chwalą położenie zamku; Banko mówi o jaskółkach, które lepią gniazda tam, gdzie czyste jest powietrze. Lady Makbet wita króla.
7
akt I, sc. VII
Makbet wychodzi z wieczerzy i waży racje: jest krewnym, poddanym i gospodarzem Duncana, a król władał łagodnie. Mówi żonie, że dalej nie pójdą. Lady Makbet zarzuca mu tchórzostwo i podaje plan: upić dwóch dworzan i zwalić na nich winę. Makbet: „Postanowiłem”.
8
akt II, sc. I
Noc na dziedzińcu. Banko z synem Fleance'em: jest senny, ale boi się snu i „myśli przeklętych”; poprzedniej nocy śnił o czarownicach. Makbet obiecuje mu honor, jeśli go poprze; Banko chce zachować „Sumienie czyste i wiarę bez skazy”. Sam Makbet widzi przed sobą sztylet z kroplami krwi. Dzwonek żony daje znak.
9
akt II, sc. II
Lady Makbet upiła dworzan i położyła ich sztylety; sama nie zabiła, bo śpiący Duncan był podobny do jej ojca. Makbet wraca: „Spełniłem”. Nie mógł powiedzieć „Amen”, słyszał głos, że zabił sen. Przyniósł sztylety ze sobą i nie chce wrócić, więc odnosi je żona i smaruje krwią twarze sług. Słychać stukanie do bramy.
10
akt II, sc. III
Pijany Odźwierny udaje odźwiernego piekła i wpuszcza Makdufa i Lennoxa. Makduf idzie budzić króla i znajduje go zamordowanego. Makbet mówi, że w szale zabił obu dworzan. Lady Makbet mdleje. Malkolm ucieka do Anglii, Donalbein do Irlandii.
11
akt II, sc. IV
Starzec i Ross mówią o znakach: w dzień jest ciemno, sowa zabiła sokoła, konie Duncana zdziczały i gryzły się. Makduf: podejrzenie padło na synów króla, bo uciekli. Makbet pojechał na koronację do Scone. Makduf nie jedzie tam, tylko do Fife.
12
akt III, sc. I
Forres. Banko w monologu podejrzewa Makbeta. Król zaprasza go na wieczorną ucztę i wypytuje, dokąd jedzie i czy Fleance jedzie z nim. Sam mówi: „Być królem jest niczym, Jeśli nie mogę być królem bezpiecznie”. Przekonuje dwóch morderców, że Banko jest ich wrogiem. Fleance ma zginąć razem z ojcem.
13
akt III, sc. II
Makbet mówi żonie, że dręczą go sny i że Banko i Fleance żyją. Nie zdradza jej planu: „bądź niewinną wiedzy”, dopóki czyn się nie spełni.
14
akt III, sc. III
Park przy bramie pałacu. Do dwóch morderców dołącza trzeci, przysłany przez Makbeta. Zabijają Banka, ale ktoś gasi światło i Fleance ucieka. „Najlepsza czynu połowa chybiona”.
15
akt III, sc. IV
Uczta. Morderca melduje, że Banko leży w rowie z dwudziestoma ranami, a Fleance uciekł. Duch Banka dwa razy siada na miejscu Makbeta; widzi go tylko Makbet. Lady Makbet tłumaczy gościom, że to dawna choroba króla, potem ich wyprasza. Makbet zauważa, że Makduf się nie stawił, i postanawia iść do czarownic.
16
akt III, sc. V
Hekate gani czarownice, że same rozmawiały z Makbetem. Zapowiada, że nazajutrz przyjdzie on pytać o przyszłość i że zgubi go zbytnia ufność.
17
akt III, sc. VI
Lennox z ironią podsumowuje czyny Makbeta; o zabiciu dworzan mówi: „Czy nie szlachetny to czyn a roztropny?”. Inny Pan mówi, że Malkolm żyje na dworze angielskiego króla Edwarda, a Makduf pojechał tam prosić króla, by wysłał Siwarda. Makbet szykuje się do wojny.
18
akt IV, sc. I
Jaskinia, kocioł. Makbet żąda odpowiedzi. Głowa w hełmie ostrzega przed tanem Fife'u, krwawe dziecko mówi, że nie zabije go żaden człowiek, którego rodziła kobieta, dziecko w koronie z drzewem w ręku, że nikt go nie pokona, póki las birnamski nie ruszy na Dunsinane. Potem przechodzi ośmiu królów i Banko. Lennox donosi, że Makduf uciekł do Anglii. Makbet postanawia wyciąć jego rodzinę.
19
akt IV, sc. II
Fife. Lady Makduf skarży się Rossowi, że mąż uciekł i ich zostawił. Rozmawia z synem o zdrajcach. Posłaniec ostrzega ją, żeby uciekała. Wchodzą mordercy, zabijają syna, Lady Makduf wybiega, wołając „mord!”, a oni biegną za nią.
20
akt IV, sc. III
Anglia. Malkolm sprawdza Makdufa: oskarża sam siebie o lubieżność, chciwość i brak cnót. Makduf rozpacza nad Szkocją, więc Malkolm odwołuje oskarżenia i mówi o dziesięciu tysiącach żołnierzy Siwarda. Ross przynosi wieść o rzezi w Fife. Makduf przysięga zemstę.
21
akt V, sc. I
Dunsinane. Doktor i Dama pałacowa patrzą, jak Lady Makbet chodzi we śnie ze świecą, trze ręce i mówi o plamie, o krwi starca, o żonie tana Fife'u i o Banku.
22
akt V, sc. II
Szkoccy tanowie (Menteith, Caithness, Angus, Lennox) idą połączyć się z Anglikami przy lesie birnamskim. Makbet umacnia Dunsinane; ci, którzy mu służą, słuchają rozkazu, nie miłości.
23
akt V, sc. III
Makbet powtarza sobie przepowiednie i wyzywa sługę, który mówi o dziesięciu tysiącach żołnierzy. Każe podać zbroję. Doktor mówi, że na chorobę królowej lekarz nie pomoże: „Sam chory własnym musi być doktorem”.
24
akt V, sc. IV
Przed lasem birnamskim Malkolm każe każdemu żołnierzowi uciąć gałąź i nieść przed sobą, żeby ukryć liczbę wojska.
25
akt V, sc. V
W zamku słychać krzyki kobiet. Seyton: „Królowa umarła”. Makbet mówi monolog o życiu jako cieniu. Posłaniec donosi, że las się rusza. Makbet zaczyna rozumieć dwuznaczność przepowiedni i wychodzi walczyć.
26
akt V, sc. VI–VII
Wojsko odrzuca gałęzie. Zamek się poddaje. Makbet zabija młodego Siwarda. Spotyka Makdufa i słyszy, że ten był „przed czasem” wydarty z łona matki. Nie chce się poddać, walczą. Makduf wnosi głowę Makbeta i wita Malkolma jako króla. Malkolm czyni tanów hrabiami i zaprasza wszystkich na koronację do Scone.
Kto jest kim
Makbet
Tan Glamis („Przez śmierć Sinela jestem tanem Glamis”), wódz i kuzyn króla Duncana. Po bitwie zostaje tanem Kawdoru, po zabójstwie królem. Zabija Duncana i jego dworzan, najmuje morderców na Banka i Fleance'a, każe wyciąć rodzinę Makdufa. Ginie z ręki Makdufa.
Lady Makbet
Żona Makbeta. Po liście męża wzywa duchy, żeby odebrały jej kobiecą naturę, zarzuca mu tchórzostwo, upija dworzan i sama odnosi sztylety. Na uczcie ratuje sytuację przed gośćmi. W akcie V chodzi we śnie i ciągle myje ręce; umiera za sceną, według Malkolma z własnej ręki („Jak mówią”).
Duncan
Król Szkocji. Hojny i ufny: „nie ma sztuki, Zdolnej na twarzy tajnie myśli czytać”, mówi po zdradzie Kawdora. Nagradza Makbeta i przyjeżdża do niego w gościnę. Zamordowany we śnie w Inverness.
Malkolm
Starszy syn Duncana, mianowany księciem Cumberlandu. Po zabójstwie ojca ucieka do Anglii. W akcie IV sprawdza Makdufa, oskarżając sam siebie. Prowadzi wojsko z gałęziami z lasu birnamskiego i zostaje królem.
Donalbein
Młodszy syn Duncana. Tej nocy spał „w drugiej izbie”. Ucieka do Irlandii i w akcie V nie wraca.
Banko
Wódz, towarzysz Makbeta w bitwie. Czarownice przepowiadają mu, że będzie ojcem królów. Chce zachować czyste sumienie, ale o podejrzeniach wobec Makbeta milczy. Zabity przez morderców, jako duch siada na miejscu Makbeta na uczcie, w akcie IV pokazuje mu swoich potomków.
Fleance
Syn Banka. W akcie II, sc. I towarzyszy ojcu nocą. Ucieka z zasadzki, w której ginie ojciec. Na wieść o tym Makbet mówi: „Więc mój paroksyzm znowu mnie napada”.
Makduf
Tan Fife'u. Odkrywa ciało Duncana, nie jedzie na koronację, nie przychodzi na ucztę, ucieka do Anglii. Jego żona i dzieci giną z rozkazu Makbeta. Zabija Makbeta: był „przed czasem” wydarty z łona matki.
Lady Makduf i jej syn
Lady Makduf uważa ucieczkę męża za tchórzostwo („On nas nie kocha”). Syn rozmawia z nią o zdrajcach i nazywa mordercę łotrem. Oboje giną w Fife (akt IV, sc. II).
Ross
Szkocki tan, posłaniec złych i dobrych wieści: przynosi Makbetowi tytuł Kawdoru, Makdufowi wiadomość o rzezi jego rodziny, Siwardowi o śmierci syna.
Lennox
Szkocki pan. Rano przychodzi z Makdufem do Inverness. W akcie III, sc. VI ironicznie komentuje czyny Makbeta, w akcie V idzie z wojskiem przeciw niemu.
Angus, Menteith, Caithness
Szkoccy tanowie. Angus z Rossem przynosi Makbetowi tytuł Kawdoru. W akcie V wszyscy trzej przechodzą na stronę Malkolma.
Trzy Czarownice
„Przeznaczeń siostry”, z brodami, choć o kobiecej postaci. Przepowiadają Makbetowi i Bankowi przyszłość na stepie, w akcie IV wywołują zjawy przy kotle.
Hekate
Pani czarownic. Gani je, że działały bez niej (akt III, sc. V), i zapowiada, że zgubi Makbeta zbytnia ufność.
Odźwierny
Pijany sługa w zamku Makbeta. W akcie II, sc. III udaje odźwiernego piekielnej bramy i dopiero potem otwiera Makdufowi i Lennoxowi.
Mordercy
Dwóch ludzi przekonanych przez Makbeta, że ich nędza to wina Banka (akt III, sc. I); przy zasadzce dołącza trzeci. Inni mordercy zabijają rodzinę Makdufa.
Siward i młody Siward
Siward, wódz dziesięciu tysięcy wojowników danych przez króla Anglii; Malkolm mówi do niego „zacny stryju”. Jego syn ginie z ręki Makbeta, raniony z przodu, „W czoło”.
Seyton
Oficer Makbeta w Dunsinane. Makbet każe mu podać zbroję; Seyton przynosi wiadomość: „Królowa umarła”.
Doktor i Dama pałacowa
Świadkowie lunatykowania Lady Makbet. Doktor mówi: „Nie doktora teraz, Ale jej trzeba raczej spowiednika”.
Tan Kawdoru
Poprzedni tan Kawdoru, zdrajca, który pomagał Norwegom. Stracony; według Malkolma przed śmiercią wyznał winę. Jego tytuł dostaje Makbet.
Starzec
Pamięta siedemdziesiąt lat i mówi Rossowi, że nie widział takiej nocy jak ta, w której zginął Duncan (akt II, sc. IV).
Sceny, o które pytają, z cytatem z tekstu
Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie Wolnych Lektur, przekład Leona Ulricha). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.
akt I, sc. III
Przepowiednie na stepie
Czarownice witają Makbeta trzema tytułami: tan Glamis (ma go już po śmierci Sinela), tan Kawdoru, przyszły król. Bankowi mówią zagadkami, a na koniec: „Ty królów spłodzisz, choć nie jesteś królem”. Chwilę później Ross przynosi Makbetowi tytuł Kawdoru.
Witaj, Makbecie, przyszły witaj królu!
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie „co przepowiedziały czarownice Makbetowi, a co Bankowi” pada zawsze; z tej sceny bierze się też cała późniejsza obawa Makbeta przed Bankiem.
akt I, sc. V
List i Lady Makbet
Lady Makbet czyta list o spotkaniu z czarownicami. Uważa, że mąż chce wielkości, ale uczciwie, więc sama musi go popchnąć. Wzywa duchy, żeby „mleko w żółć” przemieniły, a noc, żeby niebo nie zobaczyło noża.
Zbyt jest tkliwości ludzkiej pełna mleka, Aby najkrótszą pogoniła drogą.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Scena pokazuje, kto pierwszy mówi o zabójstwie wprost, i jest podstawą charakterystyki Lady Makbet na początku dramatu.
akt I, sc. VII
„Postanowiłem”
Makbet chce się wycofać. Lady Makbet pyta, czy jest tchórzem, i mówi, że wyrwałaby pierś dziecku, gdyby tak przysięgła jak on. Podaje plan z upitymi dworzanami. Makbet dopowiada: ich własną bronią, a potem krew na nich.
Śmiem wszystko zrobić, co mężom przystoi, A kto śmie więcej, ten nie jest człowiekiem.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Odpowiedź na pytanie „kto namawia Makbeta do zabójstwa Duncana” i na pytania o męskość w dramacie.
akt II, sc. I
Sztylet
Czekając na znak żony, Makbet widzi w powietrzu sztylet zwrócony rękojeścią do jego dłoni. Nie może go chwycić, potem widzi na nim krew. Sam nazywa go „Sztyletem myśli”. Dzwonek przerywa monolog.
Czy to jest sztylet, co przede mną błyszczy, Zwrócony do mej dłoni rękojeścią?
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie „co widzi Makbet tuż przed zabójstwem Duncana” jest w banku dosłownie; na uczcie Lady Makbet przypomni mu ten „Sztylet powietrzny”.
akt II, sc. II
Po zbrodni: „Amen” i krew
Makbet nie mógł odpowiedzieć „Amen” modlącym się dworzanom. Słyszał głos: „Makbet sen zabił”. Patrzy na swoje ręce, a Lady Makbet mówi, że wystarczy trochę wody. Przez resztę dramatu Makbet nie śpi spokojnie, a ona we śnie myje ręce.
Czy wszystkie morza wielkiego Neptuna Krew tę z mej ręki obmyć będą w stanie?
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Z tej sceny są pytania o motyw snu, o „Amen” i o symbolikę krwi.
akt III, sc. III–IV
Banko, Fleance i duch na uczcie
Mordercy zabijają Banka, Fleance ucieka. Na uczcie morderca melduje o dwudziestu ranach, a na wolnym miejscu Makbeta siada duch Banka. Widzi go tylko Makbet. Lady Makbet mówi gościom o chorobie króla i szydzi z męża, ale w końcu wyprasza wszystkich.
Nie możesz mówić, że ja to zrobiłem: Tylko mi krwawym nie potrząsaj włosem!
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytania „kto pojawia się jako duch podczas uczty” i „kto uciekł z zasadzki” padają zawsze; scena pokazuje też, że Lady Makbet jeszcze panuje nad sytuacją.
akt IV, sc. I
Zjawy w jaskini
Trzy zjawy: głowa w hełmie („Strzeż tana Fife'u!”), krwawe dziecko (Makbeta nie zabije „Człowiek, którego rodziła kobieta”), dziecko w koronie z drzewem. Makbet pyta jeszcze o potomków Banka i widzi ośmiu królów; ostatni trzyma zwierciadło, a Banko się uśmiecha.
Bo nikt Makbeta sił wprzódy nie skruszy, Póki birnamski las się nie poruszy,
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Nauczyciel pyta o treść każdej zjawy i o to, dlaczego Makbet poczuł się po nich bezpieczny.
akt IV, sc. II–III
Rzeź w Fife
Makbet postanawia wyciąć rodzinę Makdufa, bo ten uciekł. Mordercy zabijają syna na oczach matki. W Anglii Ross najpierw mówi Makdufowi, że żona i dzieci mają się „dobrze”, potem wyznaje prawdę: „Żonę, dzieci, sługi, Wszystko, co było!”.
On nie ma dzieci! Moje niemowlęta!
Dlaczego to pada na sprawdzianie: To najokrutniejsza zbrodnia Makbeta, bez żadnego pożytku politycznego; z niej bierze się osobisty motyw Makdufa w finale.
akt V, sc. I
Lunatykowanie Lady Makbet
Lady Makbet chodzi we śnie ze świecą (każe, by światło paliło się przy niej bez przerwy) i trze ręce. Mówi o plamie, o krwi starca, o żonie tana Fife'u, o Banku i o stukaniu do bramy. Doktor stwierdza, że potrzeba jej spowiednika.
Precz stąd, przeklęta plamo! Precz! Powtarzam.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o przemianę Lady Makbet: ta, która mówiła, że „kilka wody kropli” wystarczy, nie może zmyć krwi.
akt V, sc. V i VII
Las birnamski i Makduf
Po wieści o śmierci królowej Makbet mówi o życiu jako cieniu. Posłaniec widzi, że las się rusza (to żołnierze z gałęziami). W walce Makbet chwali się, że nie zabije go nikt „z kobiety zrodzony”, a Makduf odpowiada, że był przed czasem wydarty z łona matki. Makbet przeklina piekło, które oszukuje „dwuznaczną mową”, ale nie chce się poddać.
Niechaj ci anioł, któremu aż dotąd Służyłeś, powie, że Makduf przed czasem Ze swojej matki wydarty był łona.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o spełnienie obu przepowiedni w finale: obie są prawdziwe dosłownie i zwodnicze co do sensu.
Liczby, które trzeba pamiętać
3 + 3 przepowiednie
Makbet: tan Glamis, tan Kawdoru, przyszły król. Banko: „Mniejszy, a przecie większy od Makbeta”, „Nie tak szczęśliwy, a przecie szczęśliwy”, „Ty królów spłodzisz, choć nie jesteś królem” (akt I, sc. III).
3 zjawy, 8 królów
W jaskini: głowa w hełmie, krwawe dziecko, dziecko w koronie z drzewem w ręku. Potem ośmiu królów, ostatni ze zwierciadłem, za nimi Banko (akt IV, sc. I).
2 dworzan
Dwóch stróżów komnaty Duncana upija Lady Makbet; rano Makbet zabija obu i zrzuca na nich winę (akt II, sc. II–III).
3 mordercy, 20 ran
Dwóch najmuje Makbet, trzeci dołącza przy zasadzce. Banko leży w rowie: „A ran dwadzieścia czerwieni mu głowę” (akt III, sc. IV).
10 000
Dziesięć tysięcy talarów płaci Norweg Sweno (akt I, sc. II). Dziesięć tysięcy wojowników prowadzi Siward (akt IV, sc. III); sługa melduje Makbetowi „Już dziesięć tysięcy —”, a Makbet przerywa: „Gęsi?” (akt V, sc. III).
2 noce
Tyle Doktor czuwał z Damą pałacową, zanim zobaczył Lady Makbet chodzącą we śnie (akt V, sc. I).
3 mile
Z takiej odległości posłaniec widzi las birnamski „w marszu” (akt V, sc. V).
Jak wyglądają pytania: 92 zadań z „Makbeta” w banku
66 zamkniętych, 14 otwartych, 5 wielokrotnego wyboru, 3 dopasowania, 2 z lukami i 2 rozprawki. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.
Fakty
Krótkie, zamknięte: tytuł, przedmiot, miejsce ucieczki. Na sprawdzianach klasowych to zwykle pierwsza część.
•Co przepowiadają wiedźmy Makbetowi przy pierwszym spotkaniu?
•Jaki tytuł otrzymuje Makbet po pierwszej bitwie?
•Co widzi Makbet tuż przed zabójstwem Duncana?
•Dokąd uciekają synowie Duncana po śmierci ojca?
•Co Lady Makbet próbuje zmyć ze swoich rąk podczas sceny lunatyzmu?
Kto jest kim
Postaci, które łatwo pomylić lub pominąć: synowie Duncana, Hekate, Makduf.
•Kim jest Banko?
•Kim jest Hekate w dramacie „Makbet”?
•Kto odkrywa ciało zabitego Duncana?
•Kto pojawia się jako duch podczas uczty?
•Kto zostaje królem Szkocji po śmierci Makbeta?
Sceny i ich przyczyny
Pytania „dlaczego”: wymagają znajomości przebiegu zdarzeń, nie tylko faktu.
•Dlaczego Makbet zabija Banka?
•Dlaczego Makbet zabija strażników Duncana?
•Dlaczego Makduf może zabić Makbeta?
•Opisz scenę z duchem Banka podczas uczty.
•Opisz przemianę Lady Makbet w trakcie dramatu.
Interpretacja
Symbole, przepowiednie, pojęcia tragedii. Tu traci się najwięcej punktów, bo trzeba pokazać sens na konkretnej scenie.
•Wyjaśnij symbolikę krwi w „Makbecie”.
•Wyjaśnij ironię w spełnieniu przepowiedni o lesie Birnam.
•Co symbolizuje niemożność wypowiedzenia „Amen” przez Makbeta po morderstwie?
•Czym różni się podejście Makbeta i Banka do przepowiedni?
•Wyjaśnij pojęcie „tragicznej wady” (hamartia) na przykładzie Makbeta.
10 pytań losowanych z banku, otwarte ocenia AI. Sesja startuje od razu.
Tematy rozprawek z „Makbeta”
Czy Makbet jest ofiarą przeznaczenia czy własnych wyborów? Uzasadnij stanowisko.
Porównaj sposób przedstawienia zła w „Makbecie” z inną tragedią Shakespeare'a.
Pytania jawne CKE z „Makbeta” (matura ustna)
Zagadnienia z listy pytań jawnych (3); każde wymaga też wybranego kontekstu.
Moralna odpowiedzialność za czyny. Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Czy człowiek decyduje o własnym losie? Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie przez niego władzy? Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Do przeczytania przed sprawdzianem
Pełne opracowania „Makbeta”: streszczenia, charakterystyki postaci i konteksty.
13 kluczowych umiejętności — każda przećwiczona na konkretnych zadaniach z bazy.
1
Fabuła — od bitwy przez królobójstwo do zguby
AKT I: Pole bitwy — Makbet i BANKO pokonali zdrajcę MAKDONWALDA (rozcięty 'od pępka do szczęki' — IRONICZNA zapowiedź losu Makbeta) i Norwegów. NA PUSTKOWIU spotykają 3 WIEDŹMY. Przepowiednie dla Makbeta: TAN GLAMIS, TAN CAWDOR, KRÓL. Dla Banka: 'mniejszy a większy', 'potomkowie jego będą królami'. Po chwili posłańcy oznajmiają, że Makbet ZOSTAJE TANEM CAWDOR (1. przepowiednia spełniona — ambicja rozbudzona). Makbet pisze do żony, LADY MAKBET. Jej INWOKACJA: 'Unsex me here' — prośba do duchów o pozbawienie kobiecych uczuć. Plan zabójstwa Duncana, który GOŚCINNIE przybywa do zamku Inverness. AKT II: Halucynacja SZTYLETU prowadzącego do komnaty króla — wewnętrzny konflikt obrazowy. MORDERSTWO Duncana we śnie. Makbet WSTRZĄŚNIĘTY — nie może powiedzieć 'Amen' (odcięcie od sacrum), 'Makbet sen zabił'. Lady Makbet kończy: sprowadza krew na strażników. Rano MAKDUF odkrywa ciało. Makbet ZABIJA STRAŻNIKÓW (improwizacja by ukryć winę, udając gniew — Lady Makbet zaskoczona). MALCOLM (do Anglii) i DONALBAIN (do Irlandii) UCIEKAJĄ. AKT III: Makbet zostaje KRÓLEM. Boi się przepowiedni o potomkach Banka — ZLECA morderstwo. Banko ginie, FLEANCE (syn) ucieka. Na UCZCIE pojawia się DUCH BANKA, którego widzi tylko Makbet — panika, kompromitacja, Lady Makbet tuszuje. PERYPETIA — punkt zwrotny dramatu. AKT IV: Makbet wraca do wiedźm. NOWE PRZEPOWIEDNIE: 1) Strzeż się Makdufa, 2) nikt zrodzony z kobiety, 3) las Birnam, 4) wizja 8 KRÓLÓW (potomkowie Banka — pochlebstwo dla Jakuba I). Makbet ZLECA mord rodziny Makdufa (uciekł do Anglii) — przekroczenie ostatniej granicy. Test Malcolma w Anglii: kłamie o swojej deprawacji, sprawdzając lojalność Makdufa — Shakespeare pokazuje, że nawet 'dobrzy' używają manipulacji. AKT V: LADY MAKBET — lunatyzm, 'Precz, przeklęta plamo!', wspomnienia zbrodni, SAMOBÓJSTWO. Makbet wygłasza monolog NIHILISTYCZNY 'Jutro, i jutro, i jutro... opowieść idioty'. MALCOLM z wojskiem angielskim (SIWARD) i Makdufem nadciąga. Żołnierze NIOSĄ GAŁĘZIE Z BIRNAM jako kamuflaż — przepowiednia spełnia się DOSŁOWNIE w nieoczekiwany sposób. POJEDYNEK Makbet vs Makduf: Makbet pewny ('nikt zrodzony z kobiety'), ale Makduf: 'z łona matki WYPRUTY przed czasem' (cesarskie cięcie). ANAGNORISIS — Makbet rozumie oszustwo proroctw. GINIE — Makduf przynosi głowę. MALCOLM królem, przywracenie porządku.
2
Makbet — hamartia ambicji i tragiczny upadek
MAKBET to TRAGICZNY BOHATER szekspirowski. POCZĄTKOWO: szkocki generał, tan Glamis, BOHATER WOJENNY ('Brave Macbeth — well he deserves that name'), lojalny wobec Duncana, odważny. HAMARTIA (tragiczna wada wg Arystotelesa) = NIEPOHAMOWANA AMBICJA. To NIE jest zła osoba z natury — to człowiek dobry z fatalną wadą. AMBICJA aktywuje się przez przepowiednie wiedźm. EWOLUCJA: 1) Wahanie i wewnętrzny konflikt (akt I) — sumienie ostrzega, halucynacja sztyletu. 2) Pierwsza zbrodnia + wyrzuty sumienia ('Makbet sen zabił', niemożność 'Amen'). 3) Kolejne morderstwa coraz łatwiejsze — Banko, rodzina Makdufa. STOPNIOWA DEHUMANIZACJA. 4) Paranoja, halucynacje (duch Banka), bezsenność. 5) Nihilizm — monolog 'jutro, i jutro, i jutro'. 6) Anagnorisis (rozpoznanie) przy Makdufie. 7) Klęska. KONTRAST Z BANKO: ta sama pokusa (przepowiednie), różne reakcje. Banko ZACHOWUJE moralność, Makbet ULEGA. To NIE przeznaczenie, to WYBÓR. Shakespeare pokazuje: AMBICJA + OKAZJA + ZACHĘTA (Lady Makbet) = upadek. EWOLUCJA JĘZYKA Makbeta jako wskaźnik upadku: początkowo poetyckie metafory, na końcu nihilistyczna proza. Stopniowo traci: SEN (sumienie), MOWĘ DO BOGA (sacrum), UCZUCIA (przyjaźń z Banko, miłość do żony), WOLNOŚĆ (uwięziony w spirali zbrodni), TOŻSAMOŚĆ (nie poznaje siebie). NA KOŃCU widzi życie jako 'CIEŃ' i 'OPOWIEŚĆ IDIOTY' — totalna pustka. Tragiczność: bohater MIAŁ wybór, sam się unicestwił. To NIE ofiara losu — to ofiara WŁASNYCH WYBORÓW. PSYCHOLOGICZNIE: pierwsza w literaturze tak głęboka analiza działania zła w psychice — Shakespeare wyprzedza Dostojewskiego ('Zbrodnia i kara' powtarza wiele motywów: zbrodnia → wyrzuty → paranoja → kara) i Freuda (mechanizmy projekcji, wyparcia).
3
Lady Makbet — przemiana od dominacji do obłędu
JEDNA Z NAJSŁYNNIEJSZYCH POSTACI KOBIECYCH w literaturze. POSTAĆ DODANA przez Shakespeare'a — w kronikach Holinsheda żona Makbeta nie odgrywała aktywnej roli. POCZĄTKOWO (akt I-II): SILNA, BEZWZGLĘDNA, DOMINUJĄCA. Przeczytawszy list męża, natychmiast planuje morderstwo. INWOKACJA 'UNSEX ME HERE': prosi duchy o pozbawienie kobiecych uczuć litości i współczucia, o napełnienie 'okrucieństwem od stóp do głów'. To PERFORMATYWNE odrzucenie gender jako konstruktu społecznego — łamie elżbietańskie normy. PODWAŻA MĘSKOŚĆ Makbeta: 'jesteś za miękki', 'czy tchórzysz?', porównuje go do kota z bajki. Mówi: gdybym dała słowo, że roztrzaskam dziecko ssące moją pierś, dotrzymałabym. Hiperbola brutalności. PLANUJE zbrodnię, dodaje mężowi odwagi, dopełnia jej (sprowadza krew na strażników). Po morderstwie zachowuje zimną krew. NA UCZCIE z duchem Banka — TUSZUJE załamanie męża, każe gościom wyjść. PRZEMIANA (akt III-V): odwrotna proporcja — im twardszy Makbet, tym bardziej Lady Makbet się kruszy. Stopniowo wycofuje się z akcji, traci znaczenie w fabule. KULMINACJA — SCENA LUNATYZMU (akt V): Lady Makbet chodzi we śnie, lekarz i służąca obserwują. Obsesyjnie POCIERA DŁONIE, próbując zmyć WYIMAGINOWANĄ KREW. Wypowiada strzępy wspomnień zbrodni: 'Precz, przeklęta plamo!', 'Czy te ręce nigdy nie będą czyste?', 'Cały arabski olejek nie posłodzi tej małej ręcz', 'Co zrobione, nie do odrobienia'. Mężówie zbrodni: Duncan, Banko, żona Makdufa. IRONICZNE odwrócenie: kobieta, która mówiła, że 'odrobina wody zmyje czyn', teraz NIE MOŻE zmyć wyimaginowanej krwi. SAMOBÓJSTWO — śmierć poza sceną. Makbet na wiadomość reaguje słynnym monologiem 'jutro...'. PSYCHOLOGICZNIE: Shakespeare pokazuje, że WYPARTA kobiecość i sumienie POWRACAJĄ przez sen i nieświadomość. To, co Lady Makbet stłumiła w inwokacji, ją niszczy. SHAKESPEARE problematyzuje konstrukcję gender — jej upadek to konsekwencja sztucznego odrzucenia kobiecości. ROLA TEATRALNA — w teatrze elżbietańskim role kobiet grali chłopcy; rola dominującej, dojrzałej Lady Makbet była ekstremalnym wyzwaniem.
4
Wiedźmy — katalizator akcji i dwuznaczność proroctw
3 WIEDŹMY ('Three Witches', 'Weird Sisters', 'dziwaczne siostry') to JEDEN Z NAJSŁYNNIEJSZYCH motywów dramatu. POJAWIAJĄ SIĘ NA PUSTKOWIU w akcie I. Mówią TETRAMETREM TROCHEICZNYM (zamiast typowego dla dramatu jambicznego pentametru) — akcent na PIERWSZEJ sylabie. Brzmi to jak ZAKLĘCIE, odróżnia świat nadprzyrodzony od ludzkiego, tworzy HIPNOTYCZNY efekt. SŁYNNE OTWARCIE: 'Fair is foul, foul is fair' ('Brzydkie jest piękne, piękne brzydkie') — PARADOKS motto całego dramatu. Zapowiada WZGLĘDNOŚĆ wartości, odwrócenie porządku moralnego, chaos. Banko TEŻ je widzi (są więc OBIEKTYWNE, nie tylko halucynacje Makbeta), ale TYLKO Makbet ulega przepowiedniom. Ich PRZEPOWIEDNIE są CELOWO DWUZNACZNE: 1) Pierwsza dla Makbeta — tan Glamis (już jest), tan Cawdor (zostanie), król (zostanie — ale wiedźmy NIE MÓWIĄ JAK). 2) Dla Banka — paradoksy: 'mniejszy a większy, mniej szczęśliwy a szczęśliwszy', 'potomkowie będą królami' (Banko nie zostanie królem, ale jego linia tak). 3) Drugie spotkanie: 'strzeż się Makdufa', 'nikt zrodzony z kobiety' (cesarskie cięcie!), 'las Birnam' (kamuflaż). WSZYSTKIE SIĘ SPEŁNIAJĄ, ale w sposób NIEOCZEKIWANY. FUNKCJA WIEDŹM: 1) KATALIZATOR akcji — rozbudzają ambicję Makbeta. NIE zmuszają do zbrodni — Makbet sam wybiera środki (zabójstwo). 2) MANIPULATORKI dwuznacznymi proroctwami — Makbet interpretuje na swą korzyść. 3) Reprezentują SIŁY CHAOSU i ZŁA w świecie. 4) Mogą być PROJEKCJĄ ID — nieświadomych pragnień Makbeta. Banko widzi je jako zewnętrzne, ale halucynacje (sztylet, duch) są wewnętrzne — Shakespeare rozróżnia. HEKATE (akt III) — bogini czarów, KRÓLOWA WIEDŹM. Karci je za działanie bez niej. INSPIRACJA: traktat króla JAKUBA I 'DAEMONOLOGIE' (1597) — temat aktualny politycznie. Jakub I osobiście był zafascynowany czarami, prowadził procesy. Wiedźmy w dramacie są wpisaniem polityki autora w fabułę. INTERPRETACJE: a) Tradycyjna: zewnętrzne siły zła. b) Psychoanalityczna: projekcja Id, stłumione pragnienia. c) Polityczna: ostrzeżenie przed manipulacją proroctwami i 'mówcami pochlebnymi'. d) Feministyczna: marginalizowane kobiety, które nigdy nie miały władzy, oprócz przez słowo.
Pokaż pozostałe 9 umiejętności
5
Wolna wola vs przeznaczenie — centralny problem filozoficzny
JEDEN Z NAJCIEKAWSZYCH problemów dramatu — Shakespeare CELOWO POZOSTAWIA go nierozstrzygniętym. ARGUMENTY ZA DETERMINIZMEM (Makbet jako ofiara losu): 1) Wszystkie PRZEPOWIEDNIE wiedźm SIĘ SPEŁNIAJĄ — pierwsza (tan Cawdor) w ciągu kilku scen. To sugeruje, że los jest z góry ustalony. 2) Wiedźmy = SIŁY NADPRZYRODZONE wpływające na bieg wydarzeń. 3) Wszechobecne ZABURZENIA NATURY — kosmos reaguje na działania ludzi, co sugeruje wyższy porządek. 4) Makbet wydaje się 'PROWADZONY' przez wydarzenia — kolejne kroki są nieuchronne. 5) Halucynacja SZTYLETU — siły zewnętrzne wpływają na umysł. ARGUMENTY ZA WOLNĄ WOLĄ (Makbet odpowiedzialny): 1) Wiedźmy mówią TYLKO, że Makbet zostanie królem — NIE NAKAZUJĄ ZABÓJSTWA. Makbet sam wybiera ŚRODKI. 2) Banko otrzymuje przepowiednie, ale ZACHOWUJE moralność. KONTRAST: ta sama pokusa, inna reakcja = WYBÓR jest kluczowy. 3) Makbet WAHAJE SIĘ przed zbrodnią (sumienie, halucynacja sztyletu, próba odmowy) — gdyby był ofiarą losu, nie wahałby się. 4) Lady Makbet MANIPULUJE — ale ostateczna decyzja Makbeta. 5) Makbet RACJONALIZUJE swoje wybory ('Nie boję się słów, boję się myśli'). 6) Renesansowy KONTEKST kładł nacisk na indywidualną odpowiedzialność człowieka — 'człowiek jest panem swego losu'. SYNTEZA SHAKESPEARE'A — SELF-FULFILLING PROPHECY: przepowiednie SPEŁNIAJĄ SIĘ właśnie PRZEZ wybory Makbeta. Gdyby NIE wierzył w nie, NIE zabiłby Duncana — pewnie zostałby królem inną drogą (np. po naturalnej śmierci Duncana). Proroctwa stają się rzeczywistością przez działania, które wywołują. To NAJBARDZIEJ DOJRZAŁA interpretacja problemu. Los i wybór są SPLECIONE — nie alternatywne, lecz współistniejące. Każda przepowiednia jest WARUNKOWA — spełnia się tylko, gdy Makbet ją WCIELA. ELŻBIETAŃSKI kontekst: wiara w PROVIDENCE (boską opatrzność), ale też w WOLNĄ WOLĘ daną przez Boga. Makbet wybiera ZŁO, opatrzność pozwala mu na to, ale potem przywraca porządek (Malcolm na tronie). Dla matury PR — ważne ukazanie, że pytanie ZOSTAJE OTWARTE. Najlepsze odpowiedzi: SYNTEZA — Makbet jest jednocześnie ofiarą okoliczności (wiedźmy, Lady Makbet) I sprawcą własnej zguby (świadome wybory).
6
Krew — niezmywalne piętno winy
JEDEN Z NAJWAŻNIEJSZYCH SYMBOLI dramatu. EWOLUCJA znaczenia przez 5 aktów. POCZĄTKOWO (akt I) — KREW = MĘSTWO WOJENNE. Makbet chwalony za 'śmierć rządzącą dłoń' na polu bitwy. 'Bloody Macbeth' = bohater. Krew Makdonwalda na mieczu Makbeta = dowód odwagi. Pozytywne znaczenie. PO MORDERSTWIE DUNCANA — krew ZMIENIA znaczenie. Stoi się symbolem WINY. Makbet patrzy na swoje skrwawione ręce: 'CZY CAŁY OCEAN WIELKIEGO NEPTUNA ZMYJE TĘ KREW Z MOICH RĄK? Nie — ta moja ręka raczej zaczerwieni niezmierzone morze, czyniąc zielone czerwonym'. KREW JEST NIE DO ZMYCIA. Lady Makbet odpowiada PRAGMATYCZNIE: 'Trochę wody zmyje nas z tego czynu — jakże to łatwe!' — IRONICZNE ZAPOWIEDZIANIE jej przyszłej obsesji. PRZEZ AKTY III-IV — krew narasta. Duch Banka pojawia się ZAKRWAWIONY. Makbet zlecać zabójstwa, kąpie się w krwi: 'Jestem już tak głęboko w krwi, że gdybym nie szedł dalej, powrót byłby równie żmudny jak iść do przodu'. Krew jako pułapka — z każdą zbrodnią coraz głębiej. AKT V — SCENA LUNATYZMU LADY MAKBET. Kulminacja symboliki krwi: Lady Makbet OBSESYJNIE pociera dłonie, próbując zmyć WYIMAGINOWANĄ KREW. 'PRECZ, PRZEKLĘTA PLAMO!' ('Out, damned spot!') — jeden z najsłynniejszych cytatów w teatrze światowym. 'Któż by pomyślał, że stary człowiek ma tak wiele krwi w sobie?' (Duncan). 'Tan Fife miał żonę: gdzież ona teraz?' (mord rodziny Makdufa). 'Cały arabski olejek nie posłodzi tej małej ręki' — krew jest TRWAŁA, niezmywalna. NIEODWRACALNOŚĆ ZBRODNI — odbiera spokój sumienia na zawsze. INTERPRETACJE WIELOZNACZNE: 1) Krew = wina nie do odkupienia. 2) Krew = dziedzictwo i prawo do tronu (Banko jako linia królewska). 3) Krew = więź rodzinna (rodzina Makdufa). 4) Krew = męstwo wojenne (początkowy znak Makbeta). MOTYW DESTRUKCJI: 'Krew domaga się krwi' — zbrodnia rodzi kolejne zbrodnie. Każda próba zacierania krwi rodzi więcej krwi. Wpływ na DOSTOJEWSKIEGO ('Zbrodnia i kara' — Raskolnikow nie może uciec od konsekwencji).
7
Sen i bezsenność — utrata spokoju sumienia
KLUCZOWY motyw psychologiczny dramatu. Sen w 'Makbecie' nie jest tylko fizjologicznym stanem — to METAFORA WIELOWARSTWOWA. 3 GŁÓWNE ZNACZENIA snu, które Makbet niszczy: 1) ŚMIERĆ ('wieczny sen') — Duncan zabity WE ŚNIE, w stanie najbardziej bezbronnym. Makbet, zabijając śpiącego króla, łamie SAKRALNY KARAKTER snu (gość, sen, wino — święte zasady gościnności). 2) NIEWINNOŚĆ I SPOKÓJ SUMIENIA — sen jako 'niewinność' (Duncan śpi w łaski Bożej). Lady Makbet woła swoją służącą do tego, żeby dziecko jeszcze spało. 3) NATURALNY PORZĄDEK — sen jako rytm dnia i nocy, część kosmicznej harmonii. SŁYNNE SŁOWA MAKBETA tuż po zbrodni: 'MAKBET SEN ZABIŁ' ('Macbeth does murder sleep'). 'Niewinny sen, sen, który tka rozdzielony, splątany rękaw troski, śmierć każdodzienną, kąpiel zranionej pracy, ranę bólu, wielki dług natury, posiłek życia'. Sen = LECZNICZA siła; Makbet odebrał ją sobie. 'Nie będziesz spać więcej! Cawdor nie będzie spać więcej! Makbet nie będzie spać więcej!' Od tego momentu — BEZSENNOŚĆ Makbeta. Symboliczne odbicie wewnętrznego pomieszania. LADY MAKBET — odwrócenie: lunatykuje, śpi WBREW SOBIE. Sen staje się areną nieświadomych wyrzutów sumienia. We śnie wraca to, co stłumiła. SCENA LUNATYZMU (akt V) — lekarz: 'Inny niepokój niż ten, który wyleczyłbym lekiem'. Sen staje się PUNKTEM dostępu do prawdy o zbrodniach. PSYCHOANALITYCZNIE — Shakespeare wyprzedza Freuda o 300 lat. Sen jako droga do nieświadomości, manifestacja wypartych treści. Lady Makbet jest klasycznym przypadkiem PSYCHOSOMATYCZNYM — winę wypiera świadomie, ale przejmuje ją ciało (lunatyzm, mycie rąk). MAKBET — jego bezsenność = utrata spokoju, ciągła czujność, paranoja. 'Glad would I be lying down in peace' — pragnie spokoju, którego nie może mieć. NA POZIOMIE METAFORYCZNYM — Szkocja CAŁA 'NIE ŚPI' pod tyranem. Cały kraj jest 'CHORY', nie może odpocząć. Sen wraca dopiero po obaleniu Makbeta i koronacji Malcolma — przywrócenie naturalnego porządku.
8
Halucynacje — sztylet i duch Banka jako projekcje psychiczne
Dwa najsłynniejsze MOMENTY HALUCYNACYJNE w dramacie. SZTYLET (akt II) — TUŻ PRZED ZABÓJSTWEM DUNCANA. Makbet zostaje sam, ma iść do komnaty króla. Widzi WISZĄCY W POWIETRZU SZTYLET, rękojeścią ku niemu, ostrzem ku Duncanowi. Mówi słynny monolog: 'Is this a dagger which I see before me, / The handle toward my hand?' Próbuje go chwycić — ręka przechodzi przez powietrze. To HALUCYNACJA, ale tak wyraźna, że Makbet kwestionuje swoje zmysły. Następnie widzi krew na ostrzu. INTERPRETACJE: 1) PSYCHOLOGICZNA: wewnętrzny konflikt zwizualizowany — wola popełnienia zbrodni vs wahanie. Sztylet jako PROJEKCJA pragnienia mordu. 2) NADPRZYRODZONA: sygnał ze świata duchów. 3) DRAMATURGICZNA: zewnętrzny obraz wewnętrznego stanu — Shakespeare daje widzowi 'wgląd' w umysł bohatera. Makbet sam komentuje: 'It is the bloody business which informs / Thus to mine eyes' — to KRWAWY CZYN sprawia, że widzi to. DUCH BANKA (akt III) — NA UCZCIE królewskiej, gdzie Makbet jest gospodarzem. Krzesło Makbeta zarezerwowane dla niego, ale GO ZAJMUJE DUCH BANKA, zakrwawiony, z otwartą gardłem. WIDZI GO TYLKO MAKBET — goście nie widzą. Makbet wpada w PANIKĘ, krzyczy do ducha 'Nigdy nie potrząsaj swoimi krwawymi włosami na mnie!'. Goście są zdumieni — myślą, że król jest chory. Lady Makbet desperacko TUSZUJE: każe się rozejść. INTERPRETACJE: 1) PSYCHOLOGICZNA: projekcja WINY. Banko był przyjacielem — jego morderstwo to GŁĘBSZE PRZEKROCZENIE niż zabicie Duncana (zdrada przyjaźni). Duch = wyrzuty sumienia materializowane. 2) NADPRZYRODZONA: prawdziwy duch wraca się mścić. RÓŻNICA z wiedźmami: wiedźmy WSZYSCY widzą (są obiektywne), halucynacje TYLKO MAKBET (są subiektywne). Shakespeare RÓŻNICUJE — to GENIALNE rozróżnienie między zewnętrznymi siłami a wewnętrznym rozpadem psychiki. INNE HALUCYNACJE: bezsenność, głosy mówiące 'Makbet sen zabił', głosy oskarżające. Wszystko wskazuje, że Makbet stopniowo TRACI RZECZYWISTOŚĆ. Można interpretować PSYCHIATRYCZNIE: objawy schizofrenii lub PTSD (zespół stresu pourazowego po zbrodniach). Shakespeare antycypuje współczesną psychologię — POCZUCIE WINY przejawia się jako halucynacje wzrokowe.
9
Symbolika płci — toksyczna męskość i transgresja Lady Makbet
MAKBET zawiera GŁĘBOKĄ refleksję nad GENDER — jedną z najwcześniejszych w teatrze. Dramat PROBLEMATYZUJE pojęcia męskości i kobiecości jako KONSTRUKTÓW SPOŁECZNYCH. MAKBET — utożsamia MĘSKOŚĆ z PRZEMOCĄ i bezwzględnością. Na początku — bohater wojenny (akceptowana forma męskości). Lady Makbet UPRAWIA EMOCJONALNĄ MANIPULACJĘ: 'jesteś za miękki', 'czy tchórzysz?', 'kiedy odważyłeś się tym czynem, byłeś mężczyzną'. Podważa jego MĘSKOŚĆ, żeby skłonić do zbrodni. Makbet ULEGA — myli przemoc z prawdziwą męskością. PARADOKS: im bardziej Makbet stara się DOWODZIĆ męskości przez przemoc, tym bardziej JĄ TRACI. Staje się PARANOIKIEM, tchórzem ukrywającym się za kolejnymi morderstwami. Lęk przed Makdufem, strach przed proroctwami. To NIE JEST męska siła — to lęk. SHAKESPEARE KRYTYKUJE 'TOKSYCZNĄ MĘSKOŚĆ': pomylenie agresji z odwagą, przemocy z siłą. PRAWDZIWĄ MĘSKOŚĆ reprezentują: BANKO (panowanie nad ambicją, lojalność, integralność), MAKDUF (PŁACZE po rodzinie — Malcolm: 'Dispute it like a man'; Makduf: 'I shall do so, but I must also FEEL it as a man'). Makduf łączy MĘSTWO z UCZUCIEM — to dojrzała męskość. Wojska na końcu zwyciężają nie przez większe okrucieństwo, ale przez współdziałanie i sprawiedliwą sprawę. LADY MAKBET — RADYKALNIE łamie elżbietańskie normy płciowe. INWOKACJA 'UNSEX ME HERE': 'Come, you spirits / That tend on mortal thoughts, unsex me here, / And fill me, from the crown to the toe, top-full / Of direst cruelty!' Prosi duchy o: 1) pozbawienie 'KOBIECYCH' uczuć (litość, współczucie), 2) zatrucie mleka w piersiach żółcią, 3) ciemność by zakryć jej czyn. To PERFORMATYWNE odrzucenie gender — Lady Makbet rozumie płeć jako KONSTRUKT SPOŁECZNY, który można zmienić wolą. JUDYTH BUTLER 400 lat później sformułuje teorię gender performativity — Shakespeare ją INTUICYJNIE wyprzedza. KARA za transgresję: Lady Makbet ZAŁAMUJE SIĘ. Stłumiona kobiecość WRACA przez sen — lunatyzm, mycie rąk, samobójstwo. Shakespeare pokazuje, że nie można BEZKARNIE OD RZUCAĆ żadnej części siebie. To NIE konserwatywne 'kobieta powinna pozostać kobietą', lecz głębsza prawda o INTEGRALNOŚCI psychiki. KONSTRUKCJA TEATRALNA: w teatrze elżbietańskim role kobiet grali CHŁOPCY. Rola Lady Makbet była ekstremalnie trudna — chłopiec musiał przekonująco zagrać dorosłą, dominującą kobietę. To dodaje meta-warstwę: aktor-chłopiec gra kobietę, która chce być 'mężczyzną' = wielokrotne odwrócenie gender.
10
Zaburzenia natury i Great Chain of Being
Po królobójstwie NATURA REAGUJE — niezwykłe ZJAWISKA otaczają śmierć Duncana. Lennox opisuje noc morderstwa: gwałtowne wichury, dziwne krzyki na powietrzu, lamenty w kominkach, sowy całą noc, trzęsienie ziemi. Ross opisuje: ZAĆMIENIE słońca w południe, ciemność zamiast światła, sowa polująca na sokoła (mniejsze drapieżniki atakują większe — odwrócenie hierarchii), konie Duncana WYJADAJĄ SIĘ NAWZAJEM. To NIE są zwykłe wydarzenia — to KOSMICZNY KOMENTARZ. ELŻBIETAŃSKI WORLDVIEW — GREAT CHAIN OF BEING: koncepcja świata jako uporządkowanej hierarchii bytów. Od Boga przez aniołów (9 chórów), KRÓLA (najwyższy człowiek), arystokrację, mieszczan, chłopów, ZWIERZĘTA (od lwa do węża), rośliny (od dębu do trawy), minerały (od diamentu do pyłu). KAŻDY element ma swoje MIEJSCE i FUNKCJĘ. Hierarchia odzwierciedla się w STRUKTURACH SPOŁECZNYCH (król, ojciec, mąż) i NATURALNYCH (orzeł wśród ptaków, lew wśród zwierząt). KRÓL = SZCZYT hierarchii ludzkiej, namiestnik BOGA na ziemi. KRÓLOBÓJSTWO = NARUSZENIE PORZĄDKU KOSMICZNEGO. Skutki nie są tylko polityczne (uzurpacja tronu), ale METAFIZYCZNE — cały kosmos cierpi. To uzasadnia ZJAWISKA NADPRZYRODZONE: makrokosmos reaguje na zakłócenie mikrokosmosu (państwo). To NIE jest poetycka licencja — to LEGITYMNY pogląd renesansowy. SZEKSPIROWSKA FUNKCJA: 1) UZASADNIA reakcję natury jako kara kosmiczna. 2) WZMACNIA dramat — zbrodnia ma kosmiczne konsekwencje. 3) Politycznie WSPIERA jakubińską doktrynę BOSKIEGO PRAWA KRÓLÓW. 4) Tworzy klimat GROZY i niesamowitości. 5) Sugeruje, że PORZĄDEK musi być przywrócony — co dzieje się w finale gdy Malcolm zostaje królem (Banko reprezentuje prawowitą linię Stuartów). METAFORA CHOROBY — Szkocja pod Makbetem jest 'CHORA'. Ross do Makdufa: 'Alas, poor country! Almost afraid to know itself. It cannot be call'd our mother, but our grave'. Anglia, gdzie Malcolm szuka pomocy, jest 'ZDROWA' — król Edward Wyznawca leczy chorych dotykiem ('king's touch'). Kontrast: Szkocja chora vs Anglia zdrowa. Tyrania = zaraza, władza prawowita = zdrowie. JAKUB I sam wierzył w 'king's touch' — pochlebstwo bezpośrednie.
11
Symbolika dzieci — niewinność, przyszłość, jałowość zła
MOTYW DZIECI jest KLUCZOWY i pojawia się w dramacie na kilku poziomach. WIELOZNACZNA symbolika. 1) DZIECKO = NIEWINNOŚĆ. Najbardziej bezbronny stan człowieka. Mord dzieci = MAKSYMALNE zło. 2) DZIECKO = PRZYSZŁOŚĆ. Symbolizuje ciągłość, dziedzictwo, nadzieję. 3) DZIECKO = NATURALNY PORZĄDEK rodzenia, życia. BEZDZIETNOŚĆ MAKBETÓW — kluczowy punkt fabularny. Lady Makbet wspomina, że MIAŁA DZIECKO (mówi o karmieniu piersią, ale 'roztrzaskałabym mózgi temu, który się uśmiecha do mnie z piersi'). Makbet i Lady Makbet są BEZDZIETNI. To podkreśla JAŁOWOŚĆ ich władzy: cokolwiek osiągną, NIE PRZEKAŻĄ NIKOMU. Makbet wyraża to: 'On me has placed a fruitless crown / And put a barren sceptre in my gripe' — JAŁOWA KORONA, BEZPŁODNE BERŁO. Zazdrosny o BANKA, którego potomkowie będą królami. To psychologicznie wzmacnia jego decyzję o zabójstwie Banka — chęć ZNISZCZENIA linii rywala. WIZJE WIEDŹM (akt IV) — wpisują się w symbolikę dzieci: 1) Pierwsza zjawa: GŁOWA W HEŁMIE — strzeż się Makdufa. 2) Druga zjawa: ZAKRWAWIONE DZIECKO — 'nikt zrodzony z kobiety'. 3) Trzecia zjawa: DZIECKO W KORONIE z gałęzią drzewa — las Birnam. 4) WIZJA 8 KRÓLÓW — potomków Banka. Dzieci jako MEDIA PROROCZE — symbol przyszłości i prawdy. MORD RODZINY MAKDUFA (akt IV scena 2) — KULMINACJA okrucieństwa Makbeta. Najwięcej współczucia widz odczuwa wobec MAŁEGO SYNA MAKDUFA, który rozmawia z matką, jest mądry i odważny dla swojego wieku, zostaje zabity na scenie ze słowami 'On zabił mnie, mamo, uciekaj!'. Mord NIEWINNYCH DZIECI = OSTATECZNE przekroczenie granicy moralnej. To nie polityczna kalkulacja (Makduf już uciekł, mord rodziny nie ma celu strategicznego) — to czysty AKT ZŁA. Od tej sceny widz definitywnie traci sympatię dla Makbeta. MAKDUF SAM jest 'DZIECKIEM' nietypowo zrodzonym — CESARSKIE CIĘCIE. 'Wyprutyz łona matki przed czasem' — paradoksalnie czyni go zdolnym do zabicia Makbeta. Dziecko nietypowych narodzin = NEMEZIS tyrana. SYMBOLICZNE odwrócenie: Makbet niszczy dzieci, dziecko go niszczy. PRZEPOWIEDNIA o 'NIE ZRODZONY Z KOBIETY' to gra słów: 'born' (zrodzony naturalnie) vs 'untimely ripp'd' (wydarty przed czasem). Makbet INTERPRETUJE dosłownie i mylnie. Dwuznaczność proroctw. NA POZIOMIE METAFIZYCZNYM: Makbet próbuje ZATRZYMAĆ CZAS, zabijając potencjalnych następców (dzieci Banka, dzieci Makdufa). Ale CZAS jest silniejszy — Fleance ucieka, Malcolm wraca z synem Siwarda.
12
Najsłynniejsze cytaty i monologi — od 'fair is foul' do nihilizmu
MAKBET to dramat WYJĄTKOWO BOGATY w cytaty. NAJSŁYNNIEJSZE: 1) 'FAIR IS FOUL, AND FOUL IS FAIR' (wiedźmy, akt I scena 1) — 'Brzydkie jest piękne, piękne brzydkie'. PARADOKS otwierający dramat, motto względności moralnej. Cały dramat = REALIZACJA tego paradoksu. 2) 'STARS, HIDE YOUR FIRES; / LET NOT LIGHT SEE MY BLACK AND DEEP DESIRES' (Makbet, akt I) — pierwsze świadome wyznanie złych intencji. 3) INWOKACJA LADY MAKBET (akt I scena 5): 'Come, you spirits that tend on mortal thoughts, UNSEX ME HERE... fill me from the crown to the toe top-full of direst cruelty' — performatywne odrzucenie kobiecości. 4) 'YET DO I FEAR THY NATURE; / IT IS TOO FULL O' THE MILK OF HUMAN KINDNESS' (Lady Makbet o mężu) — diagnoza, że Makbet jest 'za ludzki' do zbrodni. 5) 'IS THIS A DAGGER WHICH I SEE BEFORE ME, / THE HANDLE TOWARD MY HAND?' (Makbet, halucynacja sztyletu, akt II). 6) 'MACBETH DOES MURDER SLEEP' (akt II scena 2) — kwintesencja utraty spokoju sumienia. 7) 'WILL ALL GREAT NEPTUNE'S OCEAN WASH THIS BLOOD CLEAN FROM MY HAND?' (Makbet) — niezmywalność krwi/winy. 8) 'A LITTLE WATER CLEARS US OF THIS DEED' (Lady Makbet) — IRONICZNA pragmatyka, antycypacja jej przyszłej obsesji. 9) 'NEVER SHAKE THY GORY LOCKS AT ME!' (Makbet do ducha Banka). 10) 'OUT, DAMNED SPOT! OUT, I SAY!' (Lady Makbet, lunatyzm, akt V) — najsłynniejsza scena obłędu w teatrze. 11) 'WHO WOULD HAVE THOUGHT THE OLD MAN TO HAVE HAD SO MUCH BLOOD IN HIM?' (Lady Makbet, lunatyzm). 12) 'ALL THE PERFUMES OF ARABIA WILL NOT SWEETEN THIS LITTLE HAND' (Lady Makbet). 13) 'WHAT'S DONE CANNOT BE UNDONE' (Lady Makbet) — nieodwracalność. 14) MONOLOG 'JUTRO, I JUTRO, I JUTRO' (Makbet, akt V scena 5, po śmierci żony) — najsłynniejszy NIHILISTYCZNY monolog w literaturze: 'Tomorrow, and tomorrow, and tomorrow, / Creeps in this petty pace from day to day, / To the last syllable of recorded time; / And all our yesterdays have lighted fools / The way to dusty death. Out, out, brief candle! / LIFE'S BUT A WALKING SHADOW, a poor player / That struts and frets his hour upon the stage / And then is heard no more. IT IS A TALE / TOLD BY AN IDIOT, FULL OF SOUND AND FURY, / SIGNIFYING NOTHING'. NIHILIZM — życie pozbawione sensu, czas marszem ku śmierci, człowiek jak aktor grający bezsensowną rolę. METATEATRALNOŚĆ: aktor grający Makbeta mówi o aktorstwie. THEATRUM MUNDI — świat jako scena. To radykalna myśl, NIE typowa dla renesansu (który afirmował człowieka) — Shakespeare wyprzedza nihilizm XIX/XX w. 15) 'I HAVE LIV'D LONG ENOUGH: MY WAY OF LIFE / IS FALL'N INTO THE SERE, THE YELLOW LEAF' (Makbet) — uznanie własnego upadku. 16) 'LAY ON, MACDUFF, AND DAMN'D BE HIM THAT FIRST CRIES, HOLD, ENOUGH!' (Makbet) — ostatnie słowa, walka do końca. INTERPRETACYJNIE: monolog 'jutro...' to KULMINACJA upadku Makbeta. Po stracie żony — ostatniej, która go rozumiała — nie ma już za co żyć. Zło sprowadza do bezsensu — to MORALNY wniosek Shakespeare'a.
13
Kontekst polityczny — Jakub I, Spisek Prochowy, Boskie Prawo
Makbet napisany OK. 1606 dla JAKUBA I — króla Anglii (od 1603) i Szkocji (od 1567). Pierwszy ze STUARTÓW na tronie angielskim. Kontekst polityczny KLUCZOWY do zrozumienia dramatu. 1) JAKUB I JAKO PATRON: Shakespeare's company została KING'S MEN (Słudzy Króla) po koronacji Jakuba I. Dramat był NIEMAL NA PEWNO wystawiony przed Jakubem I. Stąd liczne ELEMENTY POCHLEBNE. 2) SZKOCKA TEMATYKA: Jakub I urodzony w Szkocji, król Szkocji od 1567. Wybór szkockiej fabuły = pochlebstwo. 3) BANKO JAKO MITYCZNY PRZODEK STUARTÓW: Według tradycji, dynastia Stuartów wywodziła się od Banka. Wizja 8 KRÓLÓW w akcie IV — Makbet widzi ich w lustrze (Banko ósmy, z Jakubem I sugerowanym jako kolejny). To DOSŁOWNE pochlebstwo dla rodu. Shakespeare ZMIENIŁ Banka z postaci historycznej (która była współsprawcą Makbeta) na CNOTLIWEGO przyjaciela — żeby nie kompromitować przodka Jakuba I. 4) DAEMONOLOGIE (1597): Jakub I osobiście napisał traktat o czarach — był ZAFASCYNOWANY czarami i prowadził procesy. WIEDŹMY w dramacie = nawiązanie do jego zainteresowań. 5) BOSKIE PRAWO KRÓLÓW (Divine Right of Kings): Jakub I był GŁÓWNYM teoretykiem tej doktryny. KRÓL = namiestnik Boga na ziemi, władza pochodzi od Boga, nie od ludu. KRÓLOBÓJSTWO = zbrodnia przeciw Bogu. Dramat POTWIERDZA tę doktrynę: po królobójstwie natura cierpi, Szkocja chora, ostatecznie prawowita sukcesja przywrócona. 6) SPISEK PROCHOWY (Gunpowder Plot, 5 LISTOPADA 1605): NIEUDANA próba wysadzenia parlamentu z królem Jakubem I przez katolickich spiskowców (Guy Fawkes). TEMAT KRÓLOBÓJSTWA był ULTRA AKTUALNY w 1606 r. Spiskowcy zostali okrutnie straceni — Makbet to bezpośrednia OPOWIEŚĆ OSTRZEGAWCZA. 7) 'KING'S TOUCH' — wiara w cudowną moc króla do leczenia chorób dotykiem. Akt IV scena 3: w Anglii Edward Wyznawca leczy chorych. Jakub I osobiście praktykował 'king's touch' — kolejne pochlebstwo. 8) MAKDUF JAKO HEROS PROTESTANCKI: można interpretować Makdufa jako figurę religijnej rebelii przeciw tyranii — choć Shakespeare ostrożnie balansuje. 9) MORALNA AMBIWALENCJA POLITYKI: Malcolm w akcie IV kłamie o swojej deprawacji, testując Makdufa. Shakespeare pokazuje, że nawet 'dobrzy' władcy używają manipulacji — to subtelna krytyka realpolityki, BEZ podważania samej doktryny władzy. ZNACZENIE DLA INTERPRETACJI: Makbet to nie tylko psychologiczny dramat o ambicji, ale POLITYCZNA OPOWIEŚĆ OSTRZEGAWCZA dla epoki niepokojów. Obrona porządku monarchicznego po Spisku Prochowym. Pochlebstwo dla Stuartów. NA MATURZE: warto wskazać oba poziomy — uniwersalność problemu zła + konkretność polityczna 1606 r.
⚠️ NAJCZĘSTSZE BŁĘDY
Tu uczniowie najczęściej tracą punkty
Każda pułapka pochodzi z analizy realnych odpowiedzi maturzystów. Naucz się je rozpoznać, żeby unikać głupich strat.
❌ Błąd
Makbet jest ofiarą przeznaczenia — wiedźmy go zmuszają do zbrodni
✅ Poprawnie
Wiedźmy są KATALIZATOREM, NIE przyczyną. Przepowiednie mówią, że Makbet zostanie królem, ale NIE NAKAZUJĄ ZABÓJSTWA. Makbet sam wybiera ŚRODKI. Banko otrzymał te same przepowiednie i zachował integralność.
Dlaczego: Najczęstsza pułapka maturalna. Shakespeare CELOWO pokazuje kontrast Makbet-Banko: ta sama pokusa, różne reakcje = WYBÓR jest kluczowy. Makbet WAHA SIĘ przed zbrodnią (halucynacja sztyletu = wewnętrzny konflikt), gdyby był ofiarą losu, nie wahałby się. Lady Makbet manipuluje, ale ostateczna decyzja należy do Makbeta. To SELF-FULFILLING PROPHECY — proroctwa spełniają się PRZEZ wybory Makbeta. Renesansowy worldview kładł nacisk na ludzką odpowiedzialność.
❌ Błąd
Lady Makbet jest złą żoną, która tylko manipuluje Makbetem
✅ Poprawnie
Lady Makbet jest POSTACIĄ ZŁOŻONĄ — silna, inteligentna, ambitna, ale też kochająca męża. Inwokacja 'unsex me' to performatywne odrzucenie kobiecości — w istocie ona też cierpi. Załamuje się PSYCHICZNIE — lunatyzm, samobójstwo.
Dlaczego: Lady Makbet nie jest jednowymiarowym 'złym charakterem'. Jej MOTYWACJA: ambicja DLA MĘŻA. Inwokacja pokazuje, że musi WALCZYĆ z własnymi uczuciami (kobiecość, litość) żeby dokonać zbrodni. Druga połowa dramatu — odwrócenie ról: im twardszy Makbet, tym bardziej Lady Makbet się kruszy. Lunatyzm = stłumiona winność wraca przez sen. Samobójstwo = nie wytrzymała. Shakespeare pokazuje TRAGEDIĘ kobiety, która chciała być 'mężczyzną'. PROTAGONISTYCZNA postać, nie czarna karton.
❌ Błąd
Hamartia Makbeta to po prostu 'bycie złym'
✅ Poprawnie
HAMARTIA Makbeta = NIEPOHAMOWANA AMBICJA. Makbet POCZĄTKOWO jest dobrym człowiekiem (bohater wojenny, lojalny). Jego TRAGICZNA WADA aktywuje się przez przepowiednie i pokusę władzy. To NIE jest zła osoba z natury.
Dlaczego: Hamartia (z poetyki Arystotelesa) = TRAGICZNA WADA u dobrego człowieka, która prowadzi go do upadku. Makbet jest BOHATEREM WOJENNYM ('Brave Macbeth — well he deserves that name'), pochwalonym przez Duncana. Lojalny, ceniony. Ale MA wadę — ambicja. Pokusa (przepowiednie + Lady Makbet + okazja) AKTYWUJE tę wadę. Bez tych czynników Makbet pewnie żyłby uczciwie. TRAGICZNOŚĆ polega na tym, że DOBRY CZŁOWIEK staje się tyranem przez własną wadę. Shakespeare pokazuje, że zło jest BLISKO każdego z nas. Częsta pułapka — uczniowie redukują Makbeta do 'po prostu złego'.
❌ Błąd
Wiedźmy to halucynacje Makbeta — nie są prawdziwe
✅ Poprawnie
Wiedźmy są OBIEKTYWNE — BANKO TEŻ je widzi w akcie I. Halucynacje (sztylet, duch Banka) są SUBIEKTYWNE — widzi je tylko Makbet. Shakespeare CELOWO RÓŻNICUJE.
Dlaczego: Częsta pułapka. Banko mówi do wiedźm, otrzymuje od nich przepowiednie — są więc REALNE w świecie dramatu. NATOMIAST sztylet w akcie II widzi tylko Makbet ('Is this a dagger which I see before me'), duch Banka na uczcie widzi tylko Makbet (goście są zdumieni jego zachowaniem). Shakespeare ROZRÓŻNIA: wiedźmy = ZEWNĘTRZNE siły nadprzyrodzone, halucynacje = WEWNĘTRZNE manifestacje winy. Można to interpretować psychoanalitycznie: wiedźmy = aspiracje społeczne/polityczne, halucynacje = stłumiona wina. Genialne rozróżnienie Shakespeare'a — wyprzedza Freuda.
❌ Błąd
Las Birnam dosłownie wstaje i idzie
✅ Poprawnie
Żołnierze MALCOLMA NIOSĄ GAŁĘZIE z lasu Birnam jako KAMUFLAŻ — przepowiednia spełnia się W NIEOCZEKIWANY sposób. Makbet interpretuje DOSŁOWNIE i mylnie. To IRONIA DRAMATYCZNA.
Dlaczego: Przepowiednia: 'Macbeth shall never vanquish'd be until / Great Birnam wood to high Dunsinane hill / Shall come against him'. Makbet słyszy to dosłownie — las nie może chodzić, więc czuje się bezpieczny. ALE: Malcolm rozkazuje żołnierzom: 'Niech każdy żołnierz odetnie sobie gałąź i niesie ją przed sobą' — żeby ukryć liczbę wojska. Z daleka wygląda to jak NADCHODZĄCY LAS. Posłaniec mówi Makbetowi: 'lord, las idzie!' Makbet rozumie, że proroctwo było DWUZNACZNE. Element IRONII DRAMATYCZNEJ — widz wie, jak proroctwo się spełni, Makbet — nie. Lekcja Shakespeare'a: NIE INTERPRETUJ proroctw DOSŁOWNIE.
Pokaż pozostałe 8 pułapek
❌ Błąd
'Nie zrodzony z kobiety' oznacza, że Makduf nie miał matki
✅ Poprawnie
'Nie zrodzony z kobiety' to gra słów: Makduf urodził się przez CESARSKIE CIĘCIE ('wyprutyz łona matki przed czasem' — untimely ripp'd). W elżbietańskim rozumieniu = nie 'zrodzony' w naturalnym sensie. Dwuznaczność językowa.
Dlaczego: Proroctwo: 'none of woman born / Shall harm Macbeth'. Makbet ma na myśli naturalne narodziny przez poród. Makduf w finale wyjawia: 'Macduf was from his mother's womb / Untimely ripp'd' (cesarskie cięcie). W kulturze elżbietańskiej cesarskie cięcie było rzadkie i interpretowane jako narodziny NIEnaturalne — nie 'borne'. To czyni Makdufa zdolnym do zabicia Makbeta. ANAGNORISIS (rozpoznanie) Makbeta = moment, gdy rozumie, że wiedźmy go zwiodły. Częste pomyłki: uczniowie myślą, że Makduf był 'sztucznie zrobiony' lub 'nie miał matki' — błąd. Po prostu narodziny przez cesarskie cięcie.
❌ Błąd
Makbet to długa, rozbudowana tragedia
✅ Poprawnie
Makbet to NAJKRÓTSZA tragedia Shakespeare'a — ok. 2100 wersów (dla porównania Hamlet ma 4000). 5 aktów, ale gęsta, klaustrofobiczna. INTENSYFIKACJA DRAMATYCZNA przez brak wątków pobocznych.
Dlaczego: Częsta pułapka maturalna. Makbet jest UDERZAJĄCO KRÓTKI. Brak wątków pobocznych typowych dla Shakespeare'a (brak romansu, brak postaci komicznych dłużej niż jedna scena z portierem). PSYCHOLOGICZNA INTENSYFIKACJA: skupienie na zbrodni, winie, paranoji. Akcja toczy się szybko: w akcie I już wiedźmy + plan, w akcie II już zbrodnia. Bohater nie ma czasu na refleksję — pcha się dalej. To CELOWA strategia. Niektórzy podejrzewają, że tekst został SKRÓCONY dla wystawienia przed dworem Jakuba I (krótsze przedstawienie). Klaustrofobiczność dramatu = klaustrofobiczność umysłu Makbeta.
❌ Błąd
Akcja Makbeta toczy się w Anglii
✅ Poprawnie
Akcja toczy się w SZKOCJI (z fragmentami w Anglii — gdzie ucieka Malcolm i Makduf w akcie IV). Shakespeare wybrał Szkocję z powodów politycznych — pochlebstwa dla Jakuba I (szkockiego pochodzenia) i dla rodu Stuartów.
Dlaczego: Częsta pomyłka. SZKOCJA jako miejsce akcji ma znaczenie: 1) Pochlebstwo dla Jakuba I. 2) Banko jako mityczny przodek Stuartów. 3) Egzotyka (mgły, wrzosowiska, wiedźmy) — Shakespeare wykorzystuje atmosferę szkockich pustkowi. Konkretne miejsca: ZAMEK INVERNESS (rezydencja Makbeta, gdzie ginie Duncan), DUNSINANE (zamek królewski Makbeta), LAS BIRNAM, COLMEKIL (gdzie pochowano królów Szkocji). W AKCIE IV — pałac angielskiego króla Edwarda Wyznawcy. Akcja w XI w., choć Shakespeare modernizuje obyczaje.
❌ Błąd
Duncan jest słabym, niekompetentnym królem
✅ Poprawnie
Duncan jest IDEALNYM królem w dramacie — dobry, sprawiedliwy, łagodny, pobożny. Makbet sam mówi, że Duncan 'rządził łagodnie i tak czysto, że jego cnoty będą jak anioły z trąbami przeciw bezbożnemu czynowi' jego zabójstwa.
Dlaczego: Shakespeare CELOWO maluje Duncana jako WZÓR DOBREGO KRÓLA — żeby SPOTĘGOWAĆ zbrodnię Makbeta. Mord na takim królu jest MAKSYMALNIE okropny. Duncan: nagradza zasługi (daje Makbetowi tan Cawdor), ufa swoim wodzom, jest gościnny (chwali zamek Inverness). Jego MORDERSTWO jest naruszeniem nie tylko prawa, ale moralnym potworstwem — zabija się 'pomazańca Bożego', dobrego pasterza, ojca. W historii (Holinshed) Duncan był słabym królem, ale Shakespeare go ZMIENIA na ideal. To pogłębia tragizm Makbeta i polityczny przekaz — KRÓLOBÓJSTWO jest absolutnym złem.
❌ Błąd
Krew w dramacie ma tylko jedno znaczenie — wina
✅ Poprawnie
Krew ma WIELE ZNACZEŃ: 1) MĘSTWO wojenne (na początku — Makbet chwalony), 2) WINA i niezmywalne piętno (po zbrodni), 3) DZIEDZICTWO i prawo do tronu (linia Banka), 4) WIĘŹ RODZINNA. Znaczenia EWOLUUJĄ w trakcie dramatu.
Dlaczego: Symbolika krwi jest wieloznaczna i DYNAMICZNA. Akt I: krew na mieczu Makbeta = chwała wojenna ('Bloody Macbeth'). Akt II: krew Duncana = wina ('Czy cały ocean wielkiego Neptuna zmyje tę krew?'). Akt III: krew Banka, duch zakrwawiony = wyrzuty sumienia. Akt V: krew na rękach Lady Makbet = niezmywalna wina. Plus znaczenia: krew = dziedzictwo (Banko jako linia Stuartów), krew = rodzina (mord rodziny Makdufa, więzy krwi). NA MATURZE — wskazać ewolucję znaczeń, nie tylko jedno.
❌ Błąd
Monolog 'jutro, i jutro, i jutro' wyraża OPTYMIZM Makbeta
✅ Poprawnie
Monolog 'jutro...' wyraża TOTALNY NIHILIZM. Życie jako 'cień', 'biedny aktor', 'opowieść idioty, pełna wrzasku i wściekłości, a NIC NIEzNACZĄCA'. To kulminacja upadku duchowego Makbeta.
Dlaczego: Częsta pułapka. Monolog wygłaszany PO ŚMIERCI LADY MAKBET. Makbet stracił już wszystko — żonę, honor, lojalność. Reaguje DEPRESJĄ EGZYSTENCJALNĄ. 'Tomorrow, and tomorrow, and tomorrow' — czas jako bezsensowny marsz ku śmierci. 'Out, out, brief candle' — życie jako świeczka, którą można zgasić. 'Life's but a walking shadow' — życie jako iluzja, cień. 'A poor player / That struts and frets his hour upon the stage' — człowiek jak aktor grający bezsensowną rolę (METATEATRALNOŚĆ). 'A tale told by an idiot, full of sound and fury, signifying nothing' — życie bez sensu. RADYKALNY NIHILIZM, niepotypowy dla renesansu (który afirmował człowieka). Shakespeare wyprzedza nihilistów XIX/XX w. (Schopenhauer, Nietzsche, Beckett). NA MATURZE: ten monolog to KULMINACJA upadku Makbeta — totalna pustka.
❌ Błąd
Shakespeare popiera nieograniczoną władzę monarszą bez krytyki
✅ Poprawnie
Shakespeare POTWIERDZA doktrynę Boskiego Prawa Królów (zgodnie z polityką Jakuba I), ALE jest też SUBTELNIE KRYTYCZNY. Malcolm w akcie IV testuje Makdufa kłamiąc o swojej deprawacji — pokazuje, że nawet 'dobrzy' używają manipulacji.
Dlaczego: Dramat na powierzchni wspiera monarchię (uzurpator karany, prawowita sukcesja przywrócona). ALE: 1) MALCOLM w akcie IV scena 3 KŁAMIE o swojej rozwiązłości, chciwości, okrucieństwie, żeby SPRAWDZIĆ Makdufa. Makduf ROZPACZA, myśląc że Malcolm jest TAK SAMO ZŁY jak Makbet. To pokazuje, że nawet 'dobrzy' władcy używają manipulacji. 2) Wszyscy szlachcice w dramacie są POLITYCZNI — sojusze są zmienne. 3) Anglia jest 'zdrowa' tylko WZGLĘDNIE — w porównaniu do tyranii Makbeta. 4) Końcowa wymiana — Makduf przynosi GŁOWĘ Makbeta — Brutus to scena PRZEMOCY niewiele różniąca się od początku dramatu. Shakespeare pokazuje, że POLITYKA jest BRUDNA, ALE PEWNE FORMY władzy są lepsze od innych. Niuans, nie czarno-biała moralność.
❌ Błąd
Akcja Makbeta toczy się chronologicznie — bez retrospekcji ani dygresji
✅ Poprawnie
Akcja toczy się GŁÓWNIE chronologicznie, ale Shakespeare używa: opowiadań (relacja kapitana o bitwie w akcie I), wizji proroczych (wiedźmy w akcie IV), halucynacji (sztylet, duch Banka), sceny lunatyzmu. NIE jest 'liniowa' w prostym sensie.
Dlaczego: Makbet jest dramatem KLASYCZNYM (zgodnym z jednościami arystotelesowskimi w przybliżeniu), ale TEMPORALNIE bardzo bogatym: 1) RELACJE — kapitan opisuje bitwę, w której Makbet pokonał Makdonwalda. 2) WIZJE PRZESZŁOŚCI/PRZYSZŁOŚCI — wiedźmy pokazują wizję 8 królów (przyszłość Stuartów). 3) HALUCYNACJE — sztylet (przyszłość), duch Banka (przeszłość). 4) LUNATYZM Lady Makbet — wspomnienia zbrodni nawiedzają we śnie. 5) ELIPSY CZASOWE — między aktami przeskakują tygodnie/miesiące. Akcja gęsta, intensywna, ale NIE prosta liniowa. Shakespeare manipuluje czasem psychologicznie.
🧠 MUSISZ ZNAĆ
Kluczowe pojęcia i terminy
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.
Makbet
Najkrótsza tragedia Shakespeare'a, ok. 1606, szkocka tematyka
William Shakespeare
1564-1616, angielski dramaturg renesansu, autor 37 sztuk
Makbet (postać)
Tragiczny bohater, szkocki generał, tan Glamis, potem tan Cawdor, król-uzurpator
Lady Makbet
Żona Makbeta, jedna z najsłynniejszych postaci kobiecych — dominująca → załamanie psychiczne
Duncan
Prawowity król Szkocji, idealny władca, zabity przez Makbeta we śnie
Malcolm
Starszy syn Duncana, prawowity dziedzic, w finale zostaje królem
Donalbain
Młodszy syn Duncana, ucieka do Irlandii
Banko
Przyjaciel Makbeta, KONTRAST moralny, mityczny przodek Stuartów, ginie z rąk morderców
Fleance
Syn Banka, ucieka po morderstwie ojca, gwarant przepowiedni o królewskiej linii
Makduf
Tan Fife, odkrywa ciało Duncana, mściciel rodziny, ZABIJA Makbeta (urodzony przez cesarskie cięcie)
Lady Makduf
Żona Makdufa, zamordowana wraz z dziećmi z rozkazu Makbeta
🗡️ Makbet ⎽ Luki ⚫⚫⚪⚪⚪ Łatwe
🤖 Ocena AI
Autorskie · PP 2 pkt
„To życie tylko cieniem jest przelotnym” — (1); „Precz stąd, przeklęta plamo!” — (2); „Czy wszystkie morza wielkiego Neptuna / Krew tę z mej ręki obmyć będą w stanie?” — (3); „Brzydnieje uroda, brzydota pięknieje” — (4).
✓ Poprawne odpowiedzi pokazane w zielonych ramkach
Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
1
STRUKTURA: 5 AKTÓW, najkrótsza tragedia Shakespeare'a (~2100 wersów). Powstała ok. 1606 dla Jakuba I. Akcja w SZKOCJI XI w. Kondensacja, klaustrofobiczność, brak wątków pobocznych — intensyfikacja psychologii zbrodni.
2
FABUŁA: pole bitwy → wiedźmy + przepowiednie → ambicja → królobójstwo Duncana → Makbet królem → mord Banka → duch na uczcie → mord rodziny Makdufa → wizje wiedźm (8 królów) → lunatyzm + samobójstwo Lady Makbet → monolog 'jutro...' → las Birnam (kamuflaż) → pojedynek z Makdufem (cesarskie cięcie) → ANAGNORISIS → Makbet ginie → Malcolm królem.
WIEDŹMY — KATALIZATOR (nie przyczyna!). Mówią tetrametrem trocheicznym. 'Fair is foul, foul is fair' — paradoks motto dramatu. Przepowiednie są DWUZNACZNE: 'nikt zrodzony z kobiety' (cesarskie cięcie), 'las Birnam' (kamuflaż). Banko też je widzi (są obiektywne), ale ich PROROCTWA spełniają się tylko gdy Makbet sam wybiera zło. Inspiracja: 'Daemonologie' Jakuba I (1597).
5
WOLNA WOLA vs PRZEZNACZENIE — Shakespeare CELOWO POZOSTAWIA otwarte! Argumenty za determinizmem: proroctwa się spełniają. Argumenty za wolną wolą: wiedźmy nie nakazują morderstwa, Banko kontrast (ta sama pokusa, różna reakcja), Makbet WAHA SIĘ. SYNTEZA: SELF-FULFILLING PROPHECY — proroctwa spełniają się PRZEZ wybory Makbeta.
Pokaż pozostałe 9 kroków
6
HAMARTIA Makbeta = NIEPOHAMOWANA AMBICJA. Początkowo dobry człowiek (bohater wojenny), TRAGICZNA WADA aktywuje się przez przepowiednie + Lady Makbet + okazja. Stopniowa DEHUMANIZACJA: pierwsza zbrodnia + wyrzuty → kolejne łatwiejsze → paranoja → nihilizm → klęska.
7
LADY MAKBET — postać ZŁOŻONA, nie czarna karton. Początkowo dominująca, planuje zbrodnię, podważa męskość Makbeta. Inwokacja 'UNSEX ME HERE' = performatywne odrzucenie gender (Butler 400 lat później). Druga połowa = załamanie: lunatyzm, mycie wyimaginowanej krwi ('Precz, przeklęta plamo!'), samobójstwo. Stłumiona kobiecość wraca przez sen.
8
KLUCZOWE SYMBOLE (na pewno pytanie!): KREW — ewolucja: męstwo → wina → niezmywalność. 'Czy cały ocean Neptuna zmyje?' SEN — niewinność + sumienie + porządek; 'Makbet sen zabił'. SZTYLET — halucynacja, wewnętrzny konflikt. DZIECI — niewinność, przyszłość; bezdzietność Makbetów = jałowość zła. ZABURZENIA NATURY — Great Chain of Being, kosmiczna reakcja na królobójstwo.
9
HALUCYNACJE — Shakespeare RÓŻNICUJE: wiedźmy WSZYSCY widzą (obiektywne), sztylet i duch Banka WIDZI TYLKO MAKBET (subiektywne, projekcja winy). Genialne rozróżnienie wyprzedzające Freuda.
10
NAJSŁYNNIEJSZE CYTATY: 'Fair is foul, foul is fair' (wiedźmy), 'Unsex me here' (Lady), 'Is this a dagger?' (Makbet), 'Macbeth does murder sleep', 'Out, damned spot!' (Lady), 'Tomorrow, and tomorrow, and tomorrow' (nihilizm), 'Life's but a walking shadow'. MONOLOG 'JUTRO' — NIHILIZM, theatrum mundi, metateatralność.
11
PROBLEM MĘSKOŚCI: Makbet utożsamia z PRZEMOCĄ. Lady manipuluje 'jesteś za miękki'. Paradoks: im więcej przemocy, tym mniej męskości. PRAWDZIWA męskość = Banko + Makduf (płacze po rodzinie). Shakespeare KRYTYKUJE toksyczną męskość — wyprzedza dyskusje XX/XXI w.
12
KONTEKST POLITYCZNY: napisany dla JAKUBA I (1603 koronacja). Banko = mityczny przodek Stuartów (wizja 8 królów). 'Daemonologie' Jakuba I = wiedźmy. SPISEK PROCHOWY 1605 — temat królobójstwa AKTUALNY. Boskie Prawo Królów (Divine Right). 'King's touch' (Edward Wyznawca w akcie IV) = pochlebstwo. Ostrzeżenie przed buntem.
13
PUŁAPKI: NIE Makbet ofiara losu (wybór!), NIE Lady karton (postać złożona, tragiczna), NIE hamartia = 'bycie złym' (ambicja u dobrego człowieka), NIE wiedźmy halucynacje (Banko widzi), NIE las dosłownie wstaje (kamuflaż), NIE Makduf bez matki (cesarskie cięcie), NIE Duncan słaby (idealny król), NIE 'jutro' optymizm (NIHILIZM), NIE Szkocja = Anglia.
14
PORÓWNANIA (PR): z OTELLEM (zło zewnętrzne Jago vs wewnętrzne Makbeta), HAMLETEM (zwlekający vs decyzyjny), KRÓLEM LEAREM (władza i ślepota), ZBRODNIĄ I KARĄ Dostojewskiego (zbrodnia → wyrzuty → kara, identyczny schemat 300 lat później).
FAQ — Makbet
Najczęściej zadawane pytania o ten zakres
Co czarownice przepowiedziały Makbetowi i Bankowi?
Makbetowi trzy tytuły: tan Glamis (już go ma), tan Kawdoru (dostaje go chwilę później) i król. Bankowi, że będzie „Mniejszy, a przecie większy od Makbeta”, „Nie tak szczęśliwy, a przecie szczęśliwy” i że spłodzi królów, choć sam królem nie będzie. W akcie IV trzy zjawy dodają: strzec się tana Fife'u, nie bać się nikogo, kogo rodziła kobieta, i nie bać się niczego, póki las birnamski nie ruszy na Dunsinane.
Jak spełniły się przepowiednie o lesie birnamskim i o kobiecie?
Malkolm kazał żołnierzom uciąć w lesie birnamskim gałęzie i nieść je przed sobą, żeby ukryć liczbę wojska; z murów wyglądało to tak, jakby las szedł na Dunsinane. Makduf powiedział Makbetowi w walce, że był przed czasem wydarty z łona matki, więc nie rodziła go kobieta w zwykły sposób. Obie przepowiednie mówiły prawdę dosłownie, a mimo to oszukały Makbeta.
Kto widzi ducha Banka i co robi Lady Makbet?
Ducha widzi tylko Makbet; goście widzą wolne krzesło. Lady Makbet tłumaczy im, że król „Od lat młodzieńczych” miewa takie ataki, a mężowi mówi, że to jak sztylet powietrzny sprzed zabójstwa Duncana. Duch przychodzi dwa razy, za drugim razem w chwili, gdy Makbet wznosi toast za „drogiego Banka”.
Jak umiera Lady Makbet?
Tekst tego nie pokazuje. W akcie V, sc. V słychać za sceną krzyki kobiet i Seyton mówi: „Królowa umarła”. W ostatniej scenie Malkolm mówi o żonie Makbeta, że własną dłonią śmierć sobie zadała, ale zaznacza: „Jak mówią”. Nie pisz więc na sprawdzianie o konkretnym sposobie samobójstwa, bo w tekście go nie ma.
Jak przećwiczyć „Makbeta” przed sprawdzianem?
Zacznij sesję z samego „Makbeta”: 10 pytań losowanych z 92 w banku, od zamkniętych o przepowiednie i postaci po otwarte o krew, sen i przemianę Lady Makbet. Otwarte sprawdza AI i pokazuje, czego zabrakło w odpowiedzi. Dwie, trzy sesje wystarczą, żeby wiedzieć, którego aktu nie pamiętasz.
Ile zadań z Makbeta jest na maturze?
Makbet to OBOWIĄZKOWA lektura PP — pojawia się regularnie. Na PP: fragment do analizy (najczęściej scena z wiedźmami, monologi Makbeta, scena lunatyzmu Lady Makbet, monolog 'jutro...') + 2-3 pytania zamknięte z fabuły, postaci, symboliki — 5-8 pkt. Na PR: BARDZO CZĘSTO wybierany temat eseju (motyw zła, ambicja jako hamartia, Lady Makbet jako transgresyjna postać kobieca, problem wolnej woli vs przeznaczenia, symbolika krwi/snu, porównania z innymi tragediami Shakespeare'a lub z Dostojewskim) — do 15 pkt. W naszej bazie 92 pytania z 6 typami (CLOSED, MULTI_SELECT, MATCHING, OPEN, ESSAY, CLOZE) — od poziomu 1 (autor, miejsce akcji, liczba wiedźm) do 5 (nihilizm, metateatralność, gender performativity Lady Makbet, jakubinizm). Razem na maturze 5-10 pkt z 60.
Czy Makbet jest ofiarą przeznaczenia czy własnych wyborów?
To CENTRALNE pytanie dramatu — Shakespeare CELOWO POZOSTAWIA je nierozstrzygnięte. ARGUMENTY ZA DETERMINIZMEM (Makbet jako ofiara): 1) Wszystkie PRZEPOWIEDNIE wiedźm SIĘ SPEŁNIAJĄ — od pierwszej (tan Cawdor) po ostatnią (klęska). Sugeruje to z góry ustalony porządek. 2) WIEDŹMY = siły nadprzyrodzone wpływające na bieg wydarzeń. 3) ZABURZENIA NATURY (burze, zaćmienia, konie się pożerają) sugerują wyższy porządek kosmiczny. 4) Makbet wydaje się 'PROWADZONY' — kolejne kroki są nieuchronne. 5) Halucynacje (sztylet) sugerują, że siły zewnętrzne wpływają na umysł. ARGUMENTY ZA WOLNĄ WOLĄ (Makbet odpowiedzialny): 1) Wiedźmy mówią TYLKO, że Makbet zostanie królem — NIE NAKAZUJĄ ZABÓJSTWA. Makbet sam wybiera ŚRODKI. 2) BANKO otrzymuje te same przepowiednie, ale ZACHOWUJE moralność — KONTRAST: ta sama pokusa, różne reakcje = WYBÓR jest kluczowy. 3) Makbet WAHA SIĘ przed zbrodnią (halucynacja sztyletu, sumienie). Gdyby był ofiarą losu, nie wahałby się. 4) Lady Makbet manipuluje, ale ostateczna decyzja Makbeta. 5) RENESANSOWY KONTEKST kładł nacisk na indywidualną odpowiedzialność człowieka — 'człowiek jest panem swego losu'. SYNTEZA SHAKESPEARE'A — SELF-FULFILLING PROPHECY: przepowiednie SPEŁNIAJĄ SIĘ właśnie PRZEZ wybory Makbeta. Gdyby NIE wierzył w nie, NIE zabiłby Duncana — pewnie zostałby królem inną drogą. Proroctwa stają się rzeczywistością przez działania, które wywołują. To NAJBARDZIEJ DOJRZAŁA interpretacja. Los i wybór są SPLECIONE — nie alternatywne, lecz współistniejące. Każda przepowiednia jest WARUNKOWA. Dla matury PR: ważne ukazanie, że pytanie ZOSTAJE OTWARTE, a najlepsze odpowiedzi syntetyzują oba stanowiska. Makbet jest JEDNOCZEŚNIE ofiarą okoliczności (wiedźmy, Lady Makbet, polityczne pokusy) I sprawcą własnej zguby (świadome wybory, decyzje moralne). Shakespeare antycypuje współczesne debaty filozoficzne o wolności w zdeterminowanym świecie.
Czym jest hamartia Makbeta i jak prowadzi do upadku?
HAMARTIA to pojęcie z poetyki ARYSTOTELESA — TRAGICZNA WADA bohatera, która prowadzi go do zguby mimo zalet. Hamartia Makbeta = NIEPOHAMOWANA AMBICJA. POCZĄTKOWO Makbet jest DOBRYM CZŁOWIEKIEM: bohater wojenny, lojalny generał Duncana, mąż kochającej żony, wzór odwagi. Duncan chwali go: 'Brave Macbeth — well he deserves that name'. Otrzymuje tan Glamis dziedzicznie, tan Cawdor jako nagrodę. Mógłby ŻYĆ UCZCIWIE — wybitne życie wojownika i pana. ALE: ma uśpioną wadę — AMBICJĘ. Lady Makbet wcześnie diagnozuje: 'Yet do I fear thy nature; / It is too full o' the milk of human kindness' (boję się twojej natury; jest zbyt pełna mleka ludzkiej dobroci). Ona widzi POTENCJAŁ Makbeta, ale obawia się, że jest 'za miękki' do zbrodni. Ambicja AKTYWUJE SIĘ przez 3 czynniki: 1) PRZEPOWIEDNIE WIEDŹM rozbudzają wizję władzy — Makbet zostanie królem. 2) Pierwsza przepowiednia SPEŁNIA SIĘ szybko (tan Cawdor) — Makbet wierzy w resztę. 3) LADY MAKBET manipuluje, podważa męskość, dodaje odwagi. 4) OKAZJA — Duncan przybywa gościnnie na zamek Inverness. Wszystkie czynniki się składają. Makbet WAHA SIĘ — halucynacja sztyletu, sumienie ostrzega. Ale ambicja zwycięża. PIERWSZA ZBRODNIA prowadzi do TRAGICZNEJ SPIRALI: każde morderstwo wymaga kolejnego dla zatarcia śladów lub eliminacji zagrożeń. Banko (przyjaciel) — bo wiedźmy zapowiedziały jego potomków na tronie. Rodzina Makdufa — bo Makduf ucieka do Anglii. Każda zbrodnia POGŁĘBIA DEHUMANIZACJĘ: 1) Po zabójstwie Duncana — wyrzuty sumienia, halucynacje, niemożność modlitwy. 2) Po zabójstwie Banka — duch nawiedza, paranoja narasta. 3) Po mordzie rodziny Makdufa — Makbet przestaje czuć wyrzuty. EWOLUCJA JĘZYKA Makbeta = wskaźnik upadku: początkowo poetyckie metafory, na końcu nihilistyczna proza ('jutro, i jutro, i jutro... opowieść idioty'). TRACI kolejno: sen (sumienie), modlitwę (sacrum), uczucia (przyjaźń, miłość do żony), wolność (uwięziony w spirali zbrodni), tożsamość (nie poznaje siebie), nadzieję (życie jako 'cień'). Makbet wie, że upadł: 'I have liv'd long enough: my way of life / Is fall'n into the sere, the yellow leaf' (akt V). KLĘSKA: anagnorisis przy Makdufie (zrozumienie oszustwa proroctw), pojedynek, śmierć. Tragiczność polega na tym, że Makbet MIAŁ WYBÓR — nie jest ofiarą losu. Shakespeare pokazuje, że AMBICJA bez umiaru = autodestrukcja. To uniwersalna prawda — dlatego dramat jest ponadczasowy. Lekcja: nie jest ważne, jak utalentowany jesteś, ważne JAK panujesz nad sobą.
Dlaczego scena lunatyzmu Lady Makbet jest tak ważna?
SCENA LUNATYZMU LADY MAKBET (akt V, scena 1) to JEDNA Z NAJSŁYNNIEJSZYCH scen w teatrze światowym i KULMINACJA psychologiczna dramatu. KONTEKST: Lady Makbet, która w pierwszych aktach była silna, zimna, dominująca, znika z głównej akcji od aktu IV. Tymczasem MAKBET twardnieje. Shakespeare pokazuje ODWRÓCENIE ról: im twardszy Makbet, tym bardziej Lady Makbet się kruszy. W akcie V Lady Makbet POJAWIA SIĘ TYLKO RAZ — ale w scenie genialnej. OBSERWATORZY: LEKARZ i SŁUŻĄCA (Gentlewoman). Lekarz został wezwany, żeby zdiagnozować dziwne zachowanie królowej. To NIEMAL POSTĘPOWANIE PSYCHIATRYCZNE — Shakespeare wyprzedza nowoczesne procedury. LADY MAKBET WCHODZI W SZACIE NOCNEJ, ze ŚWIECĄ. Lekarz pyta o świecę: 'Jak ma ją? — Słucha rozkazu, świeca jest stale przy niej; tak miała rozkaz'. Lady Makbet nie chce być sama w ciemności — strach przed mrokiem (paradoks: ta sama kobieta wcześniej wzywała 'ciemność' w inwokacji 'unsex me'). ZACHOWANIE: chodzi z OTWARTYMI OCZAMI, ale NIE WIDZI rzeczywistości — śpi. Obsesyjnie POCIERA DŁONIE, jakby je myła. SŁUŻĄCA: 'To robi od ćwierć godziny'. SŁOWA Lady Makbet (skojarzeniowe, jak strumień świadomości): 'Yet here's a spot' (jest jeszcze plama). 'Out, damned spot! Out, I say!' (Precz, przeklęta plamo! Precz, mówię!). 'One; two: why, then 'tis time to do't' (Pierwsza, druga: czas to zrobić — wraca myślą do momentu mordowania Duncana, kiedy biły zegary). 'Hell is murky' (Piekło jest mroczne — wyznanie własnego stanu). 'Yet who would have thought the old man to have had so much blood in him?' (Któż by pomyślał, że stary człowiek ma tak wiele krwi w sobie? — wspomnienie Duncana). 'The Thane of Fife had a wife: where is she now?' (Tan Fife miał żonę: gdzie ona teraz? — mord rodziny Makdufa). 'Will these hands ne'er be clean?' (Czy te ręce nigdy nie będą czyste?). 'Here's the smell of the blood still: all the perfumes of Arabia will not sweeten this little hand. Oh! Oh! Oh!' (Cały arabski olejek nie posłodzi tej małej ręki). 'What's done cannot be undone' (Co zrobione, nie do odrobienia). LEKARZ: 'More needs she the divine than the physician' (Bardziej potrzebuje księdza niż lekarza). 'Foul whisperings are abroad: unnatural deeds / Do breed unnatural troubles' (Złe szepty się rozchodzą; nienaturalne czyny rodzą nienaturalne kłopoty). ZNACZENIE SCENY: 1) IRONICZNE odwrócenie: kobieta, która mówiła 'odrobina wody zmyje czyn', NIE MOŻE zmyć wyimaginowanej krwi. 2) WYPARTA wina powraca przez sen — Shakespeare antycypuje Freuda (mechanizm wyparcia i powrotu represji). 3) PRAWDA wychodzi na jaw: Lady Makbet w pełni świadomości tłumiła winę, ale we śnie ZNA prawdę o zbrodniach. 4) KARA za hubrys 'unsex me': odrzucone uczucia powracają zwielokrotnione. Nie można BEZKARNIE odrzucić części siebie. 5) PSYCHOSOMATYCZNA reakcja — ciało (sen, mycie rąk) wyraża to, co umysł stłumił. 6) METAFORYCZNIE: cała Szkocja jest 'chora' jak Lady Makbet — tyrania zaraża. 7) ZAPOWIADA SAMOBÓJSTWO Lady Makbet — śmierć jako jedyna ucieczka. 8) STRUKTURALNIE: kontrast z aktem I (silna Lady Makbet) = pełny łuk postaci. To także jeden z PIERWSZYCH wnikliwych obrazów obłędu w literaturze. Wpływ na: Ofelię w 'Hamlecie' (też scena obłędu), późniejszą literaturę psychologiczną. NA MATURZE — kluczowa scena do analizy. Pytania o: symbolikę krwi, mechanizmy wypartej winy, kontrast z początkową Lady Makbet, gender performativity i jego konsekwencje.
Co oznacza nihilistyczny monolog 'jutro, i jutro, i jutro'?
MONOLOG 'JUTRO, I JUTRO, I JUTRO' (akt V, scena 5) to NAJSŁYNNIEJSZY NIHILISTYCZNY tekst w literaturze światowej i FILOZOFICZNA KULMINACJA dramatu. KONTEKST: Makbet jest w zamku Dunsinane, oblężony przez wojska Malcolma. Słyszy WRZASK kobiet ('A cry within of women') i posyła SEYTONA (sługę), żeby sprawdził. Seyton wraca: 'The queen, my lord, is dead' (Królowa, panie, zmarła). LADY MAKBET POPEŁNIŁA SAMOBÓJSTWO. Makbet reaguje SZOKIEM, ale nie płaczem — jest już TAK DALEKO w upadku, że emocje nie działają. Wygłasza monolog. TEKST (kluczowe fragmenty): 'Tomorrow, and tomorrow, and tomorrow, / Creeps in this petty pace from day to day, / To the last syllable of recorded time; / And all our yesterdays have lighted fools / The way to dusty death. Out, out, brief candle! / Life's but a walking shadow, a poor player / That struts and frets his hour upon the stage / And then is heard no more. It is a tale / Told by an idiot, full of sound and fury, / Signifying nothing.' TŁUMACZENIE: 'Jutro, i jutro, i jutro / Pełznie tym drobnym krokiem od dnia do dnia / Do ostatniej sylaby zapisanego czasu; / A wszystkie nasze wczoraj oświetliły głupcom / Drogę do prochowej śmierci. Wygaśnij, wygaśnij, krótka świeczko! / Życie to ledwie cień chodzący, biedny aktor / Który puszy się i wścieka swoją godzinę na scenie / I nie jest więcej słyszany. To opowieść / Opowiedziana przez idiotę, pełna wrzasku i wściekłości, / Nic nie znacząca.' INTERPRETACJA: 1) CZAS jako BEZSENSOWNY MARSZ — 'jutro, i jutro' powtórzenia trzykrotne sugerują nieskończoną monotonię. Czas 'pełznie drobnym krokiem' — nudny, bez celu. 2) 'Last syllable of recorded time' — koniec historii, apokalipsa. 3) 'All our yesterdays have lighted fools the way to dusty death' — przeszłość służy tylko oświetleniu drogi GŁUPCÓW (ludzi) ku ŚMIERCI. Wszyscy ludzie = głupcy. 4) 'OUT, OUT, BRIEF CANDLE' — życie jako KRÓTKA ŚWIECZKA. Wygaszana łatwo. 5) 'LIFE'S BUT A WALKING SHADOW' — życie tylko CIENIEM CHODZĄCYM. Iluzja, nie ma substancji. 6) 'A POOR PLAYER / THAT STRUTS AND FRETS HIS HOUR UPON THE STAGE' — życie jako BIEDNY AKTOR, który puszy się przez godzinę i znika. METATEATRALNOŚĆ — aktor grający Makbeta mówi o aktorstwie. Theatrum mundi (świat jako scena) — wieczna metafora renesansu. 7) 'A TALE TOLD BY AN IDIOT, FULL OF SOUND AND FURY, SIGNIFYING NOTHING' — życie to OPOWIEŚĆ IDIOTY, pełna wrzasku i wściekłości, NIC NIE ZNACZĄCA. Totalny NIHILIZM. ZNACZENIE: 1) Filozoficzny KULMINACJA upadku Makbeta. Stracił już wszystko — żonę (najbliższą), honor, lojalność poddanych, sumienie. Doszedł do PUSTKI absolutnej. 2) RADYKALNY NIHILIZM nietypowy dla renesansu. Epoka renesansu AFIRMOWAŁA człowieka (Pico della Mirandola, Erasmus). Shakespeare tu PODWAŻA tę afirmację — pokazuje człowieka jako bezsensownego aktora. Wyprzedza NIHILIZM XIX/XX w. (Schopenhauer, Nietzsche, BECKETT — 'Czekając na Godota' jakby skrót monologu Makbeta). 3) METATEATRALNOŚĆ — aktor mówi o aktorstwie, podważając granicę iluzja/rzeczywistość. Jeśli życie to teatr, to teatr jest jedynie życiem. Wszystko jest iluzją. 4) CZAS jako wróg — Makbet, który chciał ZATRZYMAĆ CZAS (zabijając potencjalnych następców), teraz czuje, że czas jest BEZSENSOWNY. 5) Nawiązanie do BIBLII — 'all our yesterdays' przypomina Eklezjastes ('vanitas vanitatum'). 6) DRAMATURGICZNIE: monolog SPOWALNIA AKCJĘ tuż przed klimaksem (bitwa). Stwarza moment refleksji, by zaraz potem wpaść w finał. POLITYCZNIE — monolog jest też KRYTYKĄ AMBICJI. Wszystko, do czego Makbet dążył (władza, korona, dynastia), okazało się pustką. Lekcja: cele zewnętrzne nie dają sensu. WPŁYW NA LITERATURĘ: monolog cytowany niezliczone razy. WILLIAM FAULKNER tytuł 'Sound and Fury' (Wrzask i wściekłość) z tego monologu. Beckett, T.S. Eliot, Camus — wszyscy odwołują się. NA MATURZE — kluczowy fragment do analizy. Wskazać: nihilizm, metateatralność, theatrum mundi, kulminację upadku, krytykę ambicji, antycypację XX wieku.
Używamy plików cookies i podobnych technologii do analizy ruchu,
personalizacji treści i marketingu. Niektóre są niezbędne do
działania serwisu. Możesz zaakceptować wszystkie, odrzucić
opcjonalne lub dostosować zgody.
Polityka prywatności
·
Polityka cookies
Ustawienia prywatności
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz
zmienić w dowolnym momencie.
Niezbędne
Zawsze aktywne
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie,
koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie
działa.
Analityka
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga
nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są
faktycznie używane.
Marketing
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu
możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój
darmowej wersji.