Renesans, czyli odrodzenie: humanizm i powrót do antyku. Jan Kochanowski – pieśni, fraszki, „Treny”, „Odprawa posłów greckich”. Rej, Kopernik, Frycz Modrzewski, a z literatury europejskiej Szekspir.
Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.
Sprawdzian z renesansu (język polski) z odpowiedziami →
Quiz · Renesans
41 pytań z tej epoki w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.
Wybierasz epokę albo lekturę, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.
Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.
Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.
Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.
Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.
Kilka pytań z bazy z epoki „Renesans” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
Wprowadzenie
Renesans, czyli odrodzenie, to epoka powrotu do idei, wartości i estetyki starożytnej. Narodził się we Włoszech; do krajów na północ od Alp, w tym do Polski, jego idee dotarły pod koniec XV wieku, a rozpowszechniły się w XVI stuleciu. Za umowny koniec renesansu w Polsce przyjmuje się rok 1601 (wydanie „Rytmów” Mikołaja Sępa Szarzyńskiego) albo 1629 (śmierć Szymona Szymonowica).
Dominującym prądem umysłowym epoki był humanizm, który stawia w centrum zainteresowania człowieka i wszystkie strony jego życia.
Zadania obejmują:
Według podstawy programowej (Dz.U. 2024 poz. 1019) lekturami obowiązkowymi w zakresie podstawowym są wybrane pieśni Kochanowskiego (w tym Pieśń IX z Ksiąg pierwszych i Pieśń V z Ksiąg wtórych), treny IX, X i XI oraz „Makbet”; w zakresie rozszerzonym dochodzą „Treny” jako cykl poetycki i „Hamlet”.
„Odprawa posłów greckich”, „Żywot człowieka poczciwego” Reja (fragmenty), „O poprawie Rzeczypospolitej” Modrzewskiego (fragmenty), wybrane kazanie Piotra Skargi i „Romeo i Julia” są na liście przykładowych lektur uzupełniających.
Przed maturą
Zacznij od: Renesans (odrodzenie), Humanizm, Antropocentryzm i 21 kolejnych pozycji.
Pełna lista10 umiejętności do odhaczenia, od „Ramy epoki i nazwa” po „Szekspir i literatura europejska w podstawie programowej”.
Lista umiejętności8 pułapek, np. „Kochanowski napisał 20 trenów”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.
Typowe błędyNajpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.
Zakres materiału
10 kluczowych umiejętności — do przećwiczenia na zadaniach z bazy.
Renesans, czyli odrodzenie, oznacza powrót do idei, wartości i estetyki starożytnej. Epoka narodziła się we Włoszech, a do Polski jej idee dotarły pod koniec XV wieku i rozpowszechniły się w XVI stuleciu. Daty, które warto znać: około 1450 – wynalezienie druku przez Gutenberga, 1453 – zdobycie Konstantynopola przez Turków, 1492 – odkrycie Ameryki przez Kolumba, 1517 – wystąpienie Marcina Lutra i początek reformacji, 1543 – „Krótka rozprawa” Reja i „O obrotach sfer niebieskich” Kopernika. Granice epoki są umowne: koniec renesansu w Polsce wyznacza się na rok 1601 (wydanie „Rytmów” Sępa Szarzyńskiego) albo 1629 (śmierć Szymona Szymonowica).
Humanizm w węższym znaczeniu to badanie i rozwijanie tradycji antycznej oraz wiedzy o człowieku; w szerszym – postawa, która stawia człowieka i wszystkie strony jego życia w centrum zainteresowania (antropocentryzm). Nie oznacza odrzucenia religii: Kochanowski jest autorem hymnu „Czego chcesz od nas, Panie” i przekładu psalmów („Psałterz Dawidów”).
Twórcy renesansu sięgają po antyczne gatunki, motywy i filozofię. Kochanowski w pieśniach nawiązuje do Horacego (wybrane utwory Horacego są w podstawie programowej lekturą obowiązkową), w „Odprawie posłów greckich” do mitu trojańskiego i budowy tragedii greckiej. W jego utworach widać dwie szkoły filozoficzne starożytności: stoicyzm (zachowanie równowagi ducha w szczęściu i w nieszczęściu) oraz epikureizm (rozumne korzystanie z życia). Fortuna – uosobienie zmiennego losu – pojawia się w pieśniach wielokrotnie.
Jan Kochanowski (1530–1584) urodził się w Sycynie, zmarł w Lublinie. Studiował w Akademii Krakowskiej, potem w Królewcu i w Padwie. Był sekretarzem króla Zygmunta Augusta, a około 1575 roku ożenił się i osiadł na wsi. Najważniejsze dzieła: „Pieśni”, „Fraszki”, „Treny”, „Psałterz Dawidów” i „Odprawa posłów greckich”.
Cykl dziewiętnastu trenów (oraz dołączone „Epitafium Hannie Kochanowskiej”) powstał po śmierci córki poety, Urszuli, i został wydany w Krakowie w 1580 roku. O wieku dziecka mówi Tren XII: „Że więcej nad trzydzieści miesięcy nie miała”. Cykl prowadzi od żalu, przez zwątpienie w dotychczasowe wartości, do pocieszenia. W Trenie IX poeta zwraca się do Mądrości („Kupić by cię, mądrości, za drogie pieniądze”), wylicza to, co mądrość stoicka obiecuje, i kończy wyznaniem klęski: „Nieszcześliwy ja człowiek, którym lata swoje / Na tym strawił, żebych był ujźrzał progi twoje. / Terazem nagle z stopniów ostatnich zrzucony / I miedzy insze, jeden z wiela, policzony”. W ostatnim utworze („Tren XIX albo Sen”) poecie ukazuje się we śnie matka z Urszulą na ręku i udziela mu pociechy: „ludzkie przygody / Ludzkie noś; jeden jest Pan smutku i nagrody”.
Pieśń IX z Ksiąg wtórych („Nie porzucaj nadzieje, / Jakoć sie kolwiek dzieje”) mówi o zmienności losu: po zimie przychodzi wiosna, „Nic wiecznego na świecie: / Radość sie z troską plecie”. Fortuna „w żywe oczy szydzi, / To da, to weźmie, jako sie jej widzi”, dlatego „na szczęście wszelakie / Serce ma być jednakie” – to postawa stoicka. Utwór kończy się zaufaniem do Boga. Pieśń IX z Ksiąg pierwszych („Chcemy sobie być radzi?”), wymieniona w podstawie programowej, zaczyna się wezwaniem do zabawy przy winie i muzyce, a biesiadna Pieśń XX z tych samych ksiąg słowami „Miło szaleć, kiedy czas po temu”.
W utworze z Ksiąg wtórych „Fraszek” mówi sama lipa. Zaprasza przechodnia: „Gościu, siądź pod mym liściem, a odpoczni sobie!”, i wylicza, co mu daje: cień, do którego nie dojdzie słońce, „chłodne wiatry”, śpiew ptaków („Tu słowicy, tu szpacy wdzięcznie narzekają”), miód zbierany przez „pracowite pszczoły” i cichy szept, który sprowadza sen. Taki obraz przyjaznego, kojącego zakątka natury nazywa się toposem locus amoenus (łac. „miejsce przyjemne”).
Tragedia Kochanowskiego wystawiona 12 stycznia 1578 roku w Jazdowie pod Warszawą przed królem i królową. Temat pochodzi z mitu trojańskiego: posłowie greccy, Ulisses i Menelaus, żądają wydania Heleny. Antenor radzi ją oddać, Aleksander (Parys) zabiega o poparcie dla siebie i rada trojańska staje po jego stronie. Budowa wzorowana jest na tragedii greckiej: epeisodia przedzielone pieśniami chóru. Chór zwraca się do rządzących: „Wy, którzy pospolitą rzeczą władacie”, a Ulisses mówi o Troi: „O nierządne królestwo i zginienia bliskie”. Słowa te odczytuje się także jako przestrogę dla Rzeczypospolitej. W podstawie programowej utwór jest na liście lektur uzupełniających.
Mikołaj Rej (1505–1569) – poeta i prozaik piszący po polsku, działacz reformacji; autor „Krótkiej rozprawy między trzemi osobami, Panem, Wójtem a Plebanem” (1543), „Żywota człowieka poczciwego”, „Postylli” i „Zwierzyńca” (1562), z którego pochodzą słowa: „A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają”. Mikołaj Kopernik – „O obrotach sfer niebieskich” (1543), wykład teorii heliocentrycznej. Andrzej Frycz Modrzewski – traktat „O poprawie Rzeczypospolitej” (1551 w Krakowie, wydanie pełne w Bazylei w 1554), z postulatem równości wszystkich stanów wobec prawa. Łukasz Górnicki – „Dworzanin polski” (1566), polska przeróbka dzieła Baldassare Castiglionego. Klemens Janicki (1516–1543) – poeta piszący po łacinie, autor elegii „O sobie samym do potomności”.
„Makbet” Williama Szekspira jest lekturą obowiązkową w zakresie podstawowym, „Hamlet” – w zakresie rozszerzonym, a „Romeo i Julia” znajduje się na liście lektur uzupełniających. Z utworów europejskich tej epoki lista uzupełniająca wymienia też: „Sokoła” Giovanniego Boccaccia, „Pochwałę głupoty” Erazma z Rotterdamu (fragmenty), „Utopię” Tomasza Morusa (fragmenty) i „Don Kichota” Miguela de Cervantesa (fragmenty).
Typowe błędy
Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.
Kochanowski napisał 20 trenów
Cykl liczy 19 trenów; ostatni nosi tytuł „Tren XIX albo Sen”
Dlaczego: Do cyklu dołączone jest jeszcze „Epitafium Hannie Kochanowskiej”, ale nie jest ono trenem.
Mikołaj Rej napisał Treny
„Treny” napisał Jan Kochanowski. Rej jest autorem m.in. „Krótkiej rozprawy” i „Żywota człowieka poczciwego”
Dlaczego: Obaj tworzyli w XVI wieku i obaj pisali po polsku, ale to różni autorzy i różne utwory.
W Trenie IX Kochanowski wychwala filozofię i mądrość
Tren IX kończy się wyznaniem klęski: mądrość, której poeta poświęcił lata, nie uchroniła go przed cierpieniem
Dlaczego: Początek brzmi jak pochwała („Kupić by cię, mądrości, za drogie pieniądze”), ale zastrzeżenie „jesli prawdziwie mienią” i zakończenie („Terazem nagle z stopniów ostatnich zrzucony / I miedzy insze, jeden z wiela, policzony”) pokazują zwątpienie.
Locus amoenus to motyw miłosny
Locus amoenus znaczy „miejsce przyjemne” – to obraz przyjaznego zakątka natury
Dlaczego: We fraszce „Na lipę” składają się na niego cień, chłodny wiatr, śpiew słowików i szpaków, pszczoły i szept liści, który sprowadza sen.
W Pieśni IX z Ksiąg wtórych Fortuna kręci kołem
W tej pieśni Fortuna „szydzi” z ludzi – „To da, to weźmie, jako sie jej widzi” – ale koła w tekście nie ma
Dlaczego: Opisując utwór, trzymaj się jego słów: zmienność losu pokazują tu następstwo zimy i wiosny oraz kapryśna Fortuna.
Humanizm to odrzucenie religii
Humanizm stawia w centrum człowieka, ale nie wyklucza wiary
Dlaczego: Kochanowski jest autorem hymnu „Czego chcesz od nas, Panie” i „Psałterza Dawidów”, a „Tren XIX” kończy się słowami o Bogu: „jeden jest Pan smutku i nagrody”.
„Odprawa posłów greckich” jest lekturą obowiązkową
W podstawie programowej (Dz.U. 2024 poz. 1019) „Odprawa posłów greckich” jest na liście przykładowych lektur uzupełniających
Dlaczego: Obowiązkowe są wybrane pieśni Kochanowskiego i treny IX, X, XI (zakres podstawowy) oraz „Treny” jako cykl poetycki (zakres rozszerzony).
Pieśni Kochanowskiego nie mają nic wspólnego z antykiem
Pieśni nawiązują do poezji Horacego
Dlaczego: Powrót do wzorów starożytnych to podstawowa cecha epoki, od której pochodzi jej nazwa – odrodzenie.
Do zapamiętania
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.
Lektury z epoki
Każda lektura ma własną podstronę z zadaniami, strategią i pojęciami.
Przykłady z bazy
Poniżej 5 prawdziwych zadań z bazy — każde innego typu.
Przeczytaj czwartą i piątą strofę utworu Jana Kochanowskiego „Pieśń V” z ksiąg wtórych („Pieśń o spustoszeniu Podola”).
Zbójce, niestety, zbójce nas wojują, Którzy ani miast, ani wsi budują; Pod kotarzami tylko w polach siedzą, A nas nierządne, ach, nierządne, jedzą! Tak odbieżałe stado więc drapają Rozbójce wilcy, gdy po woli mają, Że ani pasterz nad owcami chodzi, Ani ostrożnych psów za sobą wodzi.
Jana Kochanowskiego „Pieśń V” z ksiąg wtórych („Pieśń o spustoszeniu Podola”), strofy 1, 8 i 10: Wieczna sromota i nienagrodzona Szkoda, Polaku: ziemia spustoszona Podolska leży, a pohaniec sprosny, Nad Niestrem siedząc, dzieli łup żałosny. A teraz k temu obróć myśli swoje Jakobyć szkody nieprzyjaciel twoje Krwią swą nagrodził i omył tę zmazę, Której dziś niesiesz prze swej ziemie skazę. Skujmy talerze na talery, skujmy, A żołnierzowi pieniądze gotujmy. Inszy to darmo po drogach miotali, A my nie damy, bychmy w cale trwali?
Przeczytaj fragmenty utworu Jana Kochanowskiego „Pieśń V” z ksiąg wtórych („Pieśń o spustoszeniu Podola”).
Niewierny Turczyn psy zapuścił swoje, Którzy zagnali piękne łanie twoje Z dziećmi pospołu a nie masz nadzieje, By kiedy miały nawiedzić swe knieje. Jedny za Dunaj Turkom zaprzedano, Drugie do hordy dalekiej zagnano; Córy szlacheckie (żal sie mocny Boże!) Psom bisurmańskim brzydkie ścielą łoże. Zbójce, niestety, zbójce nas wojują, Którzy ani miast, ani wsi budują; Pod kotarzami tylko w polach siedzą, A nas nierządne, ach, nierządne, jedzą! Tak odbieżałe stado więc drapają Rozbójce wilcy, gdy po woli mają, Że ani pasterz nad owcami chodzi, Ani ostrożnych psów za sobą wodzi. Skujmy talerze na talery, skujmy, A żołnierzowi pieniądze gotujmy. Inszy to darmo po drogach miotali, A my nie damy, bychmy w cale trwali?
Przeczytaj strofy 9–11 utworu Jana Kochanowskiego „Pieśń V” z ksiąg wtórych („Pieśń o spustoszeniu Podola”).
Wsiadamy? Czy nas półmiski trzymają? Biedne półmiski, czego te czekają? To pan, i jadać na śrebrze godniejszy, Komu żelazny Mars będzie chętniejszy. Skujmy talerze na talery, skujmy, A żołnierzowi pieniądze gotujmy. Inszy to darmo po drogach miotali, A my nie damy, bychmy w cale trwali? Dajmy, a naprzód dajmy! Sami siebie Ku gwałtowniejszej chowajmy potrzebie. Tarczej niż piersi pierwej nastawiają, Pozno puklerza przebici macają.
Jak się uczyć
Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
Ramy epoki podawaj jako umowne: idee renesansu dotarły do Polski pod koniec XV wieku, rozpowszechniły się w XVI; za koniec przyjmuje się 1601 albo 1629 rok.
Z Kochanowskiego opanuj cztery obszary: pieśni (w tym Pieśń IX z Ksiąg pierwszych i Pieśń V z Ksiąg wtórych, wskazane w podstawie programowej), fraszki, „Treny” (zwłaszcza IX, X, XI) i „Odprawę posłów greckich”.
Humanizm objaśniaj przez przykład: człowiek w centrum zainteresowania nie oznacza odrzucenia wiary – ten sam poeta pisze fraszki, treny, hymn „Czego chcesz od nas, Panie” i przekłada psalmy.
Stoicyzm pokaż na słowach „na szczęście wszelakie / Serce ma być jednakie” z Pieśni IX Ksiąg wtórych, a zwątpienie w niego – na zakończeniu Trenu IX.
Przy „Trenach” pamiętaj o porządku cyklu: żal, zwątpienie, pocieszenie w „Trenie XIX albo Śnie”.
Cytuj dokładnie i tylko to, co pamiętasz na pewno; krótki, wierny cytat („Kupić by cię, mądrości, za drogie pieniądze”) jest wart więcej niż długi i przekręcony.
Rozróżniaj status lektur: „Makbet” – zakres podstawowy, „Hamlet” i „Treny” jako cykl – zakres rozszerzony, „Odprawa posłów greckich” i teksty Reja, Modrzewskiego, Skargi – lista uzupełniająca.
FAQ
Wiedza z działu „Renesans” przyda Ci się też tutaj:
41 zadań z tego działu w quizie z wyjaśnieniami, powtórkami i oceną AI. Subskrypcja odblokowuje cały katalog i pozostałe przedmioty — anulujesz, kiedy chcesz.
Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane przypomnienia o nauce).
