„Nad Niemnem” to powieść Elizy Orzeszkowej w trzech tomach (tom I ma sześć rozdziałów, tomy II i III po pięć). Ukazywała się w odcinkach w „Tygodniku Ilustrowanym” w 1887 r., a w wydaniu książkowym w 1888 r. Powieść zaczyna się w letnie święto, gdy Marta i Justyna wracają z kościoła, a kończy jesienią.
Od czasu, gdy dwór i zaścianek żyły blisko ze sobą, minęły według Marty „lat dwadzieścia dwa… trzy…”. Dwa środowiska. Korczyn to dwór Benedykta Korczyńskiego. Bohatyrowicze to zaścianek drobnej szlachty, która sama uprawia ziemię; leży tuż obok, na tym samym brzegu Niemna. Za rzeką rozciąga się bór, a w nim Mogiła. Przeszłość.
Benedykt ukończył szkołę agronomiczną i wrócił do Korczyna w 1861 r. Trzej bracia Korczyńscy, Andrzej, Dominik i Benedykt, zbliżyli się wtedy z Bohatyrowiczami; Andrzej zaprzyjaźnił się z Jerzym, a Marta i Anzelm mieli się ku sobie. Po dwóch latach Andrzej i Jerzy zginęli, Dominika „losy odrzuciły” daleko, a uroczysko zwane Świerkowym zaczęto nazywać Mogiłą.
Benedykt został sam z długami: spłacił Dominika, a posag siostry zostawił na hipotece Korczyna. Dwór. Benedykt od lat walczy o utrzymanie ziemi i procesuje się z sąsiadami. Jego żona Emilia choruje i nie opuszcza swoich pokojów, w towarzystwie Teresy Plińskiej. Domem zarządza Marta Korczyńska.
W Korczynie mieszkają też Ignacy Orzelski, który stracił majątek, i jego córka Justyna, córka ciotecznej siostry Benedykta. Na wakacje przyjeżdżają dzieci Benedykta: Witold ze szkoły agronomicznej i piętnastoletnia Leonia z warszawskiej pensji. Sąsiedzi i krewni. W Osowcach mieszka pani Andrzejowa, wdowa po Andrzeju, z synem Zygmuntem, malarzem, i jego żoną Klotyldą.
Darzecki, mąż siostry Benedykta, upomina się o jej posag. W Olszynce gospodaruje Kirłowa, bo jej mąż Bolesław woli bywać po dworach. Jej kuzyn Teofil Różyc, właściciel Wołowszczyzny, zażywa morfinę. Zaścianek. Jana, syna Jerzego, wychował stryj Anzelm, który po klęsce i po odmowie Marty dziewięć lat chorował. Z nimi mieszka Antolka, przyrodnia siostra Jana.
Sąsiadami są Fabian z córką Elżusią, stary Jakub i jego wnuczka Jadwiga Domuntówna. Najważniejsze wydarzenia. W tomie I Justyna wyprowadza z salonu ojca, z którego żartuje Kirło, poznaje Jana i Anzelma, a przy grobowcu słucha legendy o Janie i Cecylii.
W tomie II Darzecki żąda posagu i radzi sprzedać las, Witold kłóci się z ojcem, Justyna drze kartkę od Zygmunta, bierze od Jana sierp i żnie z Bohatyrowiczami, idzie z Janem na Mogiłę, a Marta opowiada jej, dlaczego odmówiła Anzelmowi.
W tomie III Justyna odrzuca propozycję Zygmunta, pani Andrzejowa słyszy od syna, że jego ojciec „był szaleńcem”, odbywa się wesele Elżusi, Benedykt po nocnej rozmowie z Witoldem rezygnuje z kary sądowej, Justyna i Jan wyznają sobie miłość nad Niemnem, Różyc dostaje odmowę, a Benedykt idzie z Justyną do zagrody Anzelma. O czym trzeba pamiętać.
Wydarzenia sprzed dwudziestu kilku lat nie są w tekście nazwane wprost; mówią o nich Mogiła, opowieść Jana i urywane „to… tamto…” Benedykta. Legenda o Janie i Cecylii wyprowadza szlachectwo Bohatyrowiczów z pracy. Bohaterowie są oceniani według tego, czy pracują i czy pamiętają.