📖 Lektura
📚 Renesans PP+PR 92 zadań w katalogu
🎯 5–10 pkt na maturze
Treny — zadania maturalne
Jan Kochanowski
Treny Jana Kochanowskiego (1580) — cykl 19 utworów żałobnych po śmierci 2,5-letniej Urszulki. 62 pytania w bazie: budowa cyklu, klasyczne epicedium, portret Urszulki, kryzys światopoglądowy (IX-XI), polemika ze stoicyzmem, Tren XIX jako consolatio, środki stylistyczne, nowatorstwo gatunkowe, "Fraszka cnota!" jako apogeum kryzysu.
Treny — cykl 19 utworów żałobnych JANA KOCHANOWSKIEGO (ok. 1530-1584), wydany w KRAKOWIE w 1580 r. w drukarni Łazarzowej Jana Januszowskiego. Powstały w okresie CZARNOLESKIM (po 1570 r.) po śmierci dwuipółletniej (ok. 30 miesięcy) córki poety URSZULKI KOCHANOWSKIEJ (zmarła ok. 1578-79). Cykl zamyka EPITAFIUM HANNIE — drugiej córce, która "za siostrą prędko pospieszyła". W naszej bazie 62 pytania pokrywających siedem obszarów:
📚 Co jeszcze pokrywa ten dział (18 obszarów)
1
BUDOWA CYKLU i NOWATORSTWO — 19 trenów + DEDYKACJA + EPITAFIUM HANNIE. Tren = gatunek liryki funeralnej (gr. THRENOS) ukształtowany w starożytnej Grecji, poświęcany PERSONA GRAVIS — wybitnym osobistościom (królom, bohaterom, mędrcom). KLASYCZNE EPICEDIUM antyczne miało 5 części:
1
LAUDES (pochwała zalet zmarłego),
2
IACTURAE DEMONSTRATIO (ukazanie ogromu straty),
3
LUCTUS (wyrażenie żalu),
4
CONSOLATIO (pocieszenie),
5
EXHORTATIO (napomnienie moralne). NOWATORSTWO Kochanowskiego: a) POŚWIĘCIŁ poważne dzieło DZIECKU (2,5 lata!) — przełamanie konwencji persona gravis. Rewolucyjne w XVI w. — poetyki normatywne nie pozwalały na takie odstępstwo. Wydawca Jan Januszowski czuł potrzebę OBRONY poety. b) ROZBIŁ jeden tren na CYKL 19 utworów. c) UCZYNIŁ BOHATEREM osobę OPŁAKUJĄCĄ — podmiot liryczny (ojciec-filozof) jest równie ważny jak zmarła. d) OSOBISTY, AUTOBIOGRAFICZNY charakter (liryka wyznania) — tren nie pisany na zamówienie, lecz z autentycznego bólu.
2
FABUŁA i KOMPOZYCJA — 4 ETAPY ŻAŁOBY: A) TRENY I-IV (rozpacz i wezwanie żalu) — poeta płacze, oskarża Śmierć, czuje bezsilność. Tren I: wezwanie ŁEZ HERAKLITA i SKARG SYMONIDESA, porównanie do SŁOWIKA-MATKI, której SMOK porywa pisklęta. Kończy się pytaniem: "Nie wiem, co lżej: czy w smutku jawnie żałować, / Czyli się z przyrodzeniem gwałtem mocować?" (konflikt UCZUCIE vs STOICYZM). Tren IV: NIOBE — porównanie cierpienia ojca do mitycznej królowej, która straciła 14 dzieci i skamieniała. B) TRENY V-VIII (czuła pamięć i pochwała = LAUDES + IACTURAE DEMONSTRATIO). Tren V: PORÓWNANIE HOMERYCKIE — Urszulka jak MAŁA OLIWKA podcięta przez ogrodnika, "upada przed nogami matki ulubionej". Tren VI: "SAFO SŁOWIEŃSKA" — porównanie 2,5-latki do starożytnej poetki Safony! Pożegnalne słowa Urszulki nawiązują do formuły PANNY WYCHODZĄCEJ ZA MĄŻ ("klucze położyć, samej precz jechać"). Tren VII: NIESZCZĘSNE OCHĘDÓSTWO — apostrofa do UBRANEK zmarłej (letniczek pisany, uploteczki, paski złocone, giezłeczko, tkaneczka, bryłeczka ziemi). KONTRAST między wyprawą ŚLUBNĄ (nadzieja) a POGRZEBOWĄ (rzeczywistość). Tren VIII: "Wielkieś mi uczyniła PUSTKI w domu moim". PARADOKS: "Pełno nas, a jakoby nikogo nie było / Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło". HIPERBOLA: jedno dziecko = więcej niż wszyscy. C) TRENY IX-XI (KULMINACJA kryzysu filozoficzno-religijnego!). Tren IX: "Kupić by cię, MĄDROŚCI, za drogie pieniądze!" — POLEMIKA ze stoicyzmem. Mądrość miała: wykorzenić żądze, uczynić odpornym na ból. Poeta czuje się "z stopniów ostatnich ZRZUCONY". Tren X: "Orszulo moja wdzięczna, gdzieś mi się podziała?" PYTANIA RETORYCZNE o miejsce pobytu duszy: niebo, raj, Wyspy Szczęśliwe, Hades (Charon), czyściec, reinkarnacja (słowik), nicość. SYNKRETYZM RELIGIJNY (chrześcijaństwo + mitologia). Kończy się DRAMATYCZNIE: "GDZIEŚKOLWIEK JEST, JESLIŚ JEST" — APOGEUM zwątpienia w nieśmiertelność duszy. Tren XI: "FRASZKA CNOTA! — powiedział Brutus porażony". KULMINACJA kryzysu. Marek Juniusz Brutus (stoik, zabójca Cezara) przed samobójstwem zwątpił w cnotę. Kochanowski utożsamia się z nim. "Fraszka, kto się przypatrzy, fraszka z każdej strony!" Pobożność NIKOGO NIE RATUJE, "nieznajomy wróg jakiś miesza ludzkie rzeczy" nie rozróżniając dobrych od złych. Pyta: "Owa już oboje / Mam stracić: i pociechę, i baczenie swoje?" — boi się stracić córkę I rozum. D) TRENY XII-XVIII (wyciszanie, szukanie sensu). Tren XII: PORTRET URSZULKI (ochędożna, posłuszna, karna, niepieszczona) "w tak małym wieku — nie więcej nad trzydzieści miesięcy". METAFORA KŁOSA: "Kłosie mój jedyny... znowu cię w smutną ziemię sieję! Ale pospołu z tobą GRZEBĘ I NADZIEJĘ". Tren XIII: NAGROBEK — Kochanowski prosi murarzy o kamień ciosany z napisem. EPITAFIUM wewnątrz trenu. INWERSJA porządku natury: "Opakeś to, niebaczna śmierci, udziałała / Nie jać onej, ale mnie ona płakać miała". Tren XIV: ORFEUSZ — poeta szuka "wrót nieszczęsnych", przez które Orfeusz zstąpił do Hadesu po Eurydykę. Z lutnia i łzami chce odzyskać córkę. Tren XV: NIOBE rozbudowana — kamień Tantala/Niobe wiecznie łzami płynie. Tren XVI: POLEMIKA Z CYCERONEM ("Arpinie wymowny" — z Arpinum). Cyceron uczył znoszenia nieszczęść, ale sam płakał na wygnaniu, żałował śmierci córki Tulii. "Wywiodłeś wszytkim, NIE WYWIODŁEŚ SOBIE" — łatwo uczyć, trudniej żyć. "ŁACNIEJ RZEC NIŻ CZYNIĆ" — nawet największy filozof nie odporny na cierpienie. CZŁOWIEK NIE KAMIEŃ. Tren XVII: PSALM POKUTNY — odrzucenie zasady ZŁOTEGO ŚRODKA: "Wiodłem swój żywot tak skromnie, że ledwe kto wiedział o mnie" — a Pan zadał mi raz tym znaczniejszy. Mierność nie chroni. Tren XVIII: zwrot do BOGA w tonie psalmu pokutnego, prośba o miłosierdzie. E) TREN XIX (CONSOLATIO!) "albo SEN" — KULMINACJA pocieszenia. Poeta zasypia pod ranem. We śnie pojawia się ZMARŁA MATKA z URSZULKĄ NA RĘKU (dziewczynka wygląda jak za życia — giezłeczko białe, włoski pokręcone, twarz rumiana). ARGUMENTY MATKI:
1
Urszulka żyje w niebie wśród aniołów, modli się za rodziców.
2
Ziemskie rozkoszy = "więcej w nich żałości niż radości", "frasunki i łzy".
Cierpienie jest POWSZECHNE: "co wszystkich jednako ciśnie, nie wiem czemu / Tobie ma być, synu mój, najciężej jednemu".
5
Czas leczy, ale MĄDRY uprzedza go rozumem.
6
"JEDEN JEST PAN SMUTKU I NAGRODY". Końcowa rada: "LUDZKIE PRZYGODY / LUDZKIE NOŚ" — godzić się z losem po ludzku. WAŻNE: Kochanowski NIE WRACA do dawnego naiwnego stoicyzmu — buduje SYNTEZĘ: chrześcijańska wiara (dusza nieśmiertelna) + stoicka akceptacja losu + pokora wobec Boga ("Skryte są Pańskie sądy"). MĄDROŚĆ DOJRZALSZA, przeszła przez OGIEŃ CIERPIENIA.
3
PORTRET URSZULKI: Kochanowski tworzy obraz IDEALIZOWANY: w Trenie VI "Safo słowieńska", śpiewała i tworzyła "nowe piosnki" jak "lichy słowiczek". W Trenie VII — ubranka: letniczek pisany, uploteczki, paski złocone, giezłeczko pogrzebowe. W Trenie VIII — DUSZA DOMU: "za wszytki mówiła, za wszytki śpiewała, wszytkiś w domu kąciki zawżdy pobiegała". W Trenie XII — DZIECKO IDEALNE: posłuszna, karna, niepieszczona, pobożna, roztropna, skromna, wstydliwa, nie jadła bez modlitwy, nie kładła się bez pozdrowienia matki, biegła naprzeciw ojcu. Hiperbolizacja cnót 2,5-latki służy PODKREŚLENIU STRATY i jest elementem KONWENCJI gatunkowej (laudes).
4
KRYZYS ŚWIATOPOGLĄDOWY (IX-XI) — Kochanowski TRACI 3 FILARY renesansowego humanizmu: a) MĄDROŚĆ stoicka (IX) — bezużyteczna. b) WIARA w nieśmiertelność duszy (X) — "jesliś jest". c) CNOTA (XI) — "Fraszka cnota!" Dramatyzm POTĘGUJE KONTRAST z PIEŚNIAMI: tam Kochanowski czcił mądrość, cnotę, równowagę. Teraz to wszystko RUNĘŁO. "Fraszka cnota" w ustach AUTORA FRASZEK = ironia (fraszka = drobiazg = nic warte). Kryzys NIE jest nihilizmem — to ETAP ŻAŁOBY, po którym następuje ODBUDOWA (Tren XIX).
5
ŚRODKI STYLISTYCZNE: APOSTROFY do zmarłej, do Mądrości, do Cycerona, do Boga, do ubranek, do śmierci. PARADOKSY ("pełno nas, a jakoby nikogo"). HIPERBOLE (Safo słowieńska). PORÓWNANIA HOMERYCKIE (oliwka, słowik-matka). METAFORY (kłos, oliwka, słowiczek). EPITETY (namilsza, droga, wdzięczna). ZDROBNIENIA: giezłeczko, tkaneczka, bryłeczka, główki, ręczynkami, stopeczkami, członeczki, zmazeczka, dziecinki. Funkcja zdrobnień: czułość, podkreślenie kruchości i mało wieku, intymny ton, potęgowanie wzruszenia. PYTANIA RETORYCZNE (cały Tren X). WYKRZYKNIENIA. WYLICZENIA. ANAFORY ("wszytki... wszytki...").
6
KONTEKSTY ANTYCZNE I LITERACKIE: NIOBE (mitologia grecka, królowa skamieniała z żałości po stracie 14 dzieci, łzy płyną wiecznie), ORFEUSZ (mityczny poeta, zstąpienie do Hadesu po Eurydykę), HERAKLIT (filozof płaczący nad losem ludzkim), SYMONIDES (grecki poeta liryki funeralnej), SAFONA (poetka z Lesbos), CYCERON (filozof rzymski, autor "Tusculanae disputationes" o znoszeniu cierpień), BRUTUS (stoik, zabójca Cezara), TANTAL (mit o Niobe), CHARON (przewoźnik dusz przez Hades). Kochanowski łączy ANTYCZNE topoi z CHRZEŚCIJAŃSKIM światopoglądem. SYNKRETYZM RELIGIJNY w Trenie X (chrześcijaństwo + mitologia).
7
RECEPCJA i ZNACZENIE — Treny to ARCYDZIEŁO polskiej poezji renesansu. Kochanowski uchodzi za "OJCA POEZJI POLSKIEJ", a Treny za szczyt jego twórczości i pierwszy CYKL ELEGIJNY w literaturze polskiej. Wpływ na: SĘP-SZARZYŃSKI (poezja metafizyczna), MICKIEWICZA (Dziady III i sceny rozliczeń z losem), NORWIDA, czy współczesnych poetów rozliczających się z ŻAŁOBĄ. PORÓWNANIA: stoicyzm w Pieśniach vs Trenach (radykalna zmiana). Współcześnie: Treny czytane jako PSYCHOLOGICZNY ZAPIS ŻAŁOBY — antycypują współczesne modele żałoby (Kübler-Ross: szok, gniew, negocjacja, depresja, akceptacja).
Trzy losowe pytania z naszej bazy dla tego tematu — kliknij i sprawdź.
📖 SPRAWDZIAN Z LEKTURY
Sprawdzian z lektury „Treny”: co musisz mieć w głowie
Na sprawdzianie z „Trenów” nauczyciel pyta, do czego poeta porównuje córkę w Trenie V, do czego zwraca się w Trenie VII, komu zarzuca, że nie pomogła, w Trenie IX, jakie miejsca wymienia Tren X, czyje są słowa „Fraszka cnota” i kto przychodzi do poety we śnie w Trenie XIX. Ta strona zbiera takie fakty z odesłaniem do numeru trenu, cytaty w pisowni wydania z 1583 roku i pytania z naszego banku, którymi możesz się przetestować.
Jak zbudowane są „Treny”
Części cyklu
Łacińskie motto (dwa wersy), dedykacja prozą i 19 trenów. Treny mają tylko numery; własny tytuł ma jedynie ostatni: „Tren XIX albo Sen”. Dedykacja jest pisana wielkimi literami, podpisana „Jan Kochanowski, niefortunny ociec” i kończy się zdaniem „Nie masz cię, Orszulo moja”.
Kto mówi i do kogo
Podmiot to ojciec zmarłej Orszuli. W Trenie XIX matka nazywa go po imieniu: „Spisz, Janie”. Prawie każdy tren jest apostrofą: do córki (III, VI, VIII, X, XII, XIII), do śmierci (IV), Persefony (V), ubiorów (VII), mądrości (IX), Żałości (XI), Erato i lutni (XV), Cycerona (XVI), Boga (XVIII).
Przebieg cyklu
I–IV: wezwanie płaczu i skarga na śmierć. V–VIII: obrazy córki i straty (oliwka, śpiewaczka, ubiory, pustki w domu). IX–XI: kryzys, czyli zawód na mądrości, pytania o zaświaty, „Fraszka cnota”. XII–XVIII: znów córka i jej grób, mity (Orfeusz, Niobe), polemika z Cyceronem, modlitwa. XIX: sen i pocieszenie.
Budowa epicedium (termin spoza tekstu)
Szkolny klucz: klasyczny tren (epicedium) miał pięć części: pochwałę zmarłego (laudes), ukazanie straty (iacturae demonstratio), żal (luctus), pocieszenie (consolatio) i napomnienie (exhortatio). Kochanowski rozkłada je na cały cykl: pochwała to m.in. VI, VIII, XII; żal wypełnia większość trenów; pocieszenie i napomnienie przychodzą dopiero w XIX, z ust matki poety.
Wiersz
Większość trenów to długie wersy łączone rymem parzystym. Inną budowę mają VII (długi wers na przemian z krótkim: „Nieszczesne ochędóstwo, żałosne ubiory Mojej namilszej cory”), XVI (strofy z trzech długich wersów i jednego krótkiego) oraz XVII i XVIII (strofy czterowersowe jak w pieśni).
Nowość wobec tradycji
Tren pisano po śmierci ludzi wielkich. Tu bohaterką jest dziecko, które według Trenu XII „więcej nad trzydzieści miesięcy nie miała”. Poeta sam to zauważa w Trenie II: nie chciał pisać o dzieciach, a teraz musi, bo „Nie chciałem żywym śpiewać, dziś umarłym muszę”.
Kontekst powstania (spoza tekstu)
Urszula, córka poety, zmarła w Czarnolesie w 1579 roku. „Treny” wyszły drukiem w Krakowie w 1580 roku; wydanie Wolnych Lektur opiera się na drugim, z 1583 roku. W szkolnych opracowaniach pojawia się też „Epitafium Hannie Kochanowskiej”, poświęcone drugiej zmarłej córce; w tym wydaniu go nie ma.
Chronologia: 20 kroków po trenach
Numer trenu wg wydania Wolnych Lektur (tekst drugiego wydania z 1583 roku); na początku motto i dedykacja. Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.
1
Motto i dedykacja
Łacińskie motto o ludzkich umysłach, które oświeca Jowisz („Tales sunt hominum mentes…”). Dedykacja dla Orszuli Kochanowskiej, „wdzięcznej, ucieszonej, niepospolitej dziecinie”, która zgasła „w niedoszłym wieku swoim”. Podpis: „niefortunny ociec”, który „złzami napisał”.
2
Tren I
Poeta wzywa do swego domu wszystkie płacze świata: „łzy Heraklitowe” i „skargi Symonidowe”. Porównanie: smok wybiera z gniazda słowiczki, a matka-słowik na próżno rzuca się na niego. Na zarzut „Prózno płakać” odpowiada, że wszystko na świecie jest próżne, i pyta, co lżejsze: jawnie żałować czy walczyć z naturą.
3
Tren II
Poeta nigdy nie chciał pisać dla dzieci, a teraz płacze „nad głuchym grobem mej wdzięcznej dziewczyny” i skarży się na Prozerpinę. Orszula umarła, zanim nauczyła się żyć, i „nie napatrzawszy sie jasności słonecznej” poszła do krainy nocy.
4
Tren III
„Wzgardziłaś mną, dziedziczko moja ucieszona”: córka jakby wzgardziła skromnym ojcowskim dziedzictwem. Ojciec wspomina jej słowa, zabawy i ukłony. Kończy nadzieją na spotkanie: „Tam cię ujźrzę, da Pan Bóg”, a córka rzuci mu się do szyi „ręczynkami swemi”.
5
Tren IV
Oskarżenie śmierci, która kazała ojcu patrzeć na umieranie dziecka: trzęsła „owoc niedordzały”. Porządek jest odwrócony: ojciec wolałby sam umrzeć wcześniej. Pointa o Niobe, która skamieniała, patrząc na martwe dzieci: poeta już się jej nie dziwi.
6
Tren V
Jedno rozbudowane porównanie: mała oliwka, jeszcze bez gałązek i listków, podcięta przez nieuważnego sadownika razem z cierniami i pokrzywami, pada „przed nogami matki ulubionej”. Tak umarła Orszula, u nóg rodziców. Na końcu apostrofa: „O zła Persefono”.
7
Tren VI
„Ucieszna moja śpiewaczko, Safo słowieńska”: córka miała odziedziczyć po ojcu lutnię, sama układała „nowe piosnki” i śpiewała cały dzień jak słowiczek. Umierając, ucałowała matkę i pożegnała się słowami panny opuszczającej dom: „Przyjdzie mi klucze położyć, samej precz jechać”.
8
Tren VII
Poeta zwraca się do ubiorów córki: letniczek, uploteczki i złocone paski to „Matczyne dary płone”. Matka obiecywała jej inną łożnicę i inną wyprawę; dała tylko giezłeczko i tkaneczkę, a ojciec położył „ziemie bryłeczkę” w główki. Posag i córka leżą w jednej skrzynce.
9
Tren VIII
„Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim”: dom jest pełen ludzi, a jakby nikogo nie było. Orszula mówiła i śpiewała za wszystkich, obiegała wszystkie kąty, nie dawała matce się martwić ani ojcu za dużo myśleć. Teraz „wszytko umilkło”.
10
Tren IX
Apostrofa do mądrości: „Kupić by cię, mądrości, za drogie pieniądze”, gdyby naprawdę wykorzeniała żądze i smutki i czyniła człowieka niemal aniołem. Poeta strawił lata, by dojść do jej progów, a teraz spadł z ostatnich stopni i jest jednym z wielu.
11
Tren X
„Orszulo moja wdzięczna, gdzieś mi sie podziała?” Ojciec pyta, czy córka jest wśród aniołków, w raju, na Wyspach szczęśliwych, czy wiezie ją Charon, czy stała się słowikiem, czy czyści się w czyśćcu, czy wróciła tam, gdzie była przed urodzeniem. Prosi, by pokazała mu się choć „snem” albo „cieniem”.
12
Tren XI
Słowa Brutusa: «Fraszka cnota». Pobożność i dobroć nikogo nie uratowały, ludzkie sprawy miesza „nieznajomy wróg”, a ludzki wzrok jest za tępy na Boże tajemnice. Kończy się pytaniem do Żałości, czy poeta ma stracić i pociechę, i rozum („baczenie”).
13
Tren XII
„Żaden ociec podobno barziej nie miłował”: katalog zalet córki. Ojciec wylicza: „Ochędożne, posłuszne, karne, niepieszczone”; umiała śpiewać, mówić, rymować, rano nie prosiła o jedzenie przed modlitwą, wybiegała na powitanie ojca. Nie miała więcej niż trzydzieści miesięcy. Na końcu metafora: „Kłosie mój jedyny”, z którym ojciec grzebie nadzieję.
14
Tren XIII
„Moja wdzięczna Orszulo, bodaj ty mnie była Albo nie umierała lub sie nie rodziła”. Córka zawiodła go jak sen o złocie, zabrała „dusze połowicę”. Ojciec każe murarzom położyć ciosany kamień z napisem nagrobnym.
15
Tren XIV
Poeta szuka wrót, którymi Orfeusz zszedł do podziemi po swoją stratę. Chce iść tą samą drogą z lutnią i łzami zmiękczyć Plutona, żeby oddał mu córkę. Jeśli się nie uda, zostanie tam i razem z duszą zrzuci troskę.
16
Tren XV
Wezwanie Erato i lutni. Mit o Niobe: „Widzę czternaście mogił”, siedmiu synów i tyle samo córek. Niobe skamieniała na Sypilu, a jej łzy przenikają skałę. Pointa: „Ten grób nie jest na martwym, ten martwy nie w grobie”.
17
Tren XVI
Poeta porzuca lutnię. Łatwo popisywać się rozumem, gdy świat idzie po naszej myśli. Zwraca się do „Arpinie wymowny”, czyli Cycerona z Arpinum: czemu płakał, opuszczając Rzym, czemu tak żałował córki, czemu nie chciał umrzeć? „Człowiek nie kamień”. Na koniec prosi Czas o zapomnienie.
18
Tren XVII
„Pańska ręka mię dotknęła”: nieszczęście dosięga wszędzie, nawet tego, kto nie pływa po morzu i nie chodzi na wojnę. Poeta żył skromnie, a Pan zadał mu cios „tym znaczniejszy”. Rozum nie pomaga; płacz hamować może tylko Bóg.
19
Tren XVIII
Modlitwa w imieniu wszystkich: „My nieposłuszne, Panie, dzieci Twoje” wspominamy Boga dopiero w nieszczęściu. Prośba o karę ojcowską, nie o gniew, i o litość: „Użyj dziś, Panie, nade mną litości”.
20
Tren XIX albo Sen
Na godzinę przed świtem poeta zasypia. Przychodzi zmarła matka z Orszulą na ręku i mówi, że córka żyje w niebie „Jako wdzięczna jutrzenka”, uniknęła nieszczęść świata, a on, uczony, powinien leczyć się rozumem. Matka znika, a poeta nie wie, czy słyszał ją we śnie, czy na jawie.
Kto jest kim
Orszula (Urszulka)
Córka poety. W tekście zawsze „Orszula”, w Trenie XIX „Orszuleczka”. Śpiewała i układała piosenki (VI), była duszą domu (VIII); według Trenu XII nie miała więcej niż trzydzieści miesięcy.
Podmiot liryczny (ojciec)
Ojciec i poeta, który lata „strawił nad księgami” (XIX) i wierzył w mądrość (IX). Dedykację podpisuje „Jan Kochanowski, niefortunny ociec”, matka zwraca się do niego „Janie” i „Mistrzu”.
Matka Orszuli
Żona poety, bez imienia w tekście. Orszula żegna się z nią przed śmiercią (VI); w Trenie VII to „mać uboga”, która zamiast wyprawy ślubnej dała córce giezłeczko.
Matka poety
Zmarła, przychodzi we śnie w Trenie XIX z Orszulą na ręku. Mówi, że sprowadził ją płacz syna, i wygłasza całą mowę pocieszenia.
Persefona (Prozerpina)
Bogini świata zmarłych. Poeta skarży się na „srogość ciężkiej Prozerpiny” (II) i woła „O zła Persefono” (V).
Heraklit i Symonides
Grecki filozof i poeta przywołani w pierwszych wersach Trenu I: „łzy Heraklitowe” i „skargi Symonidowe”. Demokryta w Trenie I nie ma.
Niobe
Matka czternaściorga dzieci, która z rozpaczy skamieniała. Pointa Trenu IV, temat Trenu XV.
Mądrość
Uosobiona adresatka Trenu IX. Miała uwalniać od smutku i strachu; po śmierci córki okazuje się bezsilna.
Brutus
Autor słów «Fraszka cnota», od których zaczyna się Tren XI.
Charon
Przewoźnik zmarłych; jedna z możliwości w pytaniach Trenu X. W Trenie XIV jako „Srogi jakiś przewoźnik”.
Orfeusz i Pluton
Tren XIV: poeta chce pójść drogą Orfeusza do podziemi i pieśnią wybłagać córkę u Plutona.
Erato
Muza, „złotowłosa”, wezwana razem z lutnią na początku Trenu XV.
Cyceron („Arpinie wymowny”)
Mówca z Arpinum, adresat Trenu XVI. Uczył, jak znosić nieszczęścia, a sam płakał na wygnaniu i po córce: „Wywiódłeś wszytkim, nie wywiódłeś sobie”.
Bóg (Pan)
W Trenie XVII to „Pańska ręka” zadaje cios, w XVIII poeta prosi Go o litość, w XIX matka mówi: „jeden jest Pan smutku i nagrody”.
Sceny, o które pytają, z cytatem z tekstu
Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie Wolnych Lektur, pisownia staropolska z 1583 roku). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.
Tren I
Łzy Heraklita i gniazdo słowików
Poeta zwołuje do domu wszystkie płacze świata. Porównuje się do matki-słowika, której smok wybiera pisklęta z gniazda: rzuca się na niego na próżno. Kończy pytaniem, czy lepiej jawnie żałować, czy „z przyrodzeniem gwałtem mocować”.
Wszytki płacze, wszytki łzy Heraklitowe I lamenty, i skargi Symonidowe,
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Tren I otwiera cykl: pytania o Heraklita i Symonidesa, o porównanie ze słowikiem i o końcowe pytanie, które zapowiada spór ze stoikami.
Tren V
Oliwka podcięta przez sadownika
Cały tren to jedno porównanie. Mała oliwka rośnie przy drzewie-matce; sadownik, wycinając ciernie i pokrzywy, podcina ją niechcący, a ona pada przed matką. Tak samo umarła Orszula. Tren zamyka pretensja do Persefony.
Takci sie mej namilszej Orszuli dostało: Przed oczyma rodziców swoich rostąc, mało Od ziemie sie co wznióswszy, duchem zaraźliwym Srogiej śmierci otchniona, rodzicom troskliwym U nóg martwa upadła.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie „do czego porównano Urszulkę w Trenie V” jest w banku w dwóch wersjach. Rozbudowane porównanie to typowy przykład porównania homeryckiego.
Tren VII
Ubiory i wyprawa do grobu
Ojciec mówi do sukienek i ozdób córki, których już nie założy. Matka szykowała ją do innej łożnicy, ślubnej; zamiast wyprawy dała koszulkę i skromną tkaninę do trumny. Trumna staje się skrzynią posagową.
Giezłeczkoć tylko dała a lichą tkaneczkę, Ociec ziemie bryłeczkę W główki włożył. Niestetyż, i posag i ona W jednej skrzynce zamkniona.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Nauczyciele pytają o kontrast wesela i pogrzebu oraz o to, co jest „wyprawą”. Uwaga: letniczek i uploteczki to stroje, których córka już nie założy, a do trumny dostała giezłeczko i tkaneczkę.
Tren VIII
Pustki w domu
Dom jest pełen ludzi, ale bez jednej małej osoby jest pusty. Orszula mówiła i śpiewała za wszystkich, zagadywała i rozśmieszała. Teraz nie ma się komu roześmiać, a z każdego kąta „żałość człowieka ujmuje”.
Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim, Moja droga Orszulo, tym zniknienim swoim. Pełno nas, a jakoby nikogo nie było: Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Najczęściej omawiany tren: pytania o paradoks „pełno nas, a jakoby nikogo”, o apostrofę i o środki stylistyczne.
Tren IX
Zawód na mądrości
Mądrość według jej wyznawców wykorzenia żądze i smutki, nie boi się śmierci i we wszystkim zachowuje „Jednaką myśl”. Poeta całe życie szedł ku jej progom. Po śmierci córki okazuje się zwykłym człowiekiem.
Nieszcześliwy ja człowiek, którym lata swoje Na tym strawił, żebych był ujźrzał progi twoje. Terazem nagle z stopniów ostatnich zrzucony I miedzy insze, jeden z wiela, policzony.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pierwszy tren kryzysu. Pytania brzmią: co poeta zarzuca mądrości i z jaką filozofią polemizuje (ze stoicyzmem).
Tren X
„Gdzieś mi sie podziała?”
Seria pytań o miejsce pobytu córki: wizje chrześcijańskie (niebo, raj, czyściec) mieszają się z antycznymi (Wyspy szczęśliwe, Charon, przemiana w słowika). W ostatnich wersach pada „jesliś jest” i prośba, by córka pokazała się choć we śnie.
Gdzieśkolwiek jest, jesliś jest, lituj mej żałości, A nie możesz li w onej dawnej swej całości, Pociesz mię, jako możesz, a staw sie przede mną Lubo snem, lubo cieniem, lub marą nikczemną.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytania o wymienione miejsca i o sens słów „jesliś jest”, czyli zwątpienie w życie po śmierci. Prośba o sen spełnia się w Trenie XIX.
Tren XI
«Fraszka cnota»
Tren zaczyna się od słów Brutusa. Poeta pyta, kogo uratowała pobożność albo dobroć. Światem rządzi „nieznajomy wróg”, który nie odróżnia dobrych od złych. Na końcu boi się, że straci nie tylko pociechę, ale i rozum.
«Fraszka cnota», powiedział Brutus porażony. Fraszka, kto sie przypatrzy, fraszka z każdej strony. Kogo kiedy pobożność jego ratowała? Kogo dobroć przypadku złego uchowała?
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Szczyt kryzysu i najczęściej cytowany tren. W tym wydaniu słowa Brutusa stoją w cudzysłowie i bez wykrzyknika: «Fraszka cnota», powiedział Brutus porażony.
Tren XIII
Napis na nagrobku
Ojciec woli, żeby córka nigdy się nie urodziła, niż żeby umarła. Zabrała mu połowę duszy. Każe murarzom wykuć na kamieniu napis: to córka miała opłakiwać ojca, a śmierć odwróciła porządek.
ORSZULA KOCHANOWSKA TU LEŻY, KOCHANIE OJCOWE ALBO RACZEJ PŁACZ I NARZEKANIE. OPAKEŚ TO, NIEBACZNA ŚMIERCI, UDZIAŁAŁA: NIE JAĆ ONEJ, ALE MNIE ONA PŁAKAĆ MIAŁA.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o znaczenie napisu jest w banku: Orszula to „kochanie ojcowe”, a raczej płacz, a śmierć zrobiła wszystko „opak”.
Tren XVI
Spór z Cyceronem
Poeta zwraca się do „Arpinie wymowny”. Cyceron uczył, że mędrcowi cały świat jest ojczyzną i że wolno bać się tylko hańby, a sam płakał, opuszczając Rzym, i rozpaczał po córce. Wniosek: „Człowiek nie kamień”.
Wywiódłeś wszytkim, nie wywiódłeś sobie; Łacniej rzec, widzę, niż czynić i tobie,
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytania brzmią: z kim poeta polemizuje w Trenie XVI i co mu zarzuca. To gotowy argument, że rozum nie chroni przed cierpieniem.
Tren XIX albo Sen
Sen: matka z Orszulą na ręku
Przed świtem przychodzi zmarła matka poety z Orszulą, ubraną w białe giezłeczko. Mówi, że córka żyje w niebie, uniknęła sieroctwa, złego małżeństwa i niewoli, że człowiek rodzi się „jako celem przygodom wszelakim” i że uczony powinien leczyć się rozumem, zanim uleczy go czas. Poeta budzi się niepewny, czy to był sen.
Tego sie, synu, trzymaj, a ludzkie przygody Ludzkie noś; jeden jest Pan smutku i nagrody. Tu zniknęła. Jam sie też ocknął. Aczciem prawie Niepewien, jeslim przez sen słuchał czy na jawie.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Zakończenie cyklu i pocieszenie (consolatio). Pytania: kto się ukazuje, jakie argumenty podaje matka, czy poeta odzyskał spokój.
Liczby, które trzeba pamiętać
19 trenów
Do tego łacińskie motto i dedykacja prozą. Jedyny tren z tytułem to ostatni: „Tren XIX albo Sen”.
30 miesięcy
Orszula „więcej nad trzydzieści miesięcy nie miała” (Tren XII), czyli około dwóch i pół roku.
7 możliwości
Tyle miejsc, gdzie może być dusza córki, wylicza Tren X: niebo wśród aniołków, raj, Wyspy szczęśliwe, łódź Charona, postać słowika, czyściec, stan sprzed urodzenia.
14 mogił
„Widzę czternaście mogił” (Tren XV): siedmiu synów i siedem córek Niobe.
Godzina przed świtem
Wtedy poeta zasypia i ma sen o matce z Orszulą: „na godzinę przed świtanim” (Tren XIX).
Ponad 150 wersów
Tyle ma Tren XIX, najdłuższy w cyklu; większość trenów liczy 14–30 wersów.
Jak wyglądają pytania: 92 zadań z „Trenów” w banku
27 zamkniętych, 21 otwartych (w tym krótkie notatki syntetyczne), 10 wielokrotnego wyboru, 2 dopasowania i 2 z lukami. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.
Fakty o cyklu
Krótkie, zamknięte: liczba trenów, adresatka, wiek córki, kto przychodzi we śnie. Zwykle pierwsza część sprawdzianu.
•Ile trenów liczy cykl Jana Kochanowskiego?
•Komu poświęcony jest cykl „Trenów”?
•Ile lat miała Urszulka w chwili śmierci?
•Kto ukazuje się poecie we śnie w Trenie XIX?
•W którym trenie podmiot liryczny zwraca się do ubranek i przedmiotów zmarłej córki?
Obrazy z poszczególnych trenów
Pytania o porównanie albo obraz z konkretnego trenu. Trzeba pamiętać numer.
•Do czego porównuje Kochanowski śmierć Urszulki w Trenie V?
•Jak Kochanowski nazywa Urszulkę w Trenie VI i dlaczego?
•Jaki obraz pustki tworzy Kochanowski w Trenie VIII?
•Do czego Kochanowski porównuje Urszulkę w Trenie XII?
•Jakie znaczenie ma napis na kamieniu nagrobnym z Trenu XIII?
Kryzys: mądrość, zaświaty, cnota
Treny IX–XI i XVI. Tu pada pytanie o stoicyzm i o to, co poeta odrzuca.
•Co Kochanowski zarzuca Mądrości w Trenie IX?
•W Trenie X podmiot liryczny rozważa, gdzie mogła trafić dusza Urszulki. Które miejsca wymienia?
•Dlaczego Kochanowski przywołuje Brutusa w Trenie XI?
•Dlaczego Kochanowski polemizuje z Cyceronem w Trenie XVI?
•Na czym polega kryzys światopoglądowy Kochanowskiego w Trenach IX-XI?
Kompozycja i pocieszenie
Budowa cyklu, nowatorstwo, finał. Wymaga odwołania do kilku trenów naraz.
•Wymień pięć części klasycznego trenu (epicedium) według antycznych reguł.
•Na czym polegało nowatorstwo Kochanowskiego w „Trenach” wobec tradycji gatunku?
•Opisz etapy żałoby w „Trenach” — jak zmienia się stan emocjonalny podmiotu lirycznego od Trenu I do XIX?
•Jakie pocieszenie przynosi matka poety w Trenie XIX?
•Dlaczego Kochanowski nawiązuje do Orfeusza w Trenie XIV?
12 kluczowych umiejętności — każda przećwiczona na konkretnych zadaniach z bazy.
1
Tren jako gatunek — antyczne epicedium i nowatorstwo Kochanowskiego
TREN (gr. THRENOS) to gatunek LIRYKI FUNERALNEJ (żałobnej) ukształtowany w starożytnej Grecji. Tradycyjnie poświęcany PERSONA GRAVIS — wybitnym osobistościom: królom, bohaterom, mędrcom, wodzom (PINDAR, OWIDIUSZ, SYMONIDES). KLASYCZNE EPICEDIUM antyczne miało 5 CZĘŚCI: 1) LAUDES — pochwała zalet i cnót zmarłego. 2) IACTURAE DEMONSTRATIO — ukazanie ogromu poniesionej straty. 3) LUCTUS — wyrażenie żalu i bólu. 4) CONSOLATIO — pocieszenie, próba ukojenia bólu. 5) EXHORTATIO — napomnienie, moralne wnioski. NOWATORSTWO KOCHANOWSKIEGO (rewolucyjne w XVI w.!): a) POŚWIĘCIŁ poważne dzieło DZIECKU 2,5-letniemu — totalne przełamanie konwencji persona gravis. Wcześniej dziecko NIE MOGŁO być bohaterem poważnej liryki. XVI-wieczne POETYKI NORMATYWNE nie pozwalały na takie odstępstwo. WYDAWCA Jan Januszowski (drukarnia Łazarzowa, 1580) czuł potrzebę OBRONY poety przed zarzutem, że poświęcił poważne dzieło 'błahemu' tematowi. b) ROZBIŁ jeden tren na CYKL 19 UTWORÓW — wcześniej tren był jednym utworem. Pierwszy cykl elegijny w literaturze polskiej. c) UCZYNIŁ BOHATEREM osobę OPŁAKUJĄCĄ — podmiot liryczny (OJCIEC-FILOZOF) jest równie ważny jak zmarła. Dwóch bohaterów: Urszulka i sam Kochanowski. d) OSOBISTY, AUTOBIOGRAFICZNY charakter (LIRYKA WYZNANIA, podmiot = autor). Tren nie pisany na zamówienie, lecz z autentycznego bólu. e) PRZEMIESZAŁ KOLEJNOŚĆ części antycznego epicedium — laudes (pochwały) rozsiane po cyklu, consolatio dopiero w Trenie XIX, luctus w wielu utworach. Kochanowski UDOWODNIŁ, że ból rodzica jest UNIWERSALNY i zasługuje na najwyższą formę literacką. Inne gatunki LIRYKI FUNERALNEJ: EPITAFIUM (napis nagrobny — w cyklu Trenów Epitafium Hannie), ELEGIA ŻAŁOBNA.
2
Kompozycja cyklu — 4 etapy żałoby i Tren XIX jako consolatio
Cykl 19 trenów + DEDYKACJA + EPITAFIUM HANNIE. Kompozycyjnie DZIELI SIĘ NA 4 ETAPY ŻAŁOBY (psychologicznie zgodne ze współczesnym modelem Kübler-Ross): 1) TRENY I-IV (rozpacz, wezwanie żalu, gniew). Tren I: wezwanie 'wszytkich łez Heraklita i skarg Symonidesa', pytanie 'Co lżej: czy jawnie żałować, czyli się z przyrodzeniem gwałtem mocować?' (UCZUCIE vs STOICYZM). Porównanie do SŁOWIKA-MATKI, której smok porywa pisklęta — bezsilność. Tren IV: NIOBE — porównanie do królowej skamieniałej z żałości po 14 dzieciach. 2) TRENY V-VIII (czuła pamięć, pochwała, ukazanie straty = LAUDES + IACTURAE DEMONSTRATIO). Tren V: oliwka mała podcięta przez ogrodnika. Tren VI: 'Safo słowieńska', pożegnalne słowa Urszulki. Tren VII: 'Nieszczęsne ochędóstwo' — ubranka. Tren VIII: 'Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim'. 3) TRENY IX-XI (KULMINACJA KRYZYSU filozoficzno-religijnego!). Tren IX: 'Kupić by cię, Mądrości' — odrzucenie stoicyzmu. Tren X: 'Gdzieśkolwiek jest, jesliś jest' — zwątpienie w nieśmiertelność duszy. Tren XI: 'Fraszka cnota!' — kulminacja, odrzucenie cnoty (najwyższej wartości stoickiej). 4) TRENY XII-XVIII (stopniowe wyciszanie, szukanie sensu). Tren XII: 'Kłosie mój jedyny' — pochwała Urszulki + 'grzebę z tobą i nadzieję'. Tren XIII: kamień nagrobny, epitafium wewnątrz trenu. Tren XIV: Orfeusz — chce zstąpić do Hadesu. Tren XV: rozbudowany mit Niobe. Tren XVI: polemika z Cyceronem ('Arpinie wymowny... wywiodłeś wszytkim, nie wywiodłeś sobie'). Tren XVII: psalm pokutny, odrzucenie złotego środka. Tren XVIII: zwrot do Boga. 5) TREN XIX 'ALBO SEN' (CONSOLATIO!) — kulminacja pocieszenia. Sen, ZMARŁA MATKA z Urszulką na ręku. 6 ARGUMENTÓW pocieszenia. Końcowa rada: 'LUDZKIE PRZYGODY / LUDZKIE NOŚ'. NIE jest powrotem do naiwnego stoicyzmu — to SYNTEZA chrześcijaństwa + stoicyzmu + pokory.
3
Tren I — wezwanie żalu, słowik-matka, pytanie centralne
Tren I OTWIERA cykl. POETA WZYWA: 'Wszytki płacze, wszytki łzy HERAKLITOWE / I skargi i Symonidowe... użyczcie mi tych mocy, którymi rzucacie...'. HERAKLIT — filozof grecki znany z płaczu nad losem ludzkim. SYMONIDES — grecki poeta liryki funeralnej. Topos zbiorowego wezwania starożytnych. Następnie SŁYNNE PORÓWNANIE: 'Tak więc smok upatrzywszy gniazdo kryjome / SŁOWICZKI LICHE swoje p[r]obierając, łowi; / A matka — szczebiece uboga, A na zbójcę coraz się miece'. Słowik-matka próżno walczy ze smokiem (śmiercią) porywającym pisklęta. PORÓWNANIE: poeta = słowik-matka, Śmierć = smok, Urszulka = pisklę. WALOR: BEZSILNOŚĆ ojca wobec śmierci dziecka. KOŃCOWE PYTANIE (kluczowe dla całego cyklu): 'Prózno płakać — podobno drudzy rzeczecie. / Cóż, prze Bóg żywy, NIE JEST PRÓZNO NA ŚWIECIE? / Wszytko prózno! Macamy, gdzie miękcej w rzeczy, / A ono wszędy ciśnie! BŁĄD — WIEK CZŁOWIECZY!' Filozoficzny ton zbliżony do Eklezjastesa (vanitas). Tren kończy: 'Nie wiem, co lżej: czy w smutku JAWNIE ŻAŁOWAĆ, / Czyli się z PRZYRODZENIEM gwałtem MOCOWAĆ?' = wybór między NATURALNYM uczuciem (płacz) a STOICKIM opanowaniem. To pytanie jest CENTRALNYM dylematem całego cyklu — przejście od początkowego wyboru ('co lżej?') do ostatecznej odpowiedzi w Trenie XIX ('ludzkie przygody ludzkie noś').
4
Portret Urszulki — Tren V (oliwka), VI (Safo), VII (ubranka), VIII (pustka), XII (cnoty)
Portret Urszulki budowany w kilku Trenach jako WYIDEALIZOWANY obraz dziecka. Funkcja: pochwała (LAUDES) i podkreślenie ogromu STRATY. TREN V — porównanie HOMERYCKIE: 'Jako oliwka mała pod wysokim sadem... ledwie się ukaże nad ziemię, a ogrodnik niebaczny / Mając ją za zielsko, kosaków poimie' — Urszulka jak OLIWKA podcięta przez nieuwagę. Symbol: kruchość, niedojrzałość, bezsilność wobec śmierci. 'Upada przed nogami matki ulubionej'. TREN VI — 'SAFO SŁOWIEŃSKA' (słowiańska). SAFONA = starożytna grecka poetka z Lesbos. Porównanie 2,5-latki do najwybitniejszej liryczki świata antycznego = HIPERBOLA. Cytat: 'Lutnia (cytra) dziedzicznym prawem spaść miała' — ojciec miał nadzieję, że córka odziedziczy talent poetycki. Urszulka tworzyła 'nowe piosnki' i 'cały dzień śpiewała jak lichy słowiczek w krzaku zielonym'. POŻEGNALNE SŁOWA Urszulki: 'Już ja tobie, moja matko, służyć nie będę / Ani za twym wdzięcznym stołem miejsca zasiędę; / PRZYJDZIE MI KLUCZE POŁOŻYĆ, samej precz jechać, / Domu rodziców swych miłych wiecznie zaniechać.' — formuła PANNY WYCHODZĄCEJ ZA MĄŻ. Inwersja: zamiast iść na ślub, idzie na śmierć. TREN VII — APOSTROFA do UBRANEK: 'NIESZCZĘSNE OCHĘDÓSTWO, żałosne ubiory / Mojej namilszej cory!' Wymienia: letniczek pisany (kolorową sukienkę), uploteczki (ozdoby do włosów), paski złocone, giezłeczko (koszulkę pogrzebową), tkaneczkę, BRYŁECZKĘ ZIEMI ('Ojciec ziemie bryłeczkę / W główki włożył'). KONTRAST: wyprawa ŚLUBNA (nadzieja) vs POGRZEBOWA (rzeczywistość). 'I posag, i ona / W jednej skrzynce zamkniona' — trumna stała się skrzynią posagową. ZDROBNIENIA potęgują wzruszenie. TREN VIII — 'Wielkieś mi uczyniła PUSTKI w domu moim, / Moja droga Orszulo'. PARADOKS: 'Pełno nas, a jakoby NIKOGO NIE BYŁO: / Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło' — HIPERBOLA (jedno dziecko = więcej niż wszyscy). 'Tyś za wszytki mówiła, za wszytki śpiewała, / Wszytkiś w domu kąciki zawżdy pobiegała' — Urszulka jako DUSZA DOMU. ANAFORA 'wszytki'. PERSONIFIKACJA: 'Z każdego kąta żałość człowieka ujmuje'. TREN XII — laudes w czystej formie. Urszulka: 'OCHĘDOŻNA, POSŁUSZNA, KARNA, NIEPIESZCZONA, ŚPIEWAĆ, MÓWIĆ, RYMOWAĆ jako co dorosła'. Cnoty dorosłego dziecka. METAFORA KŁOSA: 'Kłosie mój jedyny... znowu cię w smutną ziemię sieję! Ale pospołu z tobą GRZEBĘ I NADZIEJĘ'. Wszystko 'w tak małym wieku — nie więcej nad trzydzieści miesięcy'.
Pokaż pozostałe 8 umiejętności
5
Kryzys IX-XI — odrzucenie mądrości, wiary, cnoty
TRENY IX, X, XI to KULMINACJA kryzysu światopoglądowego — Kochanowski TRACI 3 FILARY renesansowego humanizmu. TREN IX — POLEMIKA ZE STOICYZMEM. 'KUPIĆ BY CIĘ, MĄDROŚCI, za drogie pieniądze!' Apostrofa do uosobionej Mądrości stoickiej. Mądrość MIAŁA: wykorzenić żądze, troski, lęki; uczynić człowieka odpornym na ból, śmierć, strach; zapewnić równowagę ducha; równać niskie z wysokimi. Poeta CZUJE SIĘ OSZUKANY: spędził lata, by dojść do progów Mądrości, a teraz po śmierci córki okazał się 'Z STOPNIÓW OSTATNICH ZRZUCONY / I między insze, jeden z wiela, POLICZONY'. MĄDROŚĆ NIE CHRONI PRZED CIERPIENIEM. To ostry kontrast z PIEŚNIAMI, gdzie Kochanowski czcił stoicyzm. TREN X — ZWĄTPIENIE RELIGIJNE. Cały utwór złożony z PYTAŃ RETORYCZNYCH o miejsce pobytu duszy Urszulki: 'Czyś ty nad wszytki nieba wysoko wniesiona / I tam w liczbę aniołków małych policzona? / Czyliś do raju wzięta? Czyliś na szczęśliwe / Wyspy zaprowadzona? Czy cię przez teskliwe / CHARON jeziora wiezie i napawa zdrojem / Niepamięci, że nic wiesz o płaczu mojem? / Czy, człowieka zrzuciwszy (...) Wzięłaś na się postawę i piórka SŁOWICZE? / Czyli się w czyśćcu czyścisz, jesli z strony ciała / JAKAKOLWIEK ZMAZECZKA na tobie została?' SYNKRETYZM RELIGIJNY: chrześcijaństwo (niebo, aniołki, raj, czyściec) + mitologia grecka (Charon, jeziora Hadesu, Wyspy Szczęśliwe) + reinkarnacja (słowik). Poeta nie znajduje pewności w żadnej tradycji. APOGEUM: 'Pociesz mię, jako możesz, a staw się przede mną / Lubo snem, lubo cieniem, lub MARĄ NIKCZEMNĄ! ... GDZIEŚKOLWIEK JEST, JESLIŚ JEST!' 'Jesliś jest' = ZWĄTPIENIE w samo istnienie duszy po śmierci. Najgłębsze pytanie metafizyczne cyklu. TREN XI — APOGEUM kryzysu, ODRZUCENIE CNOTY. 'FRASZKA CNOTA! — powiedział BRUTUS porażony'. Marek Juniusz Brutus (stoik, zabójca Cezara w imię cnoty republikańskiej) PRZED SAMOBÓJSTWEM w 42 r. p.n.e. po klęsce pod Filippi miał powiedzieć: 'Fraszka cnota!' Kochanowski utożsamia się z nim — jeśli sam Brutus zwątpił, to poeta TEŻ ma do tego prawo. 'FRASZKA, kto się przypatrzy, FRASZKA Z KAŻDEJ STRONY!' Cnota = 'fraszka' (DROBIAZG, nic warte). IRONIA W USTACH AUTORA FRASZEK. Pobożność NIKOGO NIE RATUJE: 'nieznajomy WRÓG jakiś miesza ludzkie rzeczy / Nie chcąc rozróżniać dobrych od złych'. Ludzie 'wspinają się do nieba' próbując poznać tajemnice boskie, ale 'WZROK ŚMIERTELNEJ ŹRZENICY TĘPY NA TO!' Końcowe DRAMATYCZNE PYTANIE: 'Żałości! co mi czynisz? Owa już oboje / Mam stracić: i POCIECHĘ, I BACZENIE swoje?' — poeta boi się stracić nie tylko córkę, ale i ROZUM. To DNO kryzysu.
6
Tren XIX 'albo Sen' — consolatio i odbudowa światopoglądu
Tren XIX (ostatni, najdłuższy) to CONSOLATIO cyklu, KULMINACJA pocieszenia. FORMA: poeta zasypia pod ranem (alegoria: po nocy żałoby przychodzi świt nadziei). WE ŚNIE pojawia się ZMARŁA MATKA z URSZULKĄ na ręku. Dziewczynka wygląda JAK ZA ŻYCIA: 'Twarz, ona twarz jej, jedno już barziej blada / Niż biała'. Ma 'GIEZŁECZKO białe', 'WŁOSKI POKRĘCONE', 'twarz rumiana'. Detale powtarzają obrazy z wcześniejszych trenów. ARGUMENTY MATKI (6 punktów consolatio): 1) URSZULKA ŻYJE W NIEBIE — 'świeci jak jutrzenka', wśród aniołów, MODLI SIĘ za rodziców. To odpowiedź na 'jesliś jest' z Trenu X — JEST. 2) ZIEMSKIE ROZKOSZY SĄ PŁONE — 'więcej w nich żałości niż radości', 'frasunki i łzy'. Życie ziemskie = cierpienie. 3) URSZULKA UNIKNĘŁA cierpień świata: bólu rodzenia, nędznego małżeństwa, sieroctwa, wszelkich niedoli. ZMARŁA SZCZĘŚLIWIE. 4) CIERPIENIE JEST POWSZECHNE: 'Co wszystkich jednako ciśnie, nie wiem czemu / Tobie ma być, synu mój, NAJCIĘŻEJ JEDNEMU?'. Argument antykorbawszy egotyzm bólu. 5) CZAS LECZY, ale MĄDRY uprzedza go ROZUMEM — 'czego MĄDRY nie raz, raz głupi doczekać musi'. Lepiej zrozumieć teraz niż wymusić zrozumienie czasem. 6) 'JEDEN JEST PAN SMUTKU I NAGRODY' — Bóg daje I cierpienie, I nagrodę. Trzeba przyjąć Jego wolę. KOŃCOWA RADA: 'A tak i ty, MIERNIE się zachowaj... LUDZKIE PRZYGODY / LUDZKIE NOŚ' — godzić się z losem PO LUDZKU, ani jak kamień (bezuczuciowo), ani jak dziecko (rozpaczliwie). MĄDROŚĆ przemieniona. 'SKRYTE SĄ PAŃSKIE SĄDY' — pokora wobec Boga. NOWY ŚWIATOPOGLĄD: NIE wraca do naiwnego stoicyzmu. Buduje SYNTEZĘ: a) CHRZEŚCIJAŃSKA WIARA — dusza nieśmiertelna, Urszulka w niebie. b) STOICKA AKCEPTACJA losu — przyjąć to, co się dzieje, jako los ludzki. c) POKORA WOBEC BOGA — nie pytać, dlaczego; wierzyć, że Bóg wie. d) UZNANIE ludzkiej kruchości — 'człowiek nie kamień'. To MĄDROŚĆ DOJRZALSZA, przeszła przez OGIEŃ CIERPIENIA. Tren XIX SPINA cykl klamrą: od pytania 'co lżej' z Trenu I do odpowiedzi 'ludzkie przygody ludzkie noś' z Trenu XIX.
7
Środki stylistyczne — apostrofy, paradoksy, zdrobnienia, porównania homeryckie
Treny to ARCYDZIEŁO retoryki poetyckiej. ŚRODKI: 1) APOSTROFY (dominujący środek w cyklu) — do ZMARŁEJ ('Moja droga Orszulo', Tren VIII), do MĄDROŚCI ('Kupić by cię, Mądrości', Tren IX), do CYCERONA ('Arpinie wymowny', Tren XVI), do BOGA (Tren XVIII), do UBRANEK ('Nieszczęsne ochędóstwo', Tren VII), do ŚMIERCI ('Opakeś to, niebaczna śmierci', Tren XIII), do MURARZY (Tren XIII), do BRUTUSA (Tren XI). Funkcja: budują bezpośredniość, emocjonalny nacisk. 2) PARADOKSY: 'Pełno nas, a jakoby nikogo nie było' (Tren VIII) — kwintesencja żałoby. 'Macamy, gdzie miękcej w rzeczy, / A ono wszędy ciśnie' (Tren I). 3) HIPERBOLE: 'Safo słowieńska' (porównanie 2,5-latki do Safony, Tren VI), 'jedną maluczką duszą tak wiele ubyło' (Tren VIII). 4) PORÓWNANIA HOMERYCKIE: oliwka mała podcięta (Tren V), słowik-matka i smok (Tren I). Rozbudowane, wielowierszowe, anytcznym wzorem. 5) ZDROBNIENIA (bardzo charakterystyczne): GIEZŁECZKO, TKANECZKA, BRYŁECZKA, GŁÓWKI, RĘCZYNKAMI, STOPECZKAMI, CZŁONECZKI, ZMAZECZKA, DZIECINKI, SŁOWICZKI, OPLOTECZKI. Funkcja: a) Wyrażają CZUŁOŚĆ i miłość ojca do dziecka. b) PODKREŚLAJĄ mały wiek i kruchość. c) Potęgują WZRUSZENIE czytelnika. d) Budują INTYMNY, rodzicielski ton. e) Kontrast między CIEPŁEM wspomnień a chłodem śmierci. 6) PYTANIA RETORYCZNE — cały Tren X ('Czyś ty nad wszytki nieba wysoko wniesiona?' itd.), Tren I, Tren XI. 7) WYKRZYKNIENIA: 'Fraszka cnota!', 'Wszytko prózno!', 'O mała pociecho!'. 8) WYLICZENIA: ubranka Urszulki (VII), cnoty dziecka (XII), miejsca pobytu duszy (X). 9) ANAFORY: 'wszytki... wszytki...' (VIII), 'czy... czy...' (X). 10) METAFORY: KŁOS (Tren XII), OLIWKA (V), SŁOWICZEK (różne). 11) EPITETY: namilsza, droga, wdzięczna, jedyna, kochanie ojcowe. 12) PERSONIFIKACJE: 'żałość człowieka ujmuje', 'śmierć niebaczna'. 13) IRONIA: 'Fraszka cnota' w ustach autora FRASZEK = drobiazg = nic warte. Wszystkie środki służą EKSPRESJI ŻALU i KONSTRUKCJI portretu Urszulki + autoportretu cierpiącego ojca.
Treny GĘSTO ODWOŁUJĄ SIĘ do antyku — Kochanowski jako renesansowy humanista łączy starożytność z chrześcijaństwem. POSTAĆE: 1) NIOBE (Treny IV, XV) — mityczna królowa Teb, żona Amfiona, matka 14 dzieci (7 córek + 7 synów). Chełpiła się płodnością wobec Latony (matki Apollina i Artemidy, która miała tylko dwoje). W zemście Apollon zabił synów, Artemida córki. Niobe skamieniała z żałości na górze Sipylos; z kamienia wiecznie płyną łzy. Tren IV: 'Nie dziwuję NIOBIE, że na martwe ciała / Swoich namilszych dziatek patrząc skamieniała'. Wcześniej mit mógł wydawać się przesadą; teraz poeta sam doświadcza porównywalnego bólu. Tren XV rozbudowuje historię Niobe. Niobe = TOPOS cierpienia rodzica. 2) ORFEUSZ (Tren XIV) — mityczny tracki poeta, syn Apollina (lub Eagra) i muzy Kaliope. Po śmierci żony EURYDYKI (ugryziona przez węża) ZSTĄPIŁ DO HADESU. Pieśnią ZMIĘKCZYŁ Plutona i Persefonę, którzy zgodzili się oddać Eurydykę — pod warunkiem, że Orfeusz nie obejrzy się do wyjścia. Obejrzał się — Eurydyka zniknęła na zawsze. Kochanowski: 'Owa go to łzami, / To tymi żałosnymi zmiękczywa pieśniami, / Że mi moję namilszą dziewkę jeszcze wróci'. Funkcja: a) DESPERACJA — poeta gotów zejść do piekieł. b) POEZJA jako narzędzie walki ze śmiercią. c) Rezygnacja: 'tamże już za jedną drogą zostać' — gdyby nie odzyskał córki, wolałby tam zostać. 3) HERAKLIT z Efezu (Tren I) — filozof grecki (VI/V w. p.n.e.) znany z płaczu nad LOSEM LUDZKIM, 'panta rhei' (wszystko płynie). Topos: filozof-płaczek. 4) SYMONIDES z Keos (Tren I) — grecki poeta liryki funeralnej. Topos: mistrz skarg. 5) SAFONA z Lesbos (Tren VI) — poetka grecka (VII/VI w. p.n.e.). Wzór KOBIECEJ poezji. 'Safo słowieńska' = hiperbola. 6) CYCERON (Tren XVI) — 'ARPINIE WYMOWNY' (z miasta Arpinum). Rzymski filozof i mówca (106-43 p.n.e.), autor 'Tusculanae disputationes' o znoszeniu cierpień. ALE: sam Cyceron PŁAKAŁ idąc na wygnanie z Rzymu (58 r. p.n.e.), ŻAŁOWAŁ śmierci córki TULII (45 r. p.n.e.), nie chciał umrzeć, gdy go ścigali. Polemika: 'Wywiodłeś wszytkim, NIE WYWIODŁEŚ SOBIE'. Argument: ŁATWIEJ UCZYĆ niż żyć. Kochanowski nie atakuje Cycerona — UTOŻSAMIA SIĘ z nim. Obaj filozofowie, którym nie udało się zastosować własnych nauk. 7) BRUTUS (Tren XI) — Marek Juniusz Brutus (85-42 p.n.e.), stoik, zabójca Cezara w marcu 44 r. p.n.e. w imię cnoty republikańskiej. Po klęsce pod FILIPPI (42 r. p.n.e.) popełnił samobójstwo. Przed śmiercią miał wypowiedzieć: 'Fraszka cnota!' (zwątpienie w wartość, w imię której zabił przyjaciela). Kochanowski przywołuje go jako PRECEDENS. 8) TANTAL — ojciec Niobe. 9) CHARON (Tren X) — przewoźnik dusz przez rzekę Acheron w Hadesie. SYNKRETYZM RELIGIJNY: w Trenie X mitologia grecka (Charon, Wyspy Szczęśliwe) PRZEPLATA SIĘ z chrześcijaństwem (niebo, raj, aniołki, czyściec). Renesansowy HUMANIZM — antyk jako wzór + chrześcijaństwo jako wiara.
9
Polemika z filozofią — stoicyzm w Pieśniach vs w Trenach
DRAMATYCZNA RÓŻNICA między światopoglądem Pieśni a Trenów. W PIEŚNIACH (zwłaszcza 'Pieśń IX', 'Nie porzucaj nadzieje') Kochanowski był WYZNAWCĄ STOICYZMU: chwalił CNOTĘ jako wartość najwyższą, MĄDROŚĆ jako drogę do szczęścia, RÓWNOWAGĘ ducha wobec Fortuny, ZASADĘ ZŁOTEGO ŚRODKA (mierność, umiar). Pisał: 'Lecz na szczęście wszelakie / Serce ma być jednakie' — postulat stoickiego SPOKOJU. W TRENACH następuje GWAŁTOWNA POLEMIKA: TREN IX atakuje Mądrość ('Kupić by cię, Mądrości' — okazała się bezużyteczna). TREN XI odrzuca CNOTĘ ('Fraszka cnota!' — najwyższa wartość stoicka okazała się drobiazgiem). TREN XVII poddaje w wątpliwość ZASADĘ MIERNOŚCI: 'Wiodłem swój żywot tak skromnie, / Że ledwe kto wiedział o mnie. / A Pan zadał mi raz tym znaczniejszy' — skromne życie NIE CHRONI przed nieszczęściem. Złoty środek nie ratuje. RÓŻNICA: w Pieśniach stoicyzm był TEORIĄ wygodną i piękną. W Trenach poeta KONFRONTUJE ją z PRAKTYKĄ cierpienia (śmierć dziecka) i stwierdza: NIE DZIAŁA. 'CZŁOWIEK NIE KAMIEŃ' — nie da się wyłączyć emocji rozumem. WAŻNE NA MATURZE: Treny NIE odrzucają stoicyzmu CAŁKOWICIE. Odrzucają jego NAIWNĄ WERSJĘ (filozofię bezbolesności). TREN XIX odbudowuje mądrość — ale CIERPIENIEM PRZEMIENIONĄ. Nowy światopogląd to SYNTEZA: a) Stoicka AKCEPTACJA losu ('ludzkie przygody ludzkie noś'). b) Chrześcijańska WIARA (dusza nieśmiertelna). c) POKORA wobec Boga ('skryte są Pańskie sądy'). d) Uznanie ludzkiej KRUCHOŚCI. To NIE jest powrót do dawnego optymizmu — to MĄDROŚĆ DOJRZALSZA. Kochanowski przeszedł przez OGIEŃ CIERPIENIA i wyszedł zmieniony. SCHEMAT psychologiczny: TEZA (stoicyzm Pieśni) → ANTYTEZA (kryzys Trenów IX-XI) → SYNTEZA (Tren XIX). Heglowska dialektyka 200 lat przed Heglem.
10
Inwersja porządku natury — Tren XII (kłos), XIII (epitafium)
Jednym z najsilniejszych motywów Trenów jest INWERSJA PORZĄDKU NATURY — RODZICE chowają DZIECI zamiast odwrotnie. To źródło BUNTU wobec losu. TREN XII rozwija METAFORĘ KŁOSA: 'KŁOSIE MÓJ JEDYNY, / Jeszcześ mi się był nie zstał, a ja, twej godziny / Nie czekając, znowu cię w smutną ziemię SIEJĘ! / Ale POSPOŁU Z TOBĄ GRZEBĘ I NADZIEJĘ'. METAFORYKA AGRARNA: a) Kłos = Urszulka (młoda, niedojrzała). b) Sianie kłosa w ziemię = pochowanie dziecka. c) Ojciec jako rolnik OBRACA porządek wsteczny: sieje, zamiast zbierać. d) NORMALNIE rolnik czeka, aż kłos dojrzeje, a potem zbiera. Tutaj: kłos PODCIĘTY za wcześnie, ojciec MUSI go z powrotem zasiać. e) 'Grzebę nadzieję' — z córką pogrzebana cała przyszłość, oczekiwania, plany. f) Inwersja PORZĄDKU NATURY — kłos powinien dojrzeć, dziecko powinno przeżyć rodzica. TREN XIII rozwija ten motyw w kamieniu nagrobnym. Kochanowski prosi murarzy o KAMIEŃ CIOSANY z NAPISEM (epitafium wewnątrz trenu): 'ORSZULA KOCHANOWSKA TU LEŻY, KOCHANIE / OJCOWE ALBO RACZEJ PŁACZ I NARZEKANIE. / OPAKEŚ TO, NIEBACZNA ŚMIERCI, UDZIAŁAŁA / NIE JAĆ ONEJ, ALE MNIE ONA PŁAKAĆ MIAŁA'. INTERPRETACJA: a) 'Kochanie ojcowe albo raczej płacz i narzekanie' = Urszulka stała się SYNONIMEM ŻALU. b) 'OPAKEŚ TO UDZIAŁAŁA, niebaczna śmierci' = śmierć ZROBIŁA WSZYSTKO NA OPAK, na odwrót. c) 'Nie jać onej, ale mnie ona płakać miała' = to CÓRKA powinna kiedyś OPŁAKIWAĆ OJCA, nie odwrotnie. Naturalny porządek odwrócony. 'Niebaczna śmierć' = śmierć bez sensu, ślepa. Apostrofa, oskarżenie. Motyw INWERSJI PORZĄDKU NATURY jest jednym z głównych ŹRÓDEŁ BUNTU Kochanowskiego: jeśli świat jest bezsensowny w tak fundamentalnej kwestii, jaki sens ma stoicka mądrość? Argument przeciw stoicyzmowi. Wpływ na poezję XIX-XX w. (motyw rodzica chowającego dziecko jako szczyt cierpienia — np. Mickiewicz pisząc o śmierci syna; Norwid; współczesna poezja żałobna).
11
Synkretyzm religijny — chrześcijaństwo + mitologia w Trenie X
TREN X to NAJBARDZIEJ wyrazisty przykład SYNKRETYZMU RELIGIJNEGO — łączenia różnych tradycji wiary. Cały utwór = SERIA PYTAŃ RETORYCZNYCH o miejsce pobytu duszy Urszulki. Kochanowski PRZESZUKUJE WSZYSTKIE ZNANE TRADYCJE: 1) TRADYCJA CHRZEŚCIJAŃSKA: a) NIEBO + ANIOŁY — 'Czyś ty nad wszytki nieba wysoko wniesiona / I tam w liczbę aniołków małych policzona?' b) RAJ — 'Czyliś do raju wzięta?' c) CZYŚCIEC — 'Czyli się w czyśćcu czyścisz, jesli z strony ciała / Jakakolwiek ZMAZECZKA na tobie została?' 2) TRADYCJA MITOLOGICZNA GRECKA: a) WYSPY SZCZĘŚLIWE — 'Czyliś na szczęśliwe / Wyspy zaprowadzona?' (mityczne miejsce pobytu dusz wybitnych, gdzie wieczna wiosna). b) HADES — 'Czy cię przez teskliwe / CHARON jeziora wiezie i napawa ZDROJEM NIEPAMIĘCI?' (Lete = rzeka zapomnienia). c) CYPRYSOWE LASY Hadesu. 3) REINKARNACJA / METEMPSYCHOZA: 'Czy, człowieka zrzuciwszy i myśli dziewicze, / Wzięłaś na się postawę i PIÓRKA SŁOWICZE?' Urszulka jako słowik = wcielenie pitagorejskie. 4) NICOŚĆ (epikurejska / nihilistyczna): 'Czyś po śmierci tam poszła, kędyś pierwej była, / Niżeś się na mą wieczną żałość urodziła?' (Powrót do nieistnienia przed urodzeniem). DRAMATYCZNE APOGEUM: 'Pociesz mię, jako możesz, a staw się przede mną / Lubo snem, lubo cieniem, lub MARĄ NIKCZEMNĄ! ... GDZIEŚKOLWIEK JEST, JESLIŚ JEST!' To NAJGŁĘBSZE pytanie metafizyczne cyklu — czy w ogóle istnieje życie pozagrobowe? FUNKCJA SYNKRETYZMU: 1) Wyraża ROZPACZ poety — szuka córki we WSZYSTKICH tradycjach, w żadnej nie znajduje pewności. 2) Renesansowy HUMANIZM — antyk i chrześcijaństwo jako równouprawnione tradycje wiedzy. 3) Wyraża KRYZYS RELIGIJNY — gdyby Kochanowski miał pewność chrześcijańską, nie pytałby o Hades i Wyspy Szczęśliwe. 4) Zostawia czytelnika z UWAGĄ na ostateczną odpowiedź (która przyjdzie w Trenie XIX — 'JEST'). To jeden z najbardziej INTELEKTUALNIE OTWARTYCH momentów polskiej poezji renesansu — Kochanowski nie udaje pewności, którą mu wiara nakazuje. Pyta szczerze.
12
Recepcja, znaczenie i Treny jako psychologiczny zapis żałoby
Treny to ARCYDZIEŁO polskiej poezji renesansu i szczyt twórczości Kochanowskiego. STATUS: a) Pierwszy CYKL ELEGIJNY w literaturze polskiej. b) Jeden z najwybitniejszych zapisów ŻAŁOBY w literaturze światowej. c) Wyznacznik artystycznego mistrzostwa polszczyzny XVI w. d) Kochanowski jako 'OJCIEC POEZJI POLSKIEJ' — twórca dojrzałego języka literackiego. Wpływ na późniejszą literaturę: 1) MIKOŁAJ SĘP-SZARZYŃSKI (poezja metafizyczna, kryzys religijny, nawiązanie do problemu cierpienia). 2) ADAM MICKIEWICZ — w 'Dziadach' (III część, Improwizacja), Mickiewicz buntuje się przeciw Bogu jak Kochanowski w Trenach IX-XI. Sceny rozliczeń z losem. 3) CYPRIAN KAMIL NORWID — motyw zmarłego dziecka, ironia, paradoksy. 4) BOLESŁAW LEŚMIAN — motyw śmierci dziecka, ojcowski ból. 5) WSPÓŁCZESNA POEZJA ŻAŁOBNA — Treny jako wzór. PORÓWNANIA: a) Z PIEŚNIAMI Kochanowskiego — radykalna zmiana światopoglądu (stoicyzm → kryzys → synteza). b) Z FRASZKAMI — ironia 'Fraszka cnota!' w ustach autora fraszek. c) Z PSALMAMI Kochanowskiego (przekład) — wspólny motyw zwrotu do Boga, ale w Trenach BARDZIEJ osobisty. d) Z ODPRAWĄ POSŁÓW GRECKICH — temat losu, fatalizmu, ale obywatelski vs osobisty. WSPÓŁCZESNE ODCZYTANIA: Treny czytane jako PSYCHOLOGICZNY ZAPIS ŻAŁOBY antycypujący współczesne MODELE psychologii śmierci. Model KÜBLER-ROSS (1969) — 5 etapów żałoby: 1) SZOK / WYPARCIE (Tren I — 'wszytko prózno', niedowierzanie). 2) GNIEW / BUNT (Treny II-IV — oskarżenie Śmierci, porównanie ze słowikiem-matką). 3) NEGOCJACJA / TARGI (Tren XIV — Orfeusz, próba zstąpienia do Hadesu, prośba o powrót). 4) DEPRESJA / KRYZYS (Treny IX-XI — odrzucenie filozofii, wiary, cnoty; 'Fraszka cnota!'). 5) AKCEPTACJA (Tren XIX — 'ludzkie przygody ludzkie noś'). Kochanowski PRZESZEDŁ przez wszystkie etapy 400 lat przed sformułowaniem ich w psychologii. To uniwersalność cyklu — każdy rodzic, każdy człowiek przeżywający stratę, ROZPOZNAJE swoje doświadczenie. Treny to NIE tylko literatura — to ZAPIS LUDZKIEGO DOŚWIADCZENIA. Wielowymiarowa LEKTURA: a) GATUNKOWA — nowatorstwo wobec konwencji epicedium. b) FILOZOFICZNA — polemika ze stoicyzmem. c) PSYCHOLOGICZNA — etapy żałoby. d) RELIGIJNA — kryzys i odbudowa wiary. e) BIOGRAFICZNA — autobiografia duchowa. f) ESTETYCZNA — arcydzieło stylu.
⚠️ NAJCZĘSTSZE BŁĘDY
Tu uczniowie najczęściej tracą punkty
Każda pułapka pochodzi z analizy realnych odpowiedzi maturzystów. Naucz się je rozpoznać, żeby unikać głupich strat.
❌ Błąd
Treny zostały napisane po śmierci żony Kochanowskiego
✅ Poprawnie
Treny powstały po śmierci CÓRKI poety — URSZULKI, mającej ok. 2,5 roku. Żona Kochanowskiego, Dorota Podlodowska, PRZEŻYŁA męża.
Dlaczego: Najczęstsza pomyłka. Treny napisane po śmierci 2,5-letniej Urszulki (ok. 1578-79). Cykl zamyka też Epitafium Hannie — drugiej córce, która zmarła 'za siostrą prędko'. Dorota Podlodowska (żona) przeżyła Kochanowskiego (zmarł 1584). Częsta pułapka maturalna.
❌ Błąd
Treny to jeden utwór poetycki
✅ Poprawnie
Treny to CYKL 19 osobnych utworów + DEDYKACJA + EPITAFIUM HANNIE. To pierwszy cykl elegijny w literaturze polskiej.
Dlaczego: Liczba 19 utworów + dedykacja + epitafium = pełny cykl. Każdy tren ma swoją kompozycję, motywy, ton. Wcześniej tren był pojedynczym utworem — Kochanowski rozbił go na cykl, co było rewolucyjne. Częste pytanie strukturalne.
❌ Błąd
Cykl Trenów został zakończony bez pocieszenia — poeta nie pogodził się ze stratą
✅ Poprawnie
Cykl KOŃCZY SIĘ TRENEM XIX (consolatio!) — sen z matką i Urszulką przynosi POCIESZENIE i odbudowę światopoglądu. Końcowa rada: 'ludzkie przygody ludzkie noś'.
Dlaczego: Tren XIX 'albo Sen' to KULMINACJA cyklu — odpowiedź na pytanie z Trenu I ('co lżej'). NIE wraca do naiwnego stoicyzmu — buduje syntezę chrześcijaństwa + stoicyzmu + pokory. Pocieszenie JEST, ale ZMIENIONE — mądrość przemieniona cierpieniem. Częste mylenie.
❌ Błąd
'Fraszka cnota!' (Tren XI) oznacza, że Kochanowski uważa cnotę za swoją literacką twórczość (fraszki literackie)
✅ Poprawnie
'FRASZKA' tu = DROBIAZG, RZECZ BEZWARTOŚCIOWA, NIC. Cnota okazała się BEZUŻYTECZNA w obliczu cierpienia. To IRONIA w ustach autora Fraszek (gatunku poetyckiego).
Dlaczego: Fraszka = drobiazg, błahostka, rzecz nic niewarta. 'Fraszka cnota!' = 'Cnota jest nic warta!' = zwątpienie w najwyższą wartość stoicką. Brutus przed samobójstwem miał to powiedzieć. To NIE odniesienie do literatury — to filozoficzny krzyk rozpaczy. IRONIA polega na tym, że autor zbioru FRASZEK (gatunku) używa słowa 'fraszka' w znaczeniu 'nic'. Częsta pułapka.
❌ Błąd
Kochanowski w Trenie XVI atakuje Cycerona za to, że uczył błędnej filozofii
✅ Poprawnie
Kochanowski NIE ATAKUJE Cycerona — UTOŻSAMIA SIĘ z nim. Obaj są filozofami, którzy NIE POTRAFILI zastosować własnych nauk w obliczu cierpienia. Współczucie, nie krytyka.
Dlaczego: Tren XVI: 'Arpinie wymowny, wywiodłeś wszytkim, NIE WYWIODŁEŚ SOBIE'. Cyceron uczył znoszenia nieszczęść (Tusculanae disputationes), ale sam płakał na wygnaniu i po śmierci córki Tulii. Argument: ŁATWIEJ UCZYĆ niż żyć. 'Łacniej rzec niż czynić'. Kochanowski mówi: ja sam tego doświadczam. CZŁOWIEK NIE KAMIEŃ. Polemika z teorią, nie z osobą.
Pokaż pozostałe 9 pułapek
❌ Błąd
Urszulka miała 5-6 lat w chwili śmierci
✅ Poprawnie
Urszulka miała OKOŁO 2,5 ROKU (ok. 30 miesięcy) w chwili śmierci. Tren XII: 'nie więcej nad trzydzieści miesięcy nie miała'.
Dlaczego: Tren XII zawiera dokładną informację: 'Co w tak małym wieku sobie poczynała, / Że więcej nad trzydzieści miesięcy nie miała'. Ok. 30 miesięcy = 2,5 roku. To podkreśla NOWATORSTWO: poświęcić poważne dzieło 2,5-letniemu dziecku — przełamać konwencję persona gravis. Częsta pomyłka co do wieku.
❌ Błąd
W Trenach jest podmiot liryczny inny niż autor
✅ Poprawnie
Podmiot liryczny = JAN KOCHANOWSKI. To LIRYKA WYZNANIA, autobiograficzna. Podmiot ma DWIE ROLE: OJCIEC rozpaczający i FILOZOF dokonujący rozrachunku ze światopoglądem.
Dlaczego: Treny to liryka osobista — podmiot mówi o swojej córce Urszulce, swojej żonie, swojej matce, swoim Czarnolesie. To autobiografia duchowa. Dwie role podmiotu: 1) Ojciec (Treny I, V-VIII, XII-XIII) — rozpacza, wspomina, opłakuje. 2) Filozof (Treny IX-XI, XVI-XVII) — dokonuje rozrachunku z filozofią stoicką, polemizuje z Cyceronem. Czasem te role przeplatają się. Częste pytanie o podmiot.
❌ Błąd
Tren X dotyczy wyłącznie chrześcijańskiej wizji życia pozagrobowego
✅ Poprawnie
Tren X to SYNKRETYZM RELIGIJNY — łączy chrześcijaństwo (niebo, raj, czyściec) + mitologię grecką (Charon, Hades, Wyspy Szczęśliwe) + reinkarnację (słowik) + nicość. Pyta o wszystkie tradycje.
Dlaczego: Kochanowski jako renesansowy humanista PRZESZUKUJE wszystkie tradycje wiedzy o życiu pozagrobowym. Nie znajduje pewności w żadnej. To wyraz GŁĘBOKIEGO KRYZYSU religijnego. Apogeum: 'Gdzieśkolwiek jest, JESLIŚ JEST' — zwątpienie w samo istnienie duszy po śmierci. To NAJBARDZIEJ DRAMATYCZNY moment cyklu. Częsta pułapka — uczniowie myślą, że Kochanowski jest 'po prostu' chrześcijaninem.
❌ Błąd
Treny nie wykazują żadnego nawiązania do antyku — to dzieło czysto chrześcijańskie
✅ Poprawnie
Treny GĘSTO odwołują się do ANTYKU: NIOBE (IV, XV), ORFEUSZ (XIV), HERAKLIT i SYMONIDES (I), SAFONA (VI), CYCERON (XVI), BRUTUS (XI), CHARON (X), TANTAL (XV). Renesansowy humanizm łączy starożytność z chrześcijaństwem.
Dlaczego: Kochanowski jako humanista renesansowy edukowany w PADWIE czerpał ze WZORÓW ANTYCZNYCH. Cały Tren X to synkretyzm religijny. Niobe i Orfeusz to TOPOSY cierpienia. Cyceron — polemika z teorią filozoficzną. Brutus — wzór stoika. Antyk = równouprawniona tradycja wiedzy. Kochanowski czcił Wergiliusza, Horacego, Owidiusza. Treny to synteza antyku + chrześcijaństwa, nie ortodoksyjne kazanie.
❌ Błąd
Kryzys w Trenach IX-XI to definitywny nihilizm Kochanowskiego
✅ Poprawnie
Kryzys IX-XI to ETAP ŻAŁOBY, NIE NIHILIZM. Tren XIX przynosi ODBUDOWĘ światopoglądu — chrześcijańska wiara + stoicka akceptacja + pokora. Mądrość PRZEMIENIONA, nie odrzucona.
Dlaczego: Treny IX-XI to apogeum CIERPIENIA, nie końcowy wniosek autora. Kochanowski przechodzi przez kryzys, by wyjść z niego dojrzalszym. Tren XIX odbudowuje światopogląd — ale ZMIENIONY (cierpieniem przemieniony). Końcowa rada 'ludzkie przygody ludzkie noś' to SYNTEZA, nie nihilizm. Schemat: TEZA (Pieśni) → ANTYTEZA (kryzys) → SYNTEZA (Tren XIX). Heglowska dialektyka 200 lat przed Heglem. Częsta pułapka — czytanie kryzysu IX-XI jako końcowego stanowiska Kochanowskiego.
❌ Błąd
Zdrobnienia w Trenach są tylko dziecięcym językiem — naśladują mowę Urszulki
✅ Poprawnie
Zdrobnienia (giezłeczko, tkaneczka, bryłeczka itp.) WYRAŻAJĄ CZUŁOŚĆ I MIŁOŚĆ OJCA do dziecka, podkreślają jej mały wiek i kruchość, potęgują wzruszenie czytelnika. To narzędzie RETORYCZNE, nie naśladowanie dziecięcej mowy.
Dlaczego: Zdrobnienia to świadomy CHWYT POETYCKI. Funkcje: 1) Czułość ojca. 2) Podkreślenie mało wieku i kruchości Urszulki. 3) Intymny, rodzicielski ton. 4) Kontrast między ciepłem wspomnień a chłodem śmierci. 5) Wzruszenie czytelnika. NIE jest to mowa dziecięca — Urszulka miała 2,5 roku i jej mowa była rzeczywiście dziecięca, ale w Trenach mówi JĘZYKIEM OJCA pełnym czułości. Częsta pułapka stylistyczna.
❌ Błąd
Tren VII jest tylko opisem ubranek — bez głębszego znaczenia
✅ Poprawnie
Tren VII zawiera KLUCZOWY KONTRAST: wyprawa ŚLUBNA (nadzieja matki dla córki) vs WYPRAWA POGRZEBOWA (rzeczywistość). 'I posag, i ona w jednej skrzynce zamkniona' — trumna stała się skrzynią posagową.
Dlaczego: Tren VII to NIE tylko obraz ubranek. To KONTRAST emocjonalny: matka miała prowadzić córkę do ŁOŻNICY ŚLUBNEJ, zamiast tego daje jej giezłeczko POGRZEBOWE. Letniczek pisany, uploteczki, paski złocone = wyprawa życia. Bryłeczka ziemi w główkę = wyprawa śmierci. Kontrast NADZIEJA vs RZECZYWISTOŚĆ. Skrzynia posagowa = trumna. Częste pytanie interpretacyjne.
❌ Błąd
Kochanowski w Trenach odrzuca wszystkie wartości renesansu
✅ Poprawnie
Kochanowski NIE ODRZUCA renesansu jako całości. Odrzuca NAIWNĄ wersję stoicyzmu i wiary. Tren XIX buduje DOJRZALSZĄ syntezę — wartości renesansu (rozum, humanizm, antyk) + chrześcijaństwo + uznanie ludzkiej kruchości.
Dlaczego: Treny nie są ANTYRENESANSOWE — są pogłębieniem renesansowego humanizmu o doświadczenie cierpienia. Kochanowski wciąż czci antyk (odwołania do Niobe, Orfeusza, Cycerona), wciąż używa retoryki klasycznej, wciąż wierzy w rozum. Co odrzuca to NAIWNĄ wiarę w nieprzepartą moc rozumu nad cierpieniem. CZŁOWIEK NIE KAMIEŃ — bardziej ludzki humanizm. To dojrzewanie myśli renesansowej. Pułapka: 'Treny są barokowe' — nie, to późny renesans z elementami metafizyki.
❌ Błąd
Treny zostały wydane pośmiertnie
✅ Poprawnie
Treny zostały wydane W 1580 ROKU, za życia poety. Kochanowski zmarł w 1584 r. — Treny to jego ostatnie wielkie dzieło, ale wyszły drukiem cztery lata przed śmiercią.
Dlaczego: Drukarnia Łazarzowa Jana Januszowskiego w Krakowie wydała Treny w 1580 r. Kochanowski był wtedy zdrowy i pracował dalej (m.in. nad przekładem psalmów). Zmarł 22 sierpnia 1584 r. w Lublinie. Częste pomylenie 1580 z 1584.
🧠 MUSISZ ZNAĆ
Kluczowe pojęcia i terminy
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.
Treny
Cykl 19 utworów żałobnych Kochanowskiego, 1580 r.
Jan Kochanowski
Ok. 1530-1584, najwybitniejszy poeta polskiego renesansu, 'ojciec poezji polskiej'
Urszulka Kochanowska
Córka poety, zmarła w wieku ok. 2,5 roku (ok. 30 miesięcy)
Hanna Kochanowska
Druga córka poety, której poświęcone Epitafium kończące cykl
Dorota Podlodowska
Żona Kochanowskiego, przeżyła poetę
Czarnolas
Majątek poety, miejsce powstania Trenów
Drukarnia Łazarzowa
Drukarnia Jana Januszowskiego w Krakowie — wydawca Trenów
Jan Januszowski
Wydawca Trenów, obronca poety przed zarzutami o złamanie konwencji
Czy doświadczenie cierpienia może zmienić sposób, w jaki człowiek myśli o świecie? Rozważ problem i uzasadnij swoje stanowisko, odwołując się do „Trenów” Jana Kochanowskiego, innego utworu literackiego oraz wybranych kontekstów. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 300 wyrazów.
🕯️ Treny ⎽ Luki ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie
🤖 Ocena AI
Autorskie · PP 3 pkt
Podmiot zarzuca niepobożnej śmierci, że zgwałciła jego (1), bo musiał patrzeć na umieranie dziecka. Śmierć przedstawiona jest jak ktoś, kto trzęsie niedordzały (2). Ojciec wolałby spokojnie odprawić swój wiek i dopiero wtedy stawić się przed (3).
✓ Poprawne odpowiedzi pokazane w zielonych ramkach
Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
1
STRUKTURA: cykl 19 trenów + DEDYKACJA + EPITAFIUM HANNIE, wydany 1580 r. w drukarni Łazarzowej Jana Januszowskiego. Powstały po śmierci 2,5-letniej (30 miesięcy!) Urszulki ok. 1578-79 w Czarnolesie. Pierwszy CYKL ELEGIJNY w literaturze polskiej.
2
NOWATORSTWO (na pewno pytanie!): a) DZIECKO jako bohater poważnej liryki — przełamanie konwencji PERSONA GRAVIS (tren tradycyjnie poświęcany królom, mędrcom, bohaterom). b) Rozbicie jednego trenu na CYKL 19 utworów. c) Bohater = osoba OPŁAKUJĄCA (ojciec-filozof). d) AUTOBIOGRAFICZNY charakter. Januszowski czuł potrzebę OBRONY poety przed zarzutami o złamanie konwencji.
3
KLASYCZNE EPICEDIUM = 5 części: LAUDES (pochwała), IACTURAE DEMONSTRATIO (strata), LUCTUS (żal), CONSOLATIO (pocieszenie), EXHORTATIO (napomnienie). Kochanowski PRZEMIESZAŁ kolejność — laudes rozsiane, consolatio dopiero w Trenie XIX.
4
KOMPOZYCJA — 4 ETAPY ŻAŁOBY (zgodne z modelem Kübler-Ross 400 lat później): I-IV (rozpacz, wezwanie żalu, gniew), V-VIII (czuła pamięć, pochwała), IX-XI (KULMINACJA kryzysu), XII-XVIII (wyciszanie, szukanie sensu), XIX (consolatio).
5
PORTRET URSZULKI w wielu Trenach: V (oliwka), VI (Safo słowieńska + pożegnalne słowa = formuła ślubna), VII (ubranka + kontrast ślubna/pogrzebowa), VIII (paradoks pustki, dusza domu), XII (cnoty + metafora kłosa). Idealizowany — funkcja: laudes + podkreślenie straty.
Pokaż pozostałe 8 kroków
6
KRYZYS IX-XI (kluczowe!): IX = odrzucenie MĄDROŚCI stoickiej ('Kupić by cię, Mądrości'). X = zwątpienie religijne ('jesliś jest') + SYNKRETYZM (chrześcijaństwo + Hades + reinkarnacja + nicość). XI = APOGEUM, odrzucenie CNOTY ('Fraszka cnota!' za Brutusem) + strach przed utratą rozumu ('mam stracić baczenie swoje').
7
TREN XIX 'ALBO SEN' = CONSOLATIO (pewnie na maturze!). Forma: sen, ZMARŁA MATKA z Urszulką na ręku. 6 argumentów: 1) Urszulka żyje w niebie, 2) ziemskie rozkoszy płone, 3) Urszulka uniknęła cierpień, 4) cierpienie powszechne, 5) czas leczy, ale mądry uprzedza, 6) 'jeden jest Pan smutku i nagrody'. Końcowa rada: 'LUDZKIE PRZYGODY LUDZKIE NOŚ'.
8
STOICYZM W PIEŚNIACH vs W TRENACH: Pieśni = wyznanie stoicyzmu (cnota, mądrość, złoty środek). Treny = polemika (mądrość bezużyteczna, cnota=fraszka, mierność nie chroni). Ale Tren XIX = SYNTEZA: chrześcijańska wiara + stoicka akceptacja + pokora + uznanie ludzkiej kruchości. NIE powrót do dawnego, lecz mądrość przemieniona.
9
ŚRODKI STYLISTYCZNE: APOSTROFY (do zmarłej, Mądrości, Cycerona, ubranek, śmierci, Boga), PARADOKSY ('pełno nas, a jakoby nikogo'), HIPERBOLE (Safo słowieńska), PORÓWNANIA HOMERYCKIE (oliwka V, słowik-matka I), ZDROBNIENIA (giezłeczko, tkaneczka, bryłeczka — czułość + kruchość), PYTANIA RETORYCZNE (cały Tren X), METAFORY (kłos XII, oliwka V), EPITETY (namilsza, droga, wdzięczna), IRONIA (Fraszka cnota w ustach autora Fraszek).
TREN X — SYNKRETYZM RELIGIJNY (klasyk maturalny!). Pytania retoryczne o miejsce duszy: niebo + aniołki (chrześcijaństwo), raj, czyściec, Wyspy Szczęśliwe + Hades + Charon (mitologia), słowik (reinkarnacja), nicość (epikureizm). Apogeum: 'GDZIEŚKOLWIEK JEST, JESLIŚ JEST'.
12
POLEMIKA Z CYCERONEM (Tren XVI) — 'Arpinie wymowny' = Cyceron z Arpinum. 'WYWIODŁEŚ WSZYTKIM, NIE WYWIODŁEŚ SOBIE' — łatwo uczyć, trudniej żyć. Argument: CZŁOWIEK NIE KAMIEŃ. Polemika z teorią, nie z osobą — Kochanowski utożsamia się z Cyceronem.
13
PUŁAPKI: po śmierci CÓRKI (nie żony!), CYKL 19 utworów (nie jeden), Urszulka 2,5 ROKU (nie 5-6), Tren XIX = CONSOLATIO (cykl kończy się pocieszeniem), 'Fraszka cnota' = drobiazg (nie literatura), Kryzys IX-XI to ETAP (nie końcowy nihilizm), Wergiliusz UTOŻSAMIENIE z Cyceronem (nie atak), Treny GĘSTO antyczne (nie tylko chrześcijańskie), wydane 1580 (nie 1584, za życia), zdrobnienia to RETORYCZNY chwyt (nie naśladowanie dziecka).
FAQ — Treny
Najczęściej zadawane pytania o ten zakres
Ile trenów ma cykl i jak jest zbudowany?
Dziewiętnaście, poprzedzonych łacińskim mottem i dedykacją prozą. I–IV to wezwanie płaczu i skarga na śmierć, V–VIII obrazy córki i straty, IX–XI kryzys (mądrość, zaświaty, cnota), XII–XVIII powroty do córki, mity, spór z Cyceronem i modlitwa, XIX sen i pocieszenie. Tak rozłożone są części dawnego epicedium: pochwała, ukazanie straty, żal, a na końcu pocieszenie i napomnienie.
Kto powiedział „Fraszka cnota” i jak to wygląda w tekście?
Poeta przytacza słowa Brutusa na początku Trenu XI. W tym wydaniu wers brzmi: «Fraszka cnota», powiedział Brutus porażony (bez wykrzyknika, który dodaje wiele szkolnych wydań). Sens: cnota nikogo nie ratuje, skoro „nieznajomy wróg” traktuje dobrych i złych jednakowo.
Czym matka pociesza poetę w Trenie XIX?
Mówi, że dusza nie ginie z ciałem, a Orszula żyje w niebie „Jako wdzięczna jutrzenka” i modli się za rodziców. Córka uniknęła nieszczęść świata: sieroctwa, złego małżeństwa, niewoli. Cierpienie dotyka wszystkich, sądy Boże są skryte, a uczony powinien leczyć się rozumem: „Teraz, Mistrzu, sam sie lecz; czas doktór każdemu”. Poeta budzi się niepewny, czy to był sen.
Czy w Trenie I są Heraklit i Demokryt?
Nie. Pierwsze wersy wzywają „łzy Heraklitowe” i „skargi Symonidowe”, czyli płaczącego filozofa Heraklita i poetę Symonidesa, autora pieśni żałobnych. Demokryta w tekście nie ma.
Jak przećwiczyć „Treny” przed sprawdzianem?
Zacznij sesję z samych „Trenów”: 10 pytań losowanych z 62 w banku, od zamkniętych o numery trenów i obrazy po otwarte o kryzys i pocieszenie. Otwarte sprawdza AI i pokazuje, czego zabrakło w odpowiedzi. Dwie, trzy sesje wystarczą, żeby wiedzieć, które treny mylisz.
Ile zadań z Trenów jest na maturze?
Treny to OBOWIĄZKOWA lektura PP — pojawia się regularnie. Na PP: fragment do analizy (najczęściej Tren I, V, VII, VIII, X, XI lub XIX) + 2-3 pytania zamknięte z budowy cyklu, postaci, środków stylistycznych — 5-8 pkt. Na PR: chętnie wybierany temat eseju (kryzys światopoglądowy, polemika ze stoicyzmem, motyw dziecka w literaturze, nowatorstwo gatunkowe, Tren XIX jako synteza, motyw żałoby, porównania z Mickiewiczem/Norwidem/Leśmianem) — do 15 pkt. W naszej bazie 62 pytania z 6 typami (CLOSED, MULTI_SELECT, MATCHING, OPEN, ESSAY, CLOZE, WIAZKA) — od poziomu 1 (autor, gatunek, liczba trenów) do 5 (synkretyzm religijny, polemika z filozofią, Brutus, recepcja). Razem na maturze 5-10 pkt z 60.
Dlaczego Tren XI jest uważany za apogeum kryzysu?
Tren XI to KULMINACJA kryzysu, bo poeta odrzuca CNOTĘ — NAJWYŻSZĄ wartość swojego dotychczasowego systemu wartości. Słowa otwarcia: 'FRASZKA CNOTA! — powiedział Brutus porażony'. MAREK JUNIUSZ BRUTUS (stoik, zabójca Cezara w imię cnoty republikańskiej) przed samobójstwem po klęsce pod FILIPPI (42 r. p.n.e.) miał wypowiedzieć słowa zwątpienia w cnotę, dla której zabił przyjaciela. Kochanowski PRZYWOŁUJE go jako precedens — utożsamia się z nim. Logika: jeśli sam BRUTUS, wzór stoika, zwątpił, to poeta TEŻ ma do tego prawo. 'Fraszka, kto się przypatrzy, fraszka z każdej strony!' Cnota = 'fraszka' (DROBIAZG, NIC WARTE). IRONIA w ustach AUTORA FRASZEK (gatunku poetyckiego)! Dalej: pobożność NIKOGO NIE RATUJE — 'nieznajomy WRÓG jakiś miesza ludzkie rzeczy / Nie chcąc rozróżniać dobrych od złych'. Świat jest BEZSENSOWNY — kara nie dotyka tylko grzesznych, dobro nie chroni. Ludzie 'wspinają się do nieba' próbując poznać tajemnice boskie, ale 'WZROK ŚMIERTELNEJ ŹRZENICY TĘPY NA TO!' Tren kończy DRAMATYCZNE pytanie: 'Żałości! co mi czynisz? Owa już oboje / Mam stracić: i POCIECHĘ, i BACZENIE swoje?' — poeta boi się stracić nie tylko córkę, ale i ROZUM. To DNO kryzysu. Po Trenie IX (odrzucenie mądrości) i Trenie X (zwątpienie w nieśmiertelność duszy), w Trenie XI UPADA OSTATNI FILAR — cnota. Trzy filary renesansowego humanizmu — mądrość, wiara, cnota — wszystkie runęły. To NAJGŁĘBSZY punkt cyklu. Od tego momentu zaczyna się powolna ODBUDOWA (Treny XII-XVIII), kulminująca w Trenie XIX (consolatio).
Na czym polega polemika Kochanowskiego ze stoicyzmem?
W PIEŚNIACH (zwłaszcza 'Pieśń IX', 'Nie porzucaj nadzieje') Kochanowski był WYZNAWCĄ STOICYZMU: chwalił CNOTĘ jako wartość najwyższą, MĄDROŚĆ jako drogę do szczęścia, RÓWNOWAGĘ ducha wobec Fortuny, ZASADĘ ZŁOTEGO ŚRODKA (mierność, umiar). Pisał: 'Lecz na szczęście wszelakie / Serce ma być jednakie'. W TRENACH następuje GWAŁTOWNA POLEMIKA: TREN IX atakuje MĄDROŚĆ — 'Kupić by cię, Mądrości, za drogie pieniądze!' Mądrość miała czynić odpornym na ból, śmierć, strach. Po stracie córki poeta czuje się 'z stopniów ostatnich ZRZUCONY' — wszystkie lata nauki na nic. MĄDROŚĆ NIE DZIAŁA. TREN XI odrzuca CNOTĘ — 'Fraszka cnota!' (drobiazg, nic warte). Pobożność NIKOGO NIE RATUJE — świat bezsensowny, dobrych i złych traktuje jednakowo. TREN XVII poddaje w wątpliwość ZASADĘ MIERNOŚCI: 'Wiodłem swój żywot tak skromnie, / Że ledwe kto wiedział o mnie. / A Pan zadał mi raz tym znaczniejszy' — skromne życie nie chroni przed nieszczęściem. Złoty środek nie ratuje. TREN XVI polemizuje z CYCERONEM — wzorem stoickiej teorii — 'Arpinie wymowny, wywiodłeś wszytkim, NIE WYWIODŁEŚ SOBIE'. Sam Cyceron PŁAKAŁ na wygnaniu i po śmierci córki Tulii. Argument: ŁATWIEJ UCZYĆ niż żyć. 'Łacniej rzec niż czynić'. Główna teza polemiki: 'CZŁOWIEK NIE KAMIEŃ' — nie da się wyłączyć emocji rozumem. Stoicyzm OBIECYWAŁ bezbolesność, której nie da się osiągnąć. RÓŻNICA: w Pieśniach stoicyzm był TEORIĄ wygodną. W Trenach poeta KONFRONTUJE ją z PRAKTYKĄ cierpienia i stwierdza: NIE DZIAŁA. WAŻNE: Treny nie odrzucają stoicyzmu CAŁKOWICIE. Tren XIX odbudowuje mądrość — ale CIERPIENIEM PRZEMIENIONĄ. Nowy światopogląd to SYNTEZA: a) Stoicka AKCEPTACJA losu ('ludzkie przygody ludzkie noś'). b) Chrześcijańska WIARA (dusza nieśmiertelna). c) POKORA wobec Boga. d) Uznanie ludzkiej KRUCHOŚCI. To NIE jest powrót do dawnego — to MĄDROŚĆ DOJRZALSZA. Schemat dialektyczny: TEZA (stoicyzm Pieśni) → ANTYTEZA (kryzys Trenów IX-XI) → SYNTEZA (Tren XIX). Heglowska dialektyka 200 lat przed Heglem!
Na czym polega nowatorstwo Kochanowskiego w gatunku trenu?
TREN jako gatunek (gr. THRENOS) ukształtował się w starożytnej Grecji jako LIRYKA FUNERALNA poświęcana wybitnym osobistościom (PINDAR, OWIDIUSZ, SYMONIDES). Tradycja XVI-wieczna: tren = POJEDYNCZY utwór, poświęcony PERSONA GRAVIS (osobie poważnej): królowi, bohaterowi, mędrcowi, wodzowi. Klasyczne EPICEDIUM miało 5 części: laudes + iacturae demonstratio + luctus + consolatio + exhortatio. POETYKI NORMATYWNE renesansu (np. Skaligier, Vida) nie pozwalały na poświęcenie trenu osobom 'błahym' — dziecko, kobieta, ktoś nieznany nie mogli być bohaterami. NOWATORSTWO KOCHANOWSKIEGO (rewolucyjne!): 1) DZIECKO JAKO BOHATER — Kochanowski poświęcił 19 trenów DWUIPÓŁLETNIEJ (30 miesięcy!) córce. To totalne PRZEŁAMANIE konwencji persona gravis. Urszulka stała się bohaterką RÓWNĄ KRÓLOM. Porównał ją do SAFONY (Tren VI — najwybitniejszej greckiej liryczki!), opisał jej cnoty jak cnoty dorosłego (Tren XII). Już WYDAWCA JAN JANUSZOWSKI (drukarnia Łazarzowa, 1580) czuł potrzebę OBRONY poety przed zarzutami, że poświęcił poważne dzieło 'błahemu' tematowi. 2) CYKL ZAMIAST POJEDYNCZEGO UTWORU — Kochanowski rozbił jeden tren na 19 osobnych utworów. Każdy ma swoją kompozycję, motywy, ton, ale razem tworzą jednolity proces żałoby. To PIERWSZY cykl elegijny w literaturze polskiej. 3) PODMIOT LIRYCZNY = AUTOR — autobiograficzny, osobisty charakter. Tren nie pisany na zamówienie, lecz z autentycznego bólu. Dwóch bohaterów: Urszulka i sam Kochanowski (ojciec-filozof). 4) PRZEMIESZANIE KOLEJNOŚCI elementów epicedium — laudes (pochwały) rozsiane po cyklu, consolatio dopiero w Trenie XIX, luctus w wielu utworach. Naturalność emocji ponad sztywną strukturę. 5) NOWY UNIWERSALIZM — Kochanowski UDOWODNIŁ, że ból rodzica jest UNIWERSALNY i zasługuje na najwyższą formę literacką. Dzięki Trenom każdy rodzic mógł znaleźć w literaturze ZAPIS SWOJEGO doświadczenia. RECEPCJA: Treny wpłynęły na Mickiewicza (sceny żałoby w Dziadach), Norwida (motyw dziecka), Leśmiana (śmierć dziecka), współczesnych poetów żałobnych. Bez Trenów polska poezja byłaby uboższa o cały wymiar — psychologię żałoby i nowy uniwersalizm cierpienia. To rewolucja DEMOKRATYZACJI bohatera literackiego — od króla i wodza do prywatnego człowieka.
Co przynosi Tren XIX i czy jest powrotem do dawnego światopoglądu?
Tren XIX 'ALBO SEN' to ostatni, najdłuższy tren cyklu i KULMINACJA consolatio. FORMA: poeta zasypia POD RANEM (alegoria: po nocy żałoby przychodzi świt nadziei). WE ŚNIE pojawia się ZMARŁA MATKA Kochanowskiego z URSZULKĄ NA RĘKU. Dziewczynka wygląda JAK ZA ŻYCIA — ma 'GIEZŁECZKO BIAŁE', 'WŁOSKI POKRĘCONE', 'twarz rumiana', 'jedno już barziej blada niż biała'. Detale powtarzają obrazy z wcześniejszych trenów (giezłeczko z Trenu VII). MATKA WYGŁASZA długą mowę pocieszenia — 6 ARGUMENTÓW: 1) URSZULKA ŻYJE W NIEBIE — 'świeci jak jutrzenka', wśród aniołów, MODLI SIĘ za rodziców. To bezpośrednia ODPOWIEDŹ na pytanie 'jesliś jest' z Trenu X — JEST. 2) ZIEMSKIE ROZKOSZY SĄ PŁONE — 'więcej w nich żałości niż radości', 'frasunki i łzy'. Życie ziemskie = cierpienie. 3) URSZULKA UNIKNĘŁA cierpień świata: bólu rodzenia, nędznego małżeństwa, sieroctwa, wszelkich niedoli. ZMARŁA SZCZĘŚLIWIE — nie żyje, bo nie cierpi. 4) CIERPIENIE JEST POWSZECHNE: 'Co wszystkich jednako ciśnie, nie wiem czemu / Tobie ma być, synu mój, NAJCIĘŻEJ JEDNEMU?'. Argument antyegotyczny — nie jesteś wyjątkowy w bólu. 5) CZAS LECZY, ale MĄDRY uprzedza go ROZUMEM — 'czego MĄDRY nie raz, raz głupi doczekać musi'. Lepiej zrozumieć teraz niż wymusić zrozumienie czasem. 6) 'JEDEN JEST PAN SMUTKU I NAGRODY' — Bóg daje I cierpienie, I nagrodę. Pokora wobec Bożej woli. KOŃCOWA RADA: 'A tak i ty, MIERNIE się zachowaj... LUDZKIE PRZYGODY / LUDZKIE NOŚ'. To kluczowa formuła: godzić się z losem PO LUDZKU — ani jak KAMIEŃ (bezuczuciowo, jak postulował stoicyzm), ani jak DZIECKO (rozpaczliwie). 'SKRYTE SĄ PAŃSKIE SĄDY' — pokora wobec niewiadomych. CZY POWRÓT DO DAWNEGO? NIE! Kochanowski NIE WRACA do naiwnego stoicyzmu Pieśni. Buduje SYNTEZĘ: a) CHRZEŚCIJAŃSKA WIARA — dusza nieśmiertelna, Urszulka w niebie. To odpowiedź na 'jesliś jest' z Trenu X. b) STOICKA AKCEPTACJA losu — przyjąć to, co się dzieje, jako los ludzki. ALE: bez naiwnej wiary w bezbolesność. c) POKORA WOBEC BOGA — nie pytać 'dlaczego'; wierzyć, że Bóg wie. d) UZNANIE ludzkiej KRUCHOŚCI — 'człowiek nie kamień'. To MĄDROŚĆ DOJRZALSZA, przeszła przez OGIEŃ CIERPIENIA. Kochanowski WYSZEDŁ z kryzysu ZMIENIONY. Schemat dialektyczny: TEZA (stoicyzm Pieśni — 'serce ma być jednakie') → ANTYTEZA (kryzys Trenów IX-XI — 'Fraszka cnota!') → SYNTEZA (Tren XIX — 'ludzkie przygody ludzkie noś'). Heglowska dialektyka 200 lat przed Heglem! Tren XIX SPINA cykl klamrą: od początkowego pytania 'co lżej: jawnie żałować, czy się z przyrodzeniem mocować?' (Tren I) do ostatecznej odpowiedzi 'ludzkie przygody ludzkie noś' (Tren XIX). Odpowiedź: ŻADNE z tych dwóch — trzecia droga, ludzka. To NAJBARDZIEJ DOJRZAŁY moment polskiej poezji renesansu — i jeden z najbardziej UNIWERSALNYCH zapisów dojrzewania ludzkiej mądrości w literaturze światowej.
Używamy plików cookies i podobnych technologii do analizy ruchu,
personalizacji treści i marketingu. Niektóre są niezbędne do
działania serwisu. Możesz zaakceptować wszystkie, odrzucić
opcjonalne lub dostosować zgody.
Polityka prywatności
·
Polityka cookies
Ustawienia prywatności
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz
zmienić w dowolnym momencie.
Niezbędne
Zawsze aktywne
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie,
koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie
działa.
Analityka
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga
nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są
faktycznie używane.
Marketing
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu
możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój
darmowej wersji.