Jan Kochanowski
Treny Jana Kochanowskiego (1580) — cykl 19 utworów żałobnych po śmierci 2,5-letniej Urszulki. 62 pytania w bazie: budowa cyklu, klasyczne epicedium, portret Urszulki, kryzys światopoglądowy (IX-XI), polemika ze stoicyzmem, Tren XIX jako consolatio, środki stylistyczne, nowatorstwo gatunkowe, "Fraszka cnota!" jako apogeum kryzysu.
Treny — cykl 19 utworów żałobnych JANA KOCHANOWSKIEGO (ok. 1530-1584), wydany w KRAKOWIE w 1580 r. w drukarni Łazarzowej Jana Januszowskiego. Powstały w okresie CZARNOLESKIM (po 1570 r.) po śmierci dwuipółletniej (ok. 30 miesięcy) córki poety URSZULKI KOCHANOWSKIEJ (zmarła ok. 1578-79). Cykl zamyka EPITAFIUM HANNIE — drugiej córce, która "za siostrą prędko pospieszyła". W naszej bazie 62 pytania pokrywających siedem obszarów:
12 kluczowych umiejętności — każda przećwiczona na konkretnych zadaniach z bazy.
TREN (gr. THRENOS) to gatunek LIRYKI FUNERALNEJ (żałobnej) ukształtowany w starożytnej Grecji. Tradycyjnie poświęcany PERSONA GRAVIS — wybitnym osobistościom: królom, bohaterom, mędrcom, wodzom (PINDAR, OWIDIUSZ, SYMONIDES). KLASYCZNE EPICEDIUM antyczne miało 5 CZĘŚCI: 1) LAUDES — pochwała zalet i cnót zmarłego. 2) IACTURAE DEMONSTRATIO — ukazanie ogromu poniesionej straty. 3) LUCTUS — wyrażenie żalu i bólu. 4) CONSOLATIO — pocieszenie, próba ukojenia bólu. 5) EXHORTATIO — napomnienie, moralne wnioski. NOWATORSTWO KOCHANOWSKIEGO (rewolucyjne w XVI w.!): a) POŚWIĘCIŁ poważne dzieło DZIECKU 2,5-letniemu — totalne przełamanie konwencji persona gravis. Wcześniej dziecko NIE MOGŁO być bohaterem poważnej liryki. XVI-wieczne POETYKI NORMATYWNE nie pozwalały na takie odstępstwo. WYDAWCA Jan Januszowski (drukarnia Łazarzowa, 1580) czuł potrzebę OBRONY poety przed zarzutem, że poświęcił poważne dzieło 'błahemu' tematowi. b) ROZBIŁ jeden tren na CYKL 19 UTWORÓW — wcześniej tren był jednym utworem. Pierwszy cykl elegijny w literaturze polskiej. c) UCZYNIŁ BOHATEREM osobę OPŁAKUJĄCĄ — podmiot liryczny (OJCIEC-FILOZOF) jest równie ważny jak zmarła. Dwóch bohaterów: Urszulka i sam Kochanowski. d) OSOBISTY, AUTOBIOGRAFICZNY charakter (LIRYKA WYZNANIA, podmiot = autor). Tren nie pisany na zamówienie, lecz z autentycznego bólu. e) PRZEMIESZAŁ KOLEJNOŚĆ części antycznego epicedium — laudes (pochwały) rozsiane po cyklu, consolatio dopiero w Trenie XIX, luctus w wielu utworach. Kochanowski UDOWODNIŁ, że ból rodzica jest UNIWERSALNY i zasługuje na najwyższą formę literacką. Inne gatunki LIRYKI FUNERALNEJ: EPITAFIUM (napis nagrobny — w cyklu Trenów Epitafium Hannie), ELEGIA ŻAŁOBNA.
Cykl 19 trenów + DEDYKACJA + EPITAFIUM HANNIE. Kompozycyjnie DZIELI SIĘ NA 4 ETAPY ŻAŁOBY (psychologicznie zgodne ze współczesnym modelem Kübler-Ross): 1) TRENY I-IV (rozpacz, wezwanie żalu, gniew). Tren I: wezwanie 'wszytkich łez Heraklita i skarg Symonidesa', pytanie 'Co lżej: czy jawnie żałować, czyli się z przyrodzeniem gwałtem mocować?' (UCZUCIE vs STOICYZM). Porównanie do SŁOWIKA-MATKI, której smok porywa pisklęta — bezsilność. Tren IV: NIOBE — porównanie do królowej skamieniałej z żałości po 14 dzieciach. 2) TRENY V-VIII (czuła pamięć, pochwała, ukazanie straty = LAUDES + IACTURAE DEMONSTRATIO). Tren V: oliwka mała podcięta przez ogrodnika. Tren VI: 'Safo słowieńska', pożegnalne słowa Urszulki. Tren VII: 'Nieszczęsne ochędóstwo' — ubranka. Tren VIII: 'Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim'. 3) TRENY IX-XI (KULMINACJA KRYZYSU filozoficzno-religijnego!). Tren IX: 'Kupić by cię, Mądrości' — odrzucenie stoicyzmu. Tren X: 'Gdzieśkolwiek jest, jesliś jest' — zwątpienie w nieśmiertelność duszy. Tren XI: 'Fraszka cnota!' — kulminacja, odrzucenie cnoty (najwyższej wartości stoickiej). 4) TRENY XII-XVIII (stopniowe wyciszanie, szukanie sensu). Tren XII: 'Kłosie mój jedyny' — pochwała Urszulki + 'grzebę z tobą i nadzieję'. Tren XIII: kamień nagrobny, epitafium wewnątrz trenu. Tren XIV: Orfeusz — chce zstąpić do Hadesu. Tren XV: rozbudowany mit Niobe. Tren XVI: polemika z Cyceronem ('Arpinie wymowny... wywiodłeś wszytkim, nie wywiodłeś sobie'). Tren XVII: psalm pokutny, odrzucenie złotego środka. Tren XVIII: zwrot do Boga. 5) TREN XIX 'ALBO SEN' (CONSOLATIO!) — kulminacja pocieszenia. Sen, ZMARŁA MATKA z Urszulką na ręku. 6 ARGUMENTÓW pocieszenia. Końcowa rada: 'LUDZKIE PRZYGODY / LUDZKIE NOŚ'. NIE jest powrotem do naiwnego stoicyzmu — to SYNTEZA chrześcijaństwa + stoicyzmu + pokory.
Tren I OTWIERA cykl. POETA WZYWA: 'Wszytki płacze, wszytki łzy HERAKLITOWE / I skargi i Symonidowe... użyczcie mi tych mocy, którymi rzucacie...'. HERAKLIT — filozof grecki znany z płaczu nad losem ludzkim. SYMONIDES — grecki poeta liryki funeralnej. Topos zbiorowego wezwania starożytnych. Następnie SŁYNNE PORÓWNANIE: 'Tak więc smok upatrzywszy gniazdo kryjome / SŁOWICZKI LICHE swoje p[r]obierając, łowi; / A matka — szczebiece uboga, A na zbójcę coraz się miece'. Słowik-matka próżno walczy ze smokiem (śmiercią) porywającym pisklęta. PORÓWNANIE: poeta = słowik-matka, Śmierć = smok, Urszulka = pisklę. WALOR: BEZSILNOŚĆ ojca wobec śmierci dziecka. KOŃCOWE PYTANIE (kluczowe dla całego cyklu): 'Prózno płakać — podobno drudzy rzeczecie. / Cóż, prze Bóg żywy, NIE JEST PRÓZNO NA ŚWIECIE? / Wszytko prózno! Macamy, gdzie miękcej w rzeczy, / A ono wszędy ciśnie! BŁĄD — WIEK CZŁOWIECZY!' Filozoficzny ton zbliżony do Eklezjastesa (vanitas). Tren kończy: 'Nie wiem, co lżej: czy w smutku JAWNIE ŻAŁOWAĆ, / Czyli się z PRZYRODZENIEM gwałtem MOCOWAĆ?' = wybór między NATURALNYM uczuciem (płacz) a STOICKIM opanowaniem. To pytanie jest CENTRALNYM dylematem całego cyklu — przejście od początkowego wyboru ('co lżej?') do ostatecznej odpowiedzi w Trenie XIX ('ludzkie przygody ludzkie noś').
Portret Urszulki budowany w kilku Trenach jako WYIDEALIZOWANY obraz dziecka. Funkcja: pochwała (LAUDES) i podkreślenie ogromu STRATY. TREN V — porównanie HOMERYCKIE: 'Jako oliwka mała pod wysokim sadem... ledwie się ukaże nad ziemię, a ogrodnik niebaczny / Mając ją za zielsko, kosaków poimie' — Urszulka jak OLIWKA podcięta przez nieuwagę. Symbol: kruchość, niedojrzałość, bezsilność wobec śmierci. 'Upada przed nogami matki ulubionej'. TREN VI — 'SAFO SŁOWIEŃSKA' (słowiańska). SAFONA = starożytna grecka poetka z Lesbos. Porównanie 2,5-latki do najwybitniejszej liryczki świata antycznego = HIPERBOLA. Cytat: 'Lutnia (cytra) dziedzicznym prawem spaść miała' — ojciec miał nadzieję, że córka odziedziczy talent poetycki. Urszulka tworzyła 'nowe piosnki' i 'cały dzień śpiewała jak lichy słowiczek w krzaku zielonym'. POŻEGNALNE SŁOWA Urszulki: 'Już ja tobie, moja matko, służyć nie będę / Ani za twym wdzięcznym stołem miejsca zasiędę; / PRZYJDZIE MI KLUCZE POŁOŻYĆ, samej precz jechać, / Domu rodziców swych miłych wiecznie zaniechać.' — formuła PANNY WYCHODZĄCEJ ZA MĄŻ. Inwersja: zamiast iść na ślub, idzie na śmierć. TREN VII — APOSTROFA do UBRANEK: 'NIESZCZĘSNE OCHĘDÓSTWO, żałosne ubiory / Mojej namilszej cory!' Wymienia: letniczek pisany (kolorową sukienkę), uploteczki (ozdoby do włosów), paski złocone, giezłeczko (koszulkę pogrzebową), tkaneczkę, BRYŁECZKĘ ZIEMI ('Ojciec ziemie bryłeczkę / W główki włożył'). KONTRAST: wyprawa ŚLUBNA (nadzieja) vs POGRZEBOWA (rzeczywistość). 'I posag, i ona / W jednej skrzynce zamkniona' — trumna stała się skrzynią posagową. ZDROBNIENIA potęgują wzruszenie. TREN VIII — 'Wielkieś mi uczyniła PUSTKI w domu moim, / Moja droga Orszulo'. PARADOKS: 'Pełno nas, a jakoby NIKOGO NIE BYŁO: / Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło' — HIPERBOLA (jedno dziecko = więcej niż wszyscy). 'Tyś za wszytki mówiła, za wszytki śpiewała, / Wszytkiś w domu kąciki zawżdy pobiegała' — Urszulka jako DUSZA DOMU. ANAFORA 'wszytki'. PERSONIFIKACJA: 'Z każdego kąta żałość człowieka ujmuje'. TREN XII — laudes w czystej formie. Urszulka: 'OCHĘDOŻNA, POSŁUSZNA, KARNA, NIEPIESZCZONA, ŚPIEWAĆ, MÓWIĆ, RYMOWAĆ jako co dorosła'. Cnoty dorosłego dziecka. METAFORA KŁOSA: 'Kłosie mój jedyny... znowu cię w smutną ziemię sieję! Ale pospołu z tobą GRZEBĘ I NADZIEJĘ'. Wszystko 'w tak małym wieku — nie więcej nad trzydzieści miesięcy'.
TRENY IX, X, XI to KULMINACJA kryzysu światopoglądowego — Kochanowski TRACI 3 FILARY renesansowego humanizmu. TREN IX — POLEMIKA ZE STOICYZMEM. 'KUPIĆ BY CIĘ, MĄDROŚCI, za drogie pieniądze!' Apostrofa do uosobionej Mądrości stoickiej. Mądrość MIAŁA: wykorzenić żądze, troski, lęki; uczynić człowieka odpornym na ból, śmierć, strach; zapewnić równowagę ducha; równać niskie z wysokimi. Poeta CZUJE SIĘ OSZUKANY: spędził lata, by dojść do progów Mądrości, a teraz po śmierci córki okazał się 'Z STOPNIÓW OSTATNICH ZRZUCONY / I między insze, jeden z wiela, POLICZONY'. MĄDROŚĆ NIE CHRONI PRZED CIERPIENIEM. To ostry kontrast z PIEŚNIAMI, gdzie Kochanowski czcił stoicyzm. TREN X — ZWĄTPIENIE RELIGIJNE. Cały utwór złożony z PYTAŃ RETORYCZNYCH o miejsce pobytu duszy Urszulki: 'Czyś ty nad wszytki nieba wysoko wniesiona / I tam w liczbę aniołków małych policzona? / Czyliś do raju wzięta? Czyliś na szczęśliwe / Wyspy zaprowadzona? Czy cię przez teskliwe / CHARON jeziora wiezie i napawa zdrojem / Niepamięci, że nic wiesz o płaczu mojem? / Czy, człowieka zrzuciwszy (...) Wzięłaś na się postawę i piórka SŁOWICZE? / Czyli się w czyśćcu czyścisz, jesli z strony ciała / JAKAKOLWIEK ZMAZECZKA na tobie została?' SYNKRETYZM RELIGIJNY: chrześcijaństwo (niebo, aniołki, raj, czyściec) + mitologia grecka (Charon, jeziora Hadesu, Wyspy Szczęśliwe) + reinkarnacja (słowik). Poeta nie znajduje pewności w żadnej tradycji. APOGEUM: 'Pociesz mię, jako możesz, a staw się przede mną / Lubo snem, lubo cieniem, lub MARĄ NIKCZEMNĄ! ... GDZIEŚKOLWIEK JEST, JESLIŚ JEST!' 'Jesliś jest' = ZWĄTPIENIE w samo istnienie duszy po śmierci. Najgłębsze pytanie metafizyczne cyklu. TREN XI — APOGEUM kryzysu, ODRZUCENIE CNOTY. 'FRASZKA CNOTA! — powiedział BRUTUS porażony'. Marek Juniusz Brutus (stoik, zabójca Cezara w imię cnoty republikańskiej) PRZED SAMOBÓJSTWEM w 42 r. p.n.e. po klęsce pod Filippi miał powiedzieć: 'Fraszka cnota!' Kochanowski utożsamia się z nim — jeśli sam Brutus zwątpił, to poeta TEŻ ma do tego prawo. 'FRASZKA, kto się przypatrzy, FRASZKA Z KAŻDEJ STRONY!' Cnota = 'fraszka' (DROBIAZG, nic warte). IRONIA W USTACH AUTORA FRASZEK. Pobożność NIKOGO NIE RATUJE: 'nieznajomy WRÓG jakiś miesza ludzkie rzeczy / Nie chcąc rozróżniać dobrych od złych'. Ludzie 'wspinają się do nieba' próbując poznać tajemnice boskie, ale 'WZROK ŚMIERTELNEJ ŹRZENICY TĘPY NA TO!' Końcowe DRAMATYCZNE PYTANIE: 'Żałości! co mi czynisz? Owa już oboje / Mam stracić: i POCIECHĘ, I BACZENIE swoje?' — poeta boi się stracić nie tylko córkę, ale i ROZUM. To DNO kryzysu.
Tren XIX (ostatni, najdłuższy) to CONSOLATIO cyklu, KULMINACJA pocieszenia. FORMA: poeta zasypia pod ranem (alegoria: po nocy żałoby przychodzi świt nadziei). WE ŚNIE pojawia się ZMARŁA MATKA z URSZULKĄ na ręku. Dziewczynka wygląda JAK ZA ŻYCIA: 'Twarz, ona twarz jej, jedno już barziej blada / Niż biała'. Ma 'GIEZŁECZKO białe', 'WŁOSKI POKRĘCONE', 'twarz rumiana'. Detale powtarzają obrazy z wcześniejszych trenów. ARGUMENTY MATKI (6 punktów consolatio): 1) URSZULKA ŻYJE W NIEBIE — 'świeci jak jutrzenka', wśród aniołów, MODLI SIĘ za rodziców. To odpowiedź na 'jesliś jest' z Trenu X — JEST. 2) ZIEMSKIE ROZKOSZY SĄ PŁONE — 'więcej w nich żałości niż radości', 'frasunki i łzy'. Życie ziemskie = cierpienie. 3) URSZULKA UNIKNĘŁA cierpień świata: bólu rodzenia, nędznego małżeństwa, sieroctwa, wszelkich niedoli. ZMARŁA SZCZĘŚLIWIE. 4) CIERPIENIE JEST POWSZECHNE: 'Co wszystkich jednako ciśnie, nie wiem czemu / Tobie ma być, synu mój, NAJCIĘŻEJ JEDNEMU?'. Argument antykorbawszy egotyzm bólu. 5) CZAS LECZY, ale MĄDRY uprzedza go ROZUMEM — 'czego MĄDRY nie raz, raz głupi doczekać musi'. Lepiej zrozumieć teraz niż wymusić zrozumienie czasem. 6) 'JEDEN JEST PAN SMUTKU I NAGRODY' — Bóg daje I cierpienie, I nagrodę. Trzeba przyjąć Jego wolę. KOŃCOWA RADA: 'A tak i ty, MIERNIE się zachowaj... LUDZKIE PRZYGODY / LUDZKIE NOŚ' — godzić się z losem PO LUDZKU, ani jak kamień (bezuczuciowo), ani jak dziecko (rozpaczliwie). MĄDROŚĆ przemieniona. 'SKRYTE SĄ PAŃSKIE SĄDY' — pokora wobec Boga. NOWY ŚWIATOPOGLĄD: NIE wraca do naiwnego stoicyzmu. Buduje SYNTEZĘ: a) CHRZEŚCIJAŃSKA WIARA — dusza nieśmiertelna, Urszulka w niebie. b) STOICKA AKCEPTACJA losu — przyjąć to, co się dzieje, jako los ludzki. c) POKORA WOBEC BOGA — nie pytać, dlaczego; wierzyć, że Bóg wie. d) UZNANIE ludzkiej kruchości — 'człowiek nie kamień'. To MĄDROŚĆ DOJRZALSZA, przeszła przez OGIEŃ CIERPIENIA. Tren XIX SPINA cykl klamrą: od pytania 'co lżej' z Trenu I do odpowiedzi 'ludzkie przygody ludzkie noś' z Trenu XIX.
Treny to ARCYDZIEŁO retoryki poetyckiej. ŚRODKI: 1) APOSTROFY (dominujący środek w cyklu) — do ZMARŁEJ ('Moja droga Orszulo', Tren VIII), do MĄDROŚCI ('Kupić by cię, Mądrości', Tren IX), do CYCERONA ('Arpinie wymowny', Tren XVI), do BOGA (Tren XVIII), do UBRANEK ('Nieszczęsne ochędóstwo', Tren VII), do ŚMIERCI ('Opakeś to, niebaczna śmierci', Tren XIII), do MURARZY (Tren XIII), do BRUTUSA (Tren XI). Funkcja: budują bezpośredniość, emocjonalny nacisk. 2) PARADOKSY: 'Pełno nas, a jakoby nikogo nie było' (Tren VIII) — kwintesencja żałoby. 'Macamy, gdzie miękcej w rzeczy, / A ono wszędy ciśnie' (Tren I). 3) HIPERBOLE: 'Safo słowieńska' (porównanie 2,5-latki do Safony, Tren VI), 'jedną maluczką duszą tak wiele ubyło' (Tren VIII). 4) PORÓWNANIA HOMERYCKIE: oliwka mała podcięta (Tren V), słowik-matka i smok (Tren I). Rozbudowane, wielowierszowe, anytcznym wzorem. 5) ZDROBNIENIA (bardzo charakterystyczne): GIEZŁECZKO, TKANECZKA, BRYŁECZKA, GŁÓWKI, RĘCZYNKAMI, STOPECZKAMI, CZŁONECZKI, ZMAZECZKA, DZIECINKI, SŁOWICZKI, OPLOTECZKI. Funkcja: a) Wyrażają CZUŁOŚĆ i miłość ojca do dziecka. b) PODKREŚLAJĄ mały wiek i kruchość. c) Potęgują WZRUSZENIE czytelnika. d) Budują INTYMNY, rodzicielski ton. e) Kontrast między CIEPŁEM wspomnień a chłodem śmierci. 6) PYTANIA RETORYCZNE — cały Tren X ('Czyś ty nad wszytki nieba wysoko wniesiona?' itd.), Tren I, Tren XI. 7) WYKRZYKNIENIA: 'Fraszka cnota!', 'Wszytko prózno!', 'O mała pociecho!'. 8) WYLICZENIA: ubranka Urszulki (VII), cnoty dziecka (XII), miejsca pobytu duszy (X). 9) ANAFORY: 'wszytki... wszytki...' (VIII), 'czy... czy...' (X). 10) METAFORY: KŁOS (Tren XII), OLIWKA (V), SŁOWICZEK (różne). 11) EPITETY: namilsza, droga, wdzięczna, jedyna, kochanie ojcowe. 12) PERSONIFIKACJE: 'żałość człowieka ujmuje', 'śmierć niebaczna'. 13) IRONIA: 'Fraszka cnota' w ustach autora FRASZEK = drobiazg = nic warte. Wszystkie środki służą EKSPRESJI ŻALU i KONSTRUKCJI portretu Urszulki + autoportretu cierpiącego ojca.
Treny GĘSTO ODWOŁUJĄ SIĘ do antyku — Kochanowski jako renesansowy humanista łączy starożytność z chrześcijaństwem. POSTAĆE: 1) NIOBE (Treny IV, XV) — mityczna królowa Teb, żona Amfiona, matka 14 dzieci (7 córek + 7 synów). Chełpiła się płodnością wobec Latony (matki Apollina i Artemidy, która miała tylko dwoje). W zemście Apollon zabił synów, Artemida córki. Niobe skamieniała z żałości na górze Sipylos; z kamienia wiecznie płyną łzy. Tren IV: 'Nie dziwuję NIOBIE, że na martwe ciała / Swoich namilszych dziatek patrząc skamieniała'. Wcześniej mit mógł wydawać się przesadą; teraz poeta sam doświadcza porównywalnego bólu. Tren XV rozbudowuje historię Niobe. Niobe = TOPOS cierpienia rodzica. 2) ORFEUSZ (Tren XIV) — mityczny tracki poeta, syn Apollina (lub Eagra) i muzy Kaliope. Po śmierci żony EURYDYKI (ugryziona przez węża) ZSTĄPIŁ DO HADESU. Pieśnią ZMIĘKCZYŁ Plutona i Persefonę, którzy zgodzili się oddać Eurydykę — pod warunkiem, że Orfeusz nie obejrzy się do wyjścia. Obejrzał się — Eurydyka zniknęła na zawsze. Kochanowski: 'Owa go to łzami, / To tymi żałosnymi zmiękczywa pieśniami, / Że mi moję namilszą dziewkę jeszcze wróci'. Funkcja: a) DESPERACJA — poeta gotów zejść do piekieł. b) POEZJA jako narzędzie walki ze śmiercią. c) Rezygnacja: 'tamże już za jedną drogą zostać' — gdyby nie odzyskał córki, wolałby tam zostać. 3) HERAKLIT z Efezu (Tren I) — filozof grecki (VI/V w. p.n.e.) znany z płaczu nad LOSEM LUDZKIM, 'panta rhei' (wszystko płynie). Topos: filozof-płaczek. 4) SYMONIDES z Keos (Tren I) — grecki poeta liryki funeralnej. Topos: mistrz skarg. 5) SAFONA z Lesbos (Tren VI) — poetka grecka (VII/VI w. p.n.e.). Wzór KOBIECEJ poezji. 'Safo słowieńska' = hiperbola. 6) CYCERON (Tren XVI) — 'ARPINIE WYMOWNY' (z miasta Arpinum). Rzymski filozof i mówca (106-43 p.n.e.), autor 'Tusculanae disputationes' o znoszeniu cierpień. ALE: sam Cyceron PŁAKAŁ idąc na wygnanie z Rzymu (58 r. p.n.e.), ŻAŁOWAŁ śmierci córki TULII (45 r. p.n.e.), nie chciał umrzeć, gdy go ścigali. Polemika: 'Wywiodłeś wszytkim, NIE WYWIODŁEŚ SOBIE'. Argument: ŁATWIEJ UCZYĆ niż żyć. Kochanowski nie atakuje Cycerona — UTOŻSAMIA SIĘ z nim. Obaj filozofowie, którym nie udało się zastosować własnych nauk. 7) BRUTUS (Tren XI) — Marek Juniusz Brutus (85-42 p.n.e.), stoik, zabójca Cezara w marcu 44 r. p.n.e. w imię cnoty republikańskiej. Po klęsce pod FILIPPI (42 r. p.n.e.) popełnił samobójstwo. Przed śmiercią miał wypowiedzieć: 'Fraszka cnota!' (zwątpienie w wartość, w imię której zabił przyjaciela). Kochanowski przywołuje go jako PRECEDENS. 8) TANTAL — ojciec Niobe. 9) CHARON (Tren X) — przewoźnik dusz przez rzekę Acheron w Hadesie. SYNKRETYZM RELIGIJNY: w Trenie X mitologia grecka (Charon, Wyspy Szczęśliwe) PRZEPLATA SIĘ z chrześcijaństwem (niebo, raj, aniołki, czyściec). Renesansowy HUMANIZM — antyk jako wzór + chrześcijaństwo jako wiara.
DRAMATYCZNA RÓŻNICA między światopoglądem Pieśni a Trenów. W PIEŚNIACH (zwłaszcza 'Pieśń IX', 'Nie porzucaj nadzieje') Kochanowski był WYZNAWCĄ STOICYZMU: chwalił CNOTĘ jako wartość najwyższą, MĄDROŚĆ jako drogę do szczęścia, RÓWNOWAGĘ ducha wobec Fortuny, ZASADĘ ZŁOTEGO ŚRODKA (mierność, umiar). Pisał: 'Lecz na szczęście wszelakie / Serce ma być jednakie' — postulat stoickiego SPOKOJU. W TRENACH następuje GWAŁTOWNA POLEMIKA: TREN IX atakuje Mądrość ('Kupić by cię, Mądrości' — okazała się bezużyteczna). TREN XI odrzuca CNOTĘ ('Fraszka cnota!' — najwyższa wartość stoicka okazała się drobiazgiem). TREN XVII poddaje w wątpliwość ZASADĘ MIERNOŚCI: 'Wiodłem swój żywot tak skromnie, / Że ledwe kto wiedział o mnie. / A Pan zadał mi raz tym znaczniejszy' — skromne życie NIE CHRONI przed nieszczęściem. Złoty środek nie ratuje. RÓŻNICA: w Pieśniach stoicyzm był TEORIĄ wygodną i piękną. W Trenach poeta KONFRONTUJE ją z PRAKTYKĄ cierpienia (śmierć dziecka) i stwierdza: NIE DZIAŁA. 'CZŁOWIEK NIE KAMIEŃ' — nie da się wyłączyć emocji rozumem. WAŻNE NA MATURZE: Treny NIE odrzucają stoicyzmu CAŁKOWICIE. Odrzucają jego NAIWNĄ WERSJĘ (filozofię bezbolesności). TREN XIX odbudowuje mądrość — ale CIERPIENIEM PRZEMIENIONĄ. Nowy światopogląd to SYNTEZA: a) Stoicka AKCEPTACJA losu ('ludzkie przygody ludzkie noś'). b) Chrześcijańska WIARA (dusza nieśmiertelna). c) POKORA wobec Boga ('skryte są Pańskie sądy'). d) Uznanie ludzkiej KRUCHOŚCI. To NIE jest powrót do dawnego optymizmu — to MĄDROŚĆ DOJRZALSZA. Kochanowski przeszedł przez OGIEŃ CIERPIENIA i wyszedł zmieniony. SCHEMAT psychologiczny: TEZA (stoicyzm Pieśni) → ANTYTEZA (kryzys Trenów IX-XI) → SYNTEZA (Tren XIX). Heglowska dialektyka 200 lat przed Heglem.
Jednym z najsilniejszych motywów Trenów jest INWERSJA PORZĄDKU NATURY — RODZICE chowają DZIECI zamiast odwrotnie. To źródło BUNTU wobec losu. TREN XII rozwija METAFORĘ KŁOSA: 'KŁOSIE MÓJ JEDYNY, / Jeszcześ mi się był nie zstał, a ja, twej godziny / Nie czekając, znowu cię w smutną ziemię SIEJĘ! / Ale POSPOŁU Z TOBĄ GRZEBĘ I NADZIEJĘ'. METAFORYKA AGRARNA: a) Kłos = Urszulka (młoda, niedojrzała). b) Sianie kłosa w ziemię = pochowanie dziecka. c) Ojciec jako rolnik OBRACA porządek wsteczny: sieje, zamiast zbierać. d) NORMALNIE rolnik czeka, aż kłos dojrzeje, a potem zbiera. Tutaj: kłos PODCIĘTY za wcześnie, ojciec MUSI go z powrotem zasiać. e) 'Grzebę nadzieję' — z córką pogrzebana cała przyszłość, oczekiwania, plany. f) Inwersja PORZĄDKU NATURY — kłos powinien dojrzeć, dziecko powinno przeżyć rodzica. TREN XIII rozwija ten motyw w kamieniu nagrobnym. Kochanowski prosi murarzy o KAMIEŃ CIOSANY z NAPISEM (epitafium wewnątrz trenu): 'ORSZULA KOCHANOWSKA TU LEŻY, KOCHANIE / OJCOWE ALBO RACZEJ PŁACZ I NARZEKANIE. / OPAKEŚ TO, NIEBACZNA ŚMIERCI, UDZIAŁAŁA / NIE JAĆ ONEJ, ALE MNIE ONA PŁAKAĆ MIAŁA'. INTERPRETACJA: a) 'Kochanie ojcowe albo raczej płacz i narzekanie' = Urszulka stała się SYNONIMEM ŻALU. b) 'OPAKEŚ TO UDZIAŁAŁA, niebaczna śmierci' = śmierć ZROBIŁA WSZYSTKO NA OPAK, na odwrót. c) 'Nie jać onej, ale mnie ona płakać miała' = to CÓRKA powinna kiedyś OPŁAKIWAĆ OJCA, nie odwrotnie. Naturalny porządek odwrócony. 'Niebaczna śmierć' = śmierć bez sensu, ślepa. Apostrofa, oskarżenie. Motyw INWERSJI PORZĄDKU NATURY jest jednym z głównych ŹRÓDEŁ BUNTU Kochanowskiego: jeśli świat jest bezsensowny w tak fundamentalnej kwestii, jaki sens ma stoicka mądrość? Argument przeciw stoicyzmowi. Wpływ na poezję XIX-XX w. (motyw rodzica chowającego dziecko jako szczyt cierpienia — np. Mickiewicz pisząc o śmierci syna; Norwid; współczesna poezja żałobna).
TREN X to NAJBARDZIEJ wyrazisty przykład SYNKRETYZMU RELIGIJNEGO — łączenia różnych tradycji wiary. Cały utwór = SERIA PYTAŃ RETORYCZNYCH o miejsce pobytu duszy Urszulki. Kochanowski PRZESZUKUJE WSZYSTKIE ZNANE TRADYCJE: 1) TRADYCJA CHRZEŚCIJAŃSKA: a) NIEBO + ANIOŁY — 'Czyś ty nad wszytki nieba wysoko wniesiona / I tam w liczbę aniołków małych policzona?' b) RAJ — 'Czyliś do raju wzięta?' c) CZYŚCIEC — 'Czyli się w czyśćcu czyścisz, jesli z strony ciała / Jakakolwiek ZMAZECZKA na tobie została?' 2) TRADYCJA MITOLOGICZNA GRECKA: a) WYSPY SZCZĘŚLIWE — 'Czyliś na szczęśliwe / Wyspy zaprowadzona?' (mityczne miejsce pobytu dusz wybitnych, gdzie wieczna wiosna). b) HADES — 'Czy cię przez teskliwe / CHARON jeziora wiezie i napawa ZDROJEM NIEPAMIĘCI?' (Lete = rzeka zapomnienia). c) CYPRYSOWE LASY Hadesu. 3) REINKARNACJA / METEMPSYCHOZA: 'Czy, człowieka zrzuciwszy i myśli dziewicze, / Wzięłaś na się postawę i PIÓRKA SŁOWICZE?' Urszulka jako słowik = wcielenie pitagorejskie. 4) NICOŚĆ (epikurejska / nihilistyczna): 'Czyś po śmierci tam poszła, kędyś pierwej była, / Niżeś się na mą wieczną żałość urodziła?' (Powrót do nieistnienia przed urodzeniem). DRAMATYCZNE APOGEUM: 'Pociesz mię, jako możesz, a staw się przede mną / Lubo snem, lubo cieniem, lub MARĄ NIKCZEMNĄ! ... GDZIEŚKOLWIEK JEST, JESLIŚ JEST!' To NAJGŁĘBSZE pytanie metafizyczne cyklu — czy w ogóle istnieje życie pozagrobowe? FUNKCJA SYNKRETYZMU: 1) Wyraża ROZPACZ poety — szuka córki we WSZYSTKICH tradycjach, w żadnej nie znajduje pewności. 2) Renesansowy HUMANIZM — antyk i chrześcijaństwo jako równouprawnione tradycje wiedzy. 3) Wyraża KRYZYS RELIGIJNY — gdyby Kochanowski miał pewność chrześcijańską, nie pytałby o Hades i Wyspy Szczęśliwe. 4) Zostawia czytelnika z UWAGĄ na ostateczną odpowiedź (która przyjdzie w Trenie XIX — 'JEST'). To jeden z najbardziej INTELEKTUALNIE OTWARTYCH momentów polskiej poezji renesansu — Kochanowski nie udaje pewności, którą mu wiara nakazuje. Pyta szczerze.
Treny to ARCYDZIEŁO polskiej poezji renesansu i szczyt twórczości Kochanowskiego. STATUS: a) Pierwszy CYKL ELEGIJNY w literaturze polskiej. b) Jeden z najwybitniejszych zapisów ŻAŁOBY w literaturze światowej. c) Wyznacznik artystycznego mistrzostwa polszczyzny XVI w. d) Kochanowski jako 'OJCIEC POEZJI POLSKIEJ' — twórca dojrzałego języka literackiego. Wpływ na późniejszą literaturę: 1) MIKOŁAJ SĘP-SZARZYŃSKI (poezja metafizyczna, kryzys religijny, nawiązanie do problemu cierpienia). 2) ADAM MICKIEWICZ — w 'Dziadach' (III część, Improwizacja), Mickiewicz buntuje się przeciw Bogu jak Kochanowski w Trenach IX-XI. Sceny rozliczeń z losem. 3) CYPRIAN KAMIL NORWID — motyw zmarłego dziecka, ironia, paradoksy. 4) BOLESŁAW LEŚMIAN — motyw śmierci dziecka, ojcowski ból. 5) WSPÓŁCZESNA POEZJA ŻAŁOBNA — Treny jako wzór. PORÓWNANIA: a) Z PIEŚNIAMI Kochanowskiego — radykalna zmiana światopoglądu (stoicyzm → kryzys → synteza). b) Z FRASZKAMI — ironia 'Fraszka cnota!' w ustach autora fraszek. c) Z PSALMAMI Kochanowskiego (przekład) — wspólny motyw zwrotu do Boga, ale w Trenach BARDZIEJ osobisty. d) Z ODPRAWĄ POSŁÓW GRECKICH — temat losu, fatalizmu, ale obywatelski vs osobisty. WSPÓŁCZESNE ODCZYTANIA: Treny czytane jako PSYCHOLOGICZNY ZAPIS ŻAŁOBY antycypujący współczesne MODELE psychologii śmierci. Model KÜBLER-ROSS (1969) — 5 etapów żałoby: 1) SZOK / WYPARCIE (Tren I — 'wszytko prózno', niedowierzanie). 2) GNIEW / BUNT (Treny II-IV — oskarżenie Śmierci, porównanie ze słowikiem-matką). 3) NEGOCJACJA / TARGI (Tren XIV — Orfeusz, próba zstąpienia do Hadesu, prośba o powrót). 4) DEPRESJA / KRYZYS (Treny IX-XI — odrzucenie filozofii, wiary, cnoty; 'Fraszka cnota!'). 5) AKCEPTACJA (Tren XIX — 'ludzkie przygody ludzkie noś'). Kochanowski PRZESZEDŁ przez wszystkie etapy 400 lat przed sformułowaniem ich w psychologii. To uniwersalność cyklu — każdy rodzic, każdy człowiek przeżywający stratę, ROZPOZNAJE swoje doświadczenie. Treny to NIE tylko literatura — to ZAPIS LUDZKIEGO DOŚWIADCZENIA. Wielowymiarowa LEKTURA: a) GATUNKOWA — nowatorstwo wobec konwencji epicedium. b) FILOZOFICZNA — polemika ze stoicyzmem. c) PSYCHOLOGICZNA — etapy żałoby. d) RELIGIJNA — kryzys i odbudowa wiary. e) BIOGRAFICZNA — autobiografia duchowa. f) ESTETYCZNA — arcydzieło stylu.
Każda pułapka pochodzi z analizy realnych odpowiedzi maturzystów. Naucz się je rozpoznać, żeby unikać głupich strat.
Treny zostały napisane po śmierci żony Kochanowskiego
Treny powstały po śmierci CÓRKI poety — URSZULKI, mającej ok. 2,5 roku. Żona Kochanowskiego, Dorota Podlodowska, PRZEŻYŁA męża.
Treny to jeden utwór poetycki
Treny to CYKL 19 osobnych utworów + DEDYKACJA + EPITAFIUM HANNIE. To pierwszy cykl elegijny w literaturze polskiej.
Cykl Trenów został zakończony bez pocieszenia — poeta nie pogodził się ze stratą
Cykl KOŃCZY SIĘ TRENEM XIX (consolatio!) — sen z matką i Urszulką przynosi POCIESZENIE i odbudowę światopoglądu. Końcowa rada: 'ludzkie przygody ludzkie noś'.
'Fraszka cnota!' (Tren XI) oznacza, że Kochanowski uważa cnotę za swoją literacką twórczość (fraszki literackie)
'FRASZKA' tu = DROBIAZG, RZECZ BEZWARTOŚCIOWA, NIC. Cnota okazała się BEZUŻYTECZNA w obliczu cierpienia. To IRONIA w ustach autora Fraszek (gatunku poetyckiego).
Kochanowski w Trenie XVI atakuje Cycerona za to, że uczył błędnej filozofii
Kochanowski NIE ATAKUJE Cycerona — UTOŻSAMIA SIĘ z nim. Obaj są filozofami, którzy NIE POTRAFILI zastosować własnych nauk w obliczu cierpienia. Współczucie, nie krytyka.
Urszulka miała 5-6 lat w chwili śmierci
Urszulka miała OKOŁO 2,5 ROKU (ok. 30 miesięcy) w chwili śmierci. Tren XII: 'nie więcej nad trzydzieści miesięcy nie miała'.
W Trenach jest podmiot liryczny inny niż autor
Podmiot liryczny = JAN KOCHANOWSKI. To LIRYKA WYZNANIA, autobiograficzna. Podmiot ma DWIE ROLE: OJCIEC rozpaczający i FILOZOF dokonujący rozrachunku ze światopoglądem.
Tren X dotyczy wyłącznie chrześcijańskiej wizji życia pozagrobowego
Tren X to SYNKRETYZM RELIGIJNY — łączy chrześcijaństwo (niebo, raj, czyściec) + mitologię grecką (Charon, Hades, Wyspy Szczęśliwe) + reinkarnację (słowik) + nicość. Pyta o wszystkie tradycje.
Treny nie wykazują żadnego nawiązania do antyku — to dzieło czysto chrześcijańskie
Treny GĘSTO odwołują się do ANTYKU: NIOBE (IV, XV), ORFEUSZ (XIV), HERAKLIT i SYMONIDES (I), SAFONA (VI), CYCERON (XVI), BRUTUS (XI), CHARON (X), TANTAL (XV). Renesansowy humanizm łączy starożytność z chrześcijaństwem.
Kryzys w Trenach IX-XI to definitywny nihilizm Kochanowskiego
Kryzys IX-XI to ETAP ŻAŁOBY, NIE NIHILIZM. Tren XIX przynosi ODBUDOWĘ światopoglądu — chrześcijańska wiara + stoicka akceptacja + pokora. Mądrość PRZEMIENIONA, nie odrzucona.
Zdrobnienia w Trenach są tylko dziecięcym językiem — naśladują mowę Urszulki
Zdrobnienia (giezłeczko, tkaneczka, bryłeczka itp.) WYRAŻAJĄ CZUŁOŚĆ I MIŁOŚĆ OJCA do dziecka, podkreślają jej mały wiek i kruchość, potęgują wzruszenie czytelnika. To narzędzie RETORYCZNE, nie naśladowanie dziecięcej mowy.
Tren VII jest tylko opisem ubranek — bez głębszego znaczenia
Tren VII zawiera KLUCZOWY KONTRAST: wyprawa ŚLUBNA (nadzieja matki dla córki) vs WYPRAWA POGRZEBOWA (rzeczywistość). 'I posag, i ona w jednej skrzynce zamkniona' — trumna stała się skrzynią posagową.
Kochanowski w Trenach odrzuca wszystkie wartości renesansu
Kochanowski NIE ODRZUCA renesansu jako całości. Odrzuca NAIWNĄ wersję stoicyzmu i wiary. Tren XIX buduje DOJRZALSZĄ syntezę — wartości renesansu (rozum, humanizm, antyk) + chrześcijaństwo + uznanie ludzkiej kruchości.
Treny zostały wydane pośmiertnie
Treny zostały wydane W 1580 ROKU, za życia poety. Kochanowski zmarł w 1584 r. — Treny to jego ostatnie wielkie dzieło, ale wyszły drukiem cztery lata przed śmiercią.
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić. Spaced Repetition na platformie utrwala je optymalnie.
Cykl 19 utworów żałobnych Kochanowskiego, 1580 r.
Ok. 1530-1584, najwybitniejszy poeta polskiego renesansu, 'ojciec poezji polskiej'
Córka poety, zmarła w wieku ok. 2,5 roku (ok. 30 miesięcy)
Druga córka poety, której poświęcone Epitafium kończące cykl
Żona Kochanowskiego, przeżyła poetę
Majątek poety, miejsce powstania Trenów
Drukarnia Jana Januszowskiego w Krakowie — wydawca Trenów
Wydawca Trenów, obronca poety przed zarzutami o złamanie konwencji
Gatunek liryki funeralnej, gr. threnos = lament
Klasyczne 5-częściowe: laudes + iacturae demonstratio + luctus + consolatio + exhortatio
Pochwała zalet zmarłego — Treny VI, VIII, XII
Ukazanie ogromu straty — Treny VII, VIII, IX-XI
Wyrażenie żalu — Treny I, IV
Pocieszenie — Tren XIX 'albo Sen'
Napomnienie moralne — wątki rozsiane po cyklu
Wybitna osobistość — tradycyjny adresat trenu
Liryka żałobna — tren, epitafium, elegia żałobna
Pierwszy w literaturze polskiej — Treny rozbiły jeden tren na 19 utworów
Wezwanie żalu, łez Heraklita, porównanie do słowika-matki, pytanie 'co lżej'
Niobe — porównanie do mitycznej królowej skamieniałej z żałości
Oliwka mała — porównanie homeryckie Urszulki
'Safo słowieńska' — porównanie do Safony, pożegnalne słowa Urszulki
'Nieszczęsne ochędóstwo' — apostrofa do ubranek, kontrast ślubna/pogrzebowa
'Wielkieś mi uczyniła pustki' — paradoks pustki w domu
'Kupić by cię, Mądrości' — odrzucenie stoickiej mądrości
'Gdzieśkolwiek jest, jesliś jest' — synkretyzm religijny, zwątpienie w nieśmiertelność
'Fraszka cnota!' — apogeum kryzysu, odrzucenie cnoty
Portret cnót Urszulki + metafora kłosa 'grzebę nadzieję'
Kamień nagrobny — epitafium, inwersja porządku natury
Orfeusz — chęć zstąpienia do Hadesu po córkę
Rozbudowany mit Niobe
Polemika z Cyceronem — 'Arpinie wymowny, wywiodłeś wszytkim, nie wywiodłeś sobie'
Psalm pokutny, odrzucenie zasady złotego środka
Zwrot do Boga w tonie psalmu pokutnego
Consolatio — sen z matką i Urszulką, odbudowa światopoglądu
Słowa Brutusa, apogeum kryzysu w Trenie XI
Apogeum zwątpienia religijnego w Trenie X
Końcowa rada matki w Trenie XIX — synteza światopoglądu
Argument przeciw stoicyzmowi w Trenie XVI
Mityczna królowa Teb, matka 14 dzieci, skamieniała z żałości — topos cierpienia rodzica
Mityczny poeta, zstąpił do Hadesu po Eurydykę — symbol mocy poezji
Filozof grecki płaczący nad losem ludzkim — Tren I
Grecki poeta liryki funeralnej — Tren I
Grecka poetka z Lesbos — Urszulka porównana do niej ('Safo słowieńska')
Rzymski filozof, 'Arpinie wymowny' z Arpinum — polemika w Trenie XVI
Marek Juniusz Brutus, stoik, zabójca Cezara — 'Fraszka cnota!' przed samobójstwem
Przewoźnik dusz przez Hades — Tren X
Mityczne miejsce pobytu dusz wybitnych — Tren X
Łączenie tradycji wiary — chrześcijaństwo + mitologia + reinkarnacja w Trenie X
Filozofia opanowania emocji — w Pieśniach wyznawany, w Trenach odrzucony
Stoicka mierność — odrzucona w Trenie XVII
Odporność na cierpienie — odrzucona w Trenie IX
Najwyższa wartość — odrzucona w Trenie XI ('Fraszka cnota!')
Rozbudowane, wielowierszowe — oliwka (V), słowik-matka (I)
'Pełno nas, a jakoby nikogo nie było' (VIII) — kwintesencja pustki
Bezpośredni zwrot — do zmarłej, Mądrości, Cycerona, Boga, ubranek, śmierci, Brutusa
'Safo słowieńska' (VI), 'jedną maluczką duszą tak wiele ubyło' (VIII)
Giezłeczko, tkaneczka, bryłeczka, główki, ręczynkami — czułość ojca, podkreślenie kruchości
Urszulka jako podcięty kłos — Tren XII, 'grzebę z tobą i nadzieję'
Rodzic chowa dziecko zamiast odwrotnie — Tren XIII
Pieśni: stoicyzm. Treny: kryzys i synteza. Radykalna zmiana światopoglądu
5 etapów żałoby (1969) — Kochanowski przeszedł je 400 lat wcześniej
Pełen zbiór zadań tego działu dostępny na platformie po założeniu konta.
Baza zadań z działu „Treny" jest aktywnie rozbudowywana. Zaloguj się, aby przeglądać aktualną kolekcję.
Przejdź do platformy →Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
STRUKTURA: cykl 19 trenów + DEDYKACJA + EPITAFIUM HANNIE, wydany 1580 r. w drukarni Łazarzowej Jana Januszowskiego. Powstały po śmierci 2,5-letniej (30 miesięcy!) Urszulki ok. 1578-79 w Czarnolesie. Pierwszy CYKL ELEGIJNY w literaturze polskiej.
NOWATORSTWO (na pewno pytanie!): a) DZIECKO jako bohater poważnej liryki — przełamanie konwencji PERSONA GRAVIS (tren tradycyjnie poświęcany królom, mędrcom, bohaterom). b) Rozbicie jednego trenu na CYKL 19 utworów. c) Bohater = osoba OPŁAKUJĄCA (ojciec-filozof). d) AUTOBIOGRAFICZNY charakter. Januszowski czuł potrzebę OBRONY poety przed zarzutami o złamanie konwencji.
KLASYCZNE EPICEDIUM = 5 części: LAUDES (pochwała), IACTURAE DEMONSTRATIO (strata), LUCTUS (żal), CONSOLATIO (pocieszenie), EXHORTATIO (napomnienie). Kochanowski PRZEMIESZAŁ kolejność — laudes rozsiane, consolatio dopiero w Trenie XIX.
KOMPOZYCJA — 4 ETAPY ŻAŁOBY (zgodne z modelem Kübler-Ross 400 lat później): I-IV (rozpacz, wezwanie żalu, gniew), V-VIII (czuła pamięć, pochwała), IX-XI (KULMINACJA kryzysu), XII-XVIII (wyciszanie, szukanie sensu), XIX (consolatio).
PORTRET URSZULKI w wielu Trenach: V (oliwka), VI (Safo słowieńska + pożegnalne słowa = formuła ślubna), VII (ubranka + kontrast ślubna/pogrzebowa), VIII (paradoks pustki, dusza domu), XII (cnoty + metafora kłosa). Idealizowany — funkcja: laudes + podkreślenie straty.
KRYZYS IX-XI (kluczowe!): IX = odrzucenie MĄDROŚCI stoickiej ('Kupić by cię, Mądrości'). X = zwątpienie religijne ('jesliś jest') + SYNKRETYZM (chrześcijaństwo + Hades + reinkarnacja + nicość). XI = APOGEUM, odrzucenie CNOTY ('Fraszka cnota!' za Brutusem) + strach przed utratą rozumu ('mam stracić baczenie swoje').
TREN XIX 'ALBO SEN' = CONSOLATIO (pewnie na maturze!). Forma: sen, ZMARŁA MATKA z Urszulką na ręku. 6 argumentów: 1) Urszulka żyje w niebie, 2) ziemskie rozkoszy płone, 3) Urszulka uniknęła cierpień, 4) cierpienie powszechne, 5) czas leczy, ale mądry uprzedza, 6) 'jeden jest Pan smutku i nagrody'. Końcowa rada: 'LUDZKIE PRZYGODY LUDZKIE NOŚ'.
STOICYZM W PIEŚNIACH vs W TRENACH: Pieśni = wyznanie stoicyzmu (cnota, mądrość, złoty środek). Treny = polemika (mądrość bezużyteczna, cnota=fraszka, mierność nie chroni). Ale Tren XIX = SYNTEZA: chrześcijańska wiara + stoicka akceptacja + pokora + uznanie ludzkiej kruchości. NIE powrót do dawnego, lecz mądrość przemieniona.
ŚRODKI STYLISTYCZNE: APOSTROFY (do zmarłej, Mądrości, Cycerona, ubranek, śmierci, Boga), PARADOKSY ('pełno nas, a jakoby nikogo'), HIPERBOLE (Safo słowieńska), PORÓWNANIA HOMERYCKIE (oliwka V, słowik-matka I), ZDROBNIENIA (giezłeczko, tkaneczka, bryłeczka — czułość + kruchość), PYTANIA RETORYCZNE (cały Tren X), METAFORY (kłos XII, oliwka V), EPITETY (namilsza, droga, wdzięczna), IRONIA (Fraszka cnota w ustach autora Fraszek).
KONTEKSTY ANTYCZNE — POSTACIE: NIOBE (IV, XV — skamieniała matka), ORFEUSZ (XIV — zstąpienie do Hadesu), HERAKLIT i SYMONIDES (I), SAFONA (VI), CYCERON (XVI — polemika), BRUTUS (XI — 'Fraszka cnota'), CHARON (X), TANTAL (XV). Renesansowy humanizm = antyk + chrześcijaństwo.
TREN X — SYNKRETYZM RELIGIJNY (klasyk maturalny!). Pytania retoryczne o miejsce duszy: niebo + aniołki (chrześcijaństwo), raj, czyściec, Wyspy Szczęśliwe + Hades + Charon (mitologia), słowik (reinkarnacja), nicość (epikureizm). Apogeum: 'GDZIEŚKOLWIEK JEST, JESLIŚ JEST'.
POLEMIKA Z CYCERONEM (Tren XVI) — 'Arpinie wymowny' = Cyceron z Arpinum. 'WYWIODŁEŚ WSZYTKIM, NIE WYWIODŁEŚ SOBIE' — łatwo uczyć, trudniej żyć. Argument: CZŁOWIEK NIE KAMIEŃ. Polemika z teorią, nie z osobą — Kochanowski utożsamia się z Cyceronem.
PUŁAPKI: po śmierci CÓRKI (nie żony!), CYKL 19 utworów (nie jeden), Urszulka 2,5 ROKU (nie 5-6), Tren XIX = CONSOLATIO (cykl kończy się pocieszeniem), 'Fraszka cnota' = drobiazg (nie literatura), Kryzys IX-XI to ETAP (nie końcowy nihilizm), Wergiliusz UTOŻSAMIENIE z Cyceronem (nie atak), Treny GĘSTO antyczne (nie tylko chrześcijańskie), wydane 1580 (nie 1584, za życia), zdrobnienia to RETORYCZNY chwyt (nie naśladowanie dziecka).
Najczęściej zadawane pytania o ten zakres
Wiedza z „Treny" przyda Ci się też tutaj:
Dziesiątki zadań z tego działu + AI ocena krok po kroku + Spaced Repetition na cytaty i pojęcia. Wszystko od 49 zł / miesiąc.
Subskrypcja odblokowuje cały katalog + 10 innych przedmiotów. Anulujesz kiedy chcesz.
Treny - zacznij ćwiczyćWybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane powiadomienia o powtórkach).