📖 Lektura📚 Pozytywizm

Nad Niemnem — zadania maturalne

Eliza Orzeszkowa

„Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej (1841–1910) to trzytomowa powieść drukowana w odcinkach w „Tygodniku Ilustrowanym” w 1887 r. i wydana jako książka w 1888 r. Akcja toczy się od lata do jesieni w dworze Korczyńskich i w sąsiednim zaścianku Bohatyrowiczów, dwadzieścia kilka lat po wydarzeniach, w których zginęli Andrzej Korczyński i Jerzy Bohatyrowicz. Zadania dotyczą bohaterów i ich pokrewieństw, legendy o Janie i Cecylii, Mogiły, sporu Benedykta z Witoldem, procesu o wygon, historii Marty i Anzelma oraz wyboru Justyny.

Lektura uzupełniająca — nie jest obowiązkowa na maturze

W wypracowaniu nie zastąpi lektury obowiązkowej, ale możesz ją omówić jako drugi utwór literacki.

Źródło: Podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 1019), s. 42; Informator CKE (PP), s. 31.

Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.

Sprawdzian z „Nad Niemnem” z odpowiedziami →

zadań w katalogu
80
zadań w katalogu
typów zadań
8
typów zadań
Quiz w Matury Online — pytanie z tematu „Nad Niemnem” (Język polski) po sprawdzeniu odpowiedzi, z wynikiem i wyjaśnieniem

Quiz · Nad Niemnem

„Nad Niemnem” w Quizie — jak ćwiczysz

80 pytań z tej lektury w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.

Quiz w Matury Online — panel „Filtruj” z zaznaczonym tematem „Nad Niemnem”, typy zadań i trudność 1–5, pod spodem pytanie z tego tematu
  • Filtrujesz, co chcesz ćwiczyć

    Wybierasz epokę albo lekturę, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.

  • Wyjaśnienie po każdej odpowiedzi

    Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.

  • Powtórki pytań, na których się mylisz

    Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.

  • Trudność dobiera się do Ciebie

    Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.

8 typów zadań — Nad Niemnem

z 19 typów w całym quizie · liczba pytań · filtr „Typ” w quizie
  • Zamknięte (A–D) 28
  • Otwarte 26
  • Wielokrotny wybór 12
  • Dopasuj 3
  • Luki w tekście 3
  • Prawda/Fałsz 3
  • Wypracowanie 3
  • Uzupełnij 2

Po odpowiedzi — od razu wyjaśnienie

Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.

Wypróbuj bez logowania

Kilka pytań z bazy z lektury „Nad Niemnem” — kliknij odpowiedź i sprawdź.

Ćwicz lekturę „Nad Niemnem” w Quizie → darmowe konto: 5 pytań dziennie · bez dziennego limitu od 49 zł/mies.
📖 Sprawdzian z lektury

„Nad Niemnem”: fakty z tekstu, które musisz mieć w głowie

Na sprawdzianie z „Nad Niemnem” nauczyciel pyta, kto opowiada legendę o Janie i Cecylii i jaki rok wyryto na ich grobowcu, ilu ludzi leży w Mogile za Niemnem i jak nazywało się to miejsce wcześniej, dlaczego Marta nie wyszła za Anzelma i na co chorował Anzelm przez dziewięć lat. Pyta też, do kogo narrator porównuje Justynę prowadzącą ojca przez salon, co Justyna zrobiła z listem Zygmunta, kto podał jej sierp w czasie żniw, dlaczego odmówiła Różycowi i jak Benedykt pogodził się z synem i z Bohatyrowiczami. Ta strona zbiera takie fakty z odesłaniem do tomu i rozdziału, cytaty sprawdzone w tekście i pytania z naszego banku, na których możesz się przetestować.

Jak zbudowana jest powieść „Nad Niemnem”

Tomy i rozdziały
Trzy tomy: tom I ma 6 rozdziałów, tom II i tom III po 5. Rozdziały mają tylko numery rzymskie, bez tytułów. Tom I kończy się legendą Jana i Cecylii, tom II wyprawą na Mogiłę i spowiedzią Marty, tom III weselem Elżusi i zaręczynami Justyny z Janem.
Czas akcji
Jedno lato i początek jesieni. Na początku niedziela przed imieninami pani Emilii (przypadają „w ostatnim dniu czerwca”, t. I, rozdz. IV), potem sianokosy i żniwa, „W ostatnich dniach lipca” (t. III, rozdz. II), na końcu wesele Elżusi, gdy równina stoi już „u wrót rozpoczynającej się jesieni”. Roku tekst nie podaje. Wiadomo tylko, że pani Andrzejowa od dwudziestu trzech lat nosi żałobę po mężu.
Retrospekcje
Przeszłość wraca w opowieściach postaci. Anzelm opowiada legendę o parze założycieli z 1549 roku (t. I, rozdz. VI) i o swojej miłości do Marty (t. II, rozdz. V). Jan wspomina ostatnie pożegnanie z ojcem na piaskach i noc, gdy stryj przepłynął Niemen (t. II, rozdz. IV). Stary Jakub opowiada o bracie zamarzłym w dwunastym roku. Narrator cofa się do młodości Benedykta: powrót do Korczyna w 1861 roku i dwa lata gorączki, po których zginęli Andrzej i Jerzy (t. I, rozdz. III).
Miejsca
Korczyn, dwór Benedykta nad wysokim brzegiem Niemna. Obok okolica Bohatyrowicze (w tekście: „okolica szlachecka”, nie zaścianek) z zagrodami Anzelma i Jana, Fabiana, Jakuba i Jadwigi. Parów Jana i Cecylii z grobowcem, piaski za rzeką i Mogiła w zaniemeńskim borze. W sąsiedztwie Olszynka Kirłów, Osowce pani Andrzejowej i Zygmunta (z okopami szwedzkimi) oraz Wołowszczyzna Różyca.
Narracja i forma
Narrator trzecioosobowy, który wchodzi w myśli wielu postaci: Justyny, Benedykta, Emilii, pani Andrzejowej, Zygmunta. Długie opisy przyrody otwierają rozdziały i ramują sceny (pierwsze zdanie: „Dzień był letni i świąteczny.”). Postacie z okolicy mówią gwarą: „dla jakiej przyczyny”, „ociec”, „siestra”, „złotny”. W tekst wplecione są pieśni ludowe, śpiewane w polu, na weselu i na łodziach.
Tytuł
Niemen płynie przez całą powieść: oddziela dwór od boru z Mogiłą, jest drogą czółna Jana i Justyny, żywiołem Julka, miejscem połowu jacicy i nocnego śpiewu na weselu. Za rzeką leży to, o czym w Korczynie się nie mówi: grób Andrzeja i Jerzego.
Kontekst (spoza tekstu)
Powieść wydana w 1888 roku. Mogiła kryje poległych w powstaniu styczniowym, ale z powodu cenzury słowo „powstanie” nie pada. Zastępują je niedopowiedzenia, „to… tamto…” Benedykta, karmazynowe czapki jeźdźców i „stuków i grzmotów” zza rzeki, których słuchała okolica.

Chronologia: 16 kroków po tomach i rozdziałach

Tom i rozdział wg wydania Wolnych Lektur (tom I: 6 rozdziałów, tom II: 5, tom III: 5). Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.

  1. 1
    t. I, rozdz. I

    Marta i Justyna wracają pieszo z kościoła. Marta opowiada, jak chłopi wzięli ją za cholerę; ma czterdzieści osiem lat. Mija je faeton z Różycem i Kirłą, potem wóz z dziewczętami, którym powozi Jan Bohatyrowicz. Marta wspomina czasy, gdy Anzelm i Jerzy siadali we dworze do stołu.

  2. 2
    t. I, rozdz. II

    Dwór w Korczynie. W dusznym gabinecie pani Emilii siedzą Teresa Plińska, Kirło i nowy sąsiad Różyc. Kirło wyciąga na pokaz Orzelskiego w szlafroku ze skrzypcami; Justyna woła psa Marsa dla „zabawy” Kirły i wyprowadza ojca. Przyjeżdżają na wakacje Witold i Leonia.

  3. 3
    t. I, rozdz. III

    Historia Benedykta: studia, powrót do Korczyna w 1861 roku, dwa lata zapału u boku braci. Andrzej i Jerzy Bohatyrowicz giną, bór Świerkowe zaczyna się nazywać Mogiłą, Dominik trafia daleko od domu. Długi, spór z Emilią w altanie, spór z Fabianem i Anzelmem o konie złapane w zbożu. Benedykt chce przyjąć posadę u brata, ale po rozmowie z małym Witoldem pisze odmowę.

  4. 4
    t. I, rozdz. IV

    Imieniny pani Emilii, około czterdziestu gości: pani Andrzejowa w wiecznej żałobie, Darzeccy, Zygmunt z żoną Klotyldą, Kirłowa z dziećmi. Witold wypytuje Różyca o reformy. Benedykt opowiada o procesie o pięćdziesiąt dziesięcin wygonu. Zygmunt zaczepia Justynę przy fortepianie; ona odpowiada „Zupełnie i nigdy” i odsyła go do żony.

  5. 5
    t. I, rozdz. V

    Justyna ucieka ścieżką przez żyto. Wspomina matkę, przyjazd do Korczyna w wieku czternastu lat i romans z Zygmuntem, któremu rodzina nie pozwoliła się z nią ożenić. Spotyka Jana przy pługu, poznaje Jadwigę Domuntównę i zagrodę Anzelma, jego sad i pasiekę. Anzelm mówi o dziewięciu latach choroby.

  6. 6
    t. I, rozdz. VI

    Przez okolicę idą do parowu Jana i Cecylii. Po drodze Anzelm uspokaja starego Jakuba, któremu chłopcy wmawiają, że wrócił Pacenko. Przy grobowcu z datą 1549 Anzelm opowiada legendę o parze, która wykarczowała puszczę, i o królu Zygmuncie Auguście nadającym nazwisko Bohatyrowiczów.

  7. 7
    t. II, rozdz. I

    Olszynka. Kirłowa sama prowadzi gospodarstwo i wychowuje pięcioro dzieci. Różyc przyznaje się do morfiny. Kirłowa radzi mu żenić się z Justyną, odmawia oddania mężowi zarządu Wołowszczyzny, ale przyjmuje pomoc w opłacaniu szkół synów.

  8. 8
    t. II, rozdz. II

    Justyna przynosi z pola bukiet od Jana; Marta drwi, że to „miotła”. Darzecki żąda od Benedykta posagu siostry i radzi sprzedać zaniemeński las; Benedykt szepce o mogile. Witold kłóci się z ojcem o Darzeckiego i o siostrę. Kirło przywozi plotkę o zamiarach Różyca. Justyna czyta list Zygmunta przysłany z tomikiem Musseta i drze go.

  9. 9
    t. II, rozdz. III

    Żniwa. Matka Jana, Starzyńska, opowiada o trzech mężach i swata syna z Jadwigą. Jan podaje Justynie sierp; ona pierwszy raz żnie i kaleczy rękę. Fabian bije się z Ładysiem o pół zagona. Witold odwiedza Anzelma, który widzi w nim Andrzeja i pokazuje mu książki z podpisem stryja.

  10. 10
    t. II, rozdz. IV

    Jan wiezie Justynę czółnem na Mogiłę. Na piaskach opowiada, jak jako siedmiolatek ostatni raz widział ojca i jak z wieścią od Anzelma biegł do Benedykta. W borze wspólny grób czterdziestu ludzi. W drodze powrotnej burza; Jan okrywa Justynę siermięgą.

  11. 11
    t. II, rozdz. V

    W chacie Anzelm opowiada Justynie o swojej miłości do Marty i o chorobie. Jadwiga, zazdrosna o Jana, wyprowadza dziadka. Nocą Justyna pyta Martę, dlaczego nie została żoną Anzelma, i słyszy o dwóch przyczynach: ludzkim śmiechu i strachu przed pracą.

  12. 12
    t. III, rozdz. I

    Osowce. Historia pani Andrzejowej: osiem lat małżeństwa, dwadzieścia trzy lata żałoby, odrzucony konkurent, wiara w talent Zygmunta. Zygmunt nudzi się, nie maluje, znudził się Klotyldą. Klotylda mówi mu o zamiarach Różyca wobec Justyny; Zygmunt jedzie do Korczyna.

  13. 13
    t. III, rozdz. II

    Koniec lipca. Witold broni parobka, który zepsuł żniwiarkę. Kirło wylicza majątek Różyca; Benedykt mówi o darmozjadach. Zygmunt proponuje Justynie, żeby zamieszkała w Osowcach jako jego muza; ona odmawia. Benedykt wygrywa proces, bo adwokat Bohatyrowiczów spóźnił się z apelacją. Zygmunt prosi matkę o sprzedaż Osowiec, nazywa ojca szaleńcem i zostaje wyrzucony z pokoju.

  14. 14
    t. III, rozdz. III

    Wesele Elżusi i Franciszka Jaśmonta. Justyna jest pierwszą drużką, Kazimierz Jaśmont pierwszym drużbantem. Marta i Anzelm spotykają się po dwudziestu trzech latach. Justyna daje Janowi gałązkę jarzębiny; Jadwiga rzuca w nich kamieniem, a Jan broni jej przed plotkami. Starsi Bohatyrowicze proszą Witolda, żeby wstawił się za nimi u ojca.

  15. 15
    t. III, rozdz. IV

    Nocna rozmowa Benedykta z Witoldem przy liście od Dominika, który został tajnym sowietnikiem. Benedykt opowiada synowi swoje życie i rezygnuje z kary zasądzonej Bohatyrowiczom; wieczorem płyną razem na Mogiłę. Jadwiga żegna się z Janem bez żalu. Nad Niemnem Justyna woła do echa imię Jana; zaręczają się.

  16. 16
    t. III, rozdz. V

    Kirłowa przywozi oświadczyny Różyca i uprzedza, że jest morfinistą. Justyna odmawia: jest zaręczona z Janem. Zygmunt myśli, że ucieka przed nim, więc go wyśmiewa. Marta prosi, by mogła zamieszkać z młodymi, ale zostaje w Korczynie na prośbę Benedykta. Benedykt prowadzi Justynę do zagrody Anzelma.

Kto jest kim

Justyna Orzelska Uboga krewna Korczyńskich, ma dwadzieścia cztery lata, w Korczynie mieszka od czternastego roku życia. Po zawodzie z Zygmuntem czuje się bezużyteczna. Poznaje pracę Bohatyrowiczów, odrzuca Zygmunta i Różyca i zaręcza się z Janem.
Ignacy Orzelski Ojciec Justyny, skrzypek i smakosz. Roztrwonił majątek i unieszczęśliwił żonę romansem z guwernantką Francuzką. Żyje w Korczynie na łasce Benedykta i gra całymi dniami.
Benedykt Korczyński Właściciel Korczyna, najmłodszy z trzech braci. W młodości zapaleniec, po klęsce zamknięty w pracy, długach i procesach z sąsiadami. Mówi „to… tamto… tego…”, gdy nie chce czegoś nazwać. Pod koniec godzi się z synem i z Bohatyrowiczami.
Emilia Korczyńska Żona Benedykta. Chorowita, spędza życie w dwóch ulubionych pokojach („To cały mój świat!”), czyta z Teresą powieści i podróże. Nie rozumie pracy męża i czuje się nieszczęśliwa.
Witold Korczyński Syn Benedykta, dwudziestoletni student szkoły agronomicznej. Wierzy w pracę z ludem i równość, kłóci się z ojcem, przyjaźni się z Julkiem i Bohatyrowiczami. Anzelm widzi w nim zmarłego stryja Andrzeja.
Leonia Korczyńska Czternastoletnia córka Benedykta, pensjonarka z Warszawy. Marzy o posągach i lustrach do salonu; Witold boi się, że wyrośnie na „lalkę”.
Marta Korczyńska Uboga kuzynka Benedykta, od dzieciństwa w Korczynie; prowadzi dom. Zgorzkniała, z basowym głosem i kaszlem. W młodości kochała Anzelma, ale odmówiła mu ze strachu przed śmiechem i ciężką pracą.
Teresa Plińska Towarzyszka i lektorka pani Emilii, dawna nauczycielka Leoni. Wiecznie chora, spragniona miłości; Kirło żartuje z niej, wmawiając jej, że podoba się Różycowi.
Andrzej Korczyński Najstarszy brat Benedykta. Przyjaźnił się z Jerzym Bohatyrowiczem, uczył ludzi z okolicy. Zginął razem z nim; leży w Mogile w zaniemeńskim borze.
Pani Andrzejowa Wdowa po Andrzeju, właścicielka Osowiec. Dwadzieścia trzy lata nosi żałobę, odrzuciła drugie małżeństwo. Wychowała syna na artystę z dala od ludzi i w tomie III rozumie, że się pomyliła.
Zygmunt Korczyński Syn Andrzeja, malarz po studiach w Wiedniu i Monachium. Porzucił Justynę, ożenił się z Klotyldą, w Osowcach nie maluje i się nudzi. Nazywa lud „bydłem”, a ojca szaleńcem.
Klotylda Młodziutka żona Zygmunta, dobrze urodzona i muzykalna. Zakochana w mężu, zazdrosna o Justynę; płacze, gdy mąż jedzie do Korczyna.
Darzeccy Siostra Benedykta Jadwiga i jej mąż, bogaci i pyszni. Darzecki żąda zaległego posagu żony na wyprawę córki i radzi sprzedać zaniemeński las.
Teofil Różyc Trzydziestojednoletni dziedzic Wołowszczyzny, kuzyn Kirłowej. Stracił na zabawy większość majątku, uzależnił się od morfiny po pojedynku. Oświadcza się Justynie przez Kirłową i dostaje odmowę.
Kirłowie Bolesław Kirło, błazen i pieczeniarz, przesiaduje u pani Emilii. Jego żona Marynia z Różyców sama prowadzi Olszynkę i wychowuje pięcioro dzieci; najstarsza, Marynia Kirlanka, jest wybranką Witolda.
Jan Bohatyrowicz Trzydziestoletni rolnik, syn Jerzego. Orze, prowadzi pasiekę, śpiewa najpiękniej w okolicy. Wychował przyrodnią siostrę Antolkę. Kocha Justynę, zaręcza się z nią na końcu tomu III.
Anzelm Bohatyrowicz Stryj Jana, brat Jerzego. Uczestnik wydarzeń sprzed lat: po klęsce przepłynął nocą Niemen, a wieść o śmierci brata i Andrzeja posłał Benedyktowi przez małego Jana. Odrzucony przez Martę, przez dziewięć lat chorował na „hipokondrię”. Z Janem zbudował nowy dom, sam założył sad. Opowiada legendę o Janie i Cecylii.
Jerzy Bohatyrowicz Ojciec Jana, przyjaciel Andrzeja. Zginął razem z nim, gdy Jan miał siedem lat.
Starzyńska Matka Jana, trzykrotnie zamężna: za Jerzym, Jaśmontem i Starzyńskim. Wesoła i gadatliwa; uczy Justynę żąć.
Antolka Szesnastoletnia przyrodnia siostra Jana (Jaśmontówna), wychowana przez niego i Anzelma. Adoruje ją elegant Michał.
Fabian Bohatyrowicz Sąsiad Anzelma, kłótliwy, dumny, pełen przysłów. Namówił sąsiadów do procesu z Korczyńskim o wygon i przegrał. Ojciec Elżusi, Adama, Julka i dwóch młodszych synów.
Elżusia i Franciszek Jaśmont Córka Fabiana, rezolutna i przedsiębiorcza, i jej młody, pokorny narzeczony. Ich wesele wypełnia tom III, rozdz. III.
Julek Syn Fabiana, rybak nierozłączny z psem Sargasem. W domu uchodzi za głupka; przyjaciel Witolda z dzieciństwa.
Jadwiga Domuntówna i Jakub Jadwiga, zamożna dziedziczka i pracowita gospodyni, kocha Jana. Na weselu rzuca kamieniem, potem się z nim godzi. Jej dziadek Jakub ma blisko dziewięćdziesiąt lat, pamięta Francuzów i żyje wśród zmarłych: wszystkich bierze za ojców i dziadów.
Kazimierz Jaśmont Zamożny kawaler, pierwszy drużbant na weselu, autor oracji. Zaleca się do Jadwigi.

Sceny, o które pytają, z cytatem z tekstu

Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie Wolnych Lektur). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.

t. I, rozdz. II

Justyna jak Antygona

Kirło dla zabawy gości wciąga do pokoju Orzelskiego w szlafroku i ze skrzypcami. Justyna woła psa Marsa, żeby pokazał sztuczki „dla zabawy pana”, bierze ojca pod rękę i wyprowadza go przez salon.

Kiedy wyprostowana, z podniesioną głową i bladym, lecz niezmąconym profilem prowadziła przez wielki salon siwowłosego, trochę przygarbionego i skrzypce swe do piersi przyciskającego starca, przypomnieć mogła Antygonę…
narrator

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Porównanie do Antygony to pierwsza charakterystyka Justyny: dumnej córki, która broni godności ojca, choć sama go nie szanuje.

t. I, rozdz. IV

„Zupełnie i nigdy”

Na imieninach Zygmunt przy fortepianie pyta, czy Justyna zapomniała ich przeszłość; ona odpowiada krótko, bo widzi łzy w oczach Klotyldy. Kiedy Zygmunt dogania ją w pustym salonie i chwyta za rękę, każe mu wracać do żony.

Idź, kuzynku, i podaj ramię żonie swojej, która jest ślicznym i zapewne dobrym dzieckiem, twemu sumieniu powierzonym.
Justyna

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o dawną miłość Justyny i o to, jak skończyła się sprawa z Zygmuntem, pada w większości sprawdzianów.

t. I, rozdz. VI

Legenda o Janie i Cecylii

Anzelm przy grobowcu w parowie opowiada, jak para przybyszów z Polski wykarczowała puszczę nad Niemnem i doczekała się sześciu synów i sześciu córek. Po osiemdziesięciu latach przyjeżdża król Zygmunt August, zdejmuje kołpak przed starcami i nobilituje ich potomków.

Nobilituję was i nakazuję, abyście nosili nazwisko Bohatyrowiczów, a pieczętowali się klejnotem Pomian, który jest żubrzą głową na żółtym polu osadzoną
król Zygmunt August w opowieści Anzelma

Dlaczego to pada na sprawdzianie: To mit założycielski rodu: szlachectwo dane za pracę, nie za miecz. Z niego wynika nazwisko Bohatyrowiczów i główna teza powieści o pracy.

t. II, rozdz. III

Sierp w czasie żniw

Justyna siedzi na snopach i czuje się niepotrzebna wśród żniwiarzy. Jan widzi łzy w jej oczach, bierze sierp od matki i podaje go Justynie. Ona pierwszy raz żnie, a przy słowach Starzyńskiej o Jadwidze kaleczy się w rękę.

Z pochyloną trochę głową wyciągnęła rękę i z poważnym na ustach uśmiechem połyskujące narzędzie z ręki jego wzięła.
narrator

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Scena przełomu: praca daje Justynie miejsce, którego nie miała we dworze. Bank pyta wprost o jej funkcję.

t. II, rozdz. IV

Piaski i Mogiła

W drodze na Mogiłę Jan zatrzymuje się na piaskach. Opowiada, jak z pagórka patrzył na odjeżdżających ojca i Andrzeja, a latem słuchał „stuków i grzmotów” zza rzeki. Potem stryj przepłynął Niemen, a Jan zaniósł Benedyktowi wieść: pan Andrzej dostał w czoło, ojciec w pierś, „Obydwóch nie ma!”. W borze pokazuje Justynie wspólną mogiłę czterdziestu ludzi.

Dla mojej pamięci to miejsce jest bardzo ważne, bo ja tu, z tego pagórka, ostatni raz ojca swego widziałem…
Jan Bohatyrowicz

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Tu powieść najbliżej mówi o powstaniu, nie nazywając go. Pytania: ilu leży w Mogile, gdzie Jan ostatni raz widział ojca, kto zawiadomił Benedykta.

t. II, rozdz. V

Spowiedź Marty

Nocą Justyna klęczy przy łóżku Marty i pyta, dlaczego nie wyszła za Anzelma. Marta mówi o kpinach Darzeckich i Kirły z konkurenta, który „sam gnój na pole wywozi”, i o litanii Benedykta: pleć, żąć, krowy doić. Wyjaśnia, że sama wyśmiewała Anzelma przed rodziną.

Dwie ich były: raz, że królewna okrutnie bała się ludzkiego śmiechu; po wtóre, że bardzo też zlękła się ciężkiej pracy.
Marta Korczyńska

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Odpowiedź na pytanie z banku: Marta odrzuciła Anzelma, bo bała się ludzkiego śmiechu i ciężkiej pracy. Jej los jest ostrzeżeniem dla Justyny.

t. III, rozdz. II

„On, ona i trzecia!”

Zygmunt przychodzi do pokoju Justyny i proponuje, żeby zamieszkała w Osowcach jako jego muza, „towarzyszką i siostrą mojej samotnej duszy”. Justyna widzi w tym romans jak z francuskich książek, przypomina zniszczone małżeństwo swojej matki i odsyła go na mogiłę ojca.

On, ona i trzecia! Zupełnie jak we francuskich romansach, których kiedyś tak wiele czytywaliśmy razem!…
Justyna

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Scena kończy wątek Zygmunta i pokazuje, czym różni się jego „miłość” od tej, którą Justyna poznała przy Janie.

t. III, rozdz. IV

Powracająca fala

Witold przynosi ojcu prośby Bohatyrowiczów i oskarża go o obojętność. Kiedy sięga po strzelbę ze ściany, Benedykt wyrywa mu ją i powtarza, że syn zginie. Potem pierwszy raz od lat opowiada synowi o swojej młodości i rezygnuje z kary sądowej.

Krwi moja! Młodości moja! Falo, która nas niosłaś… powracająca falo!…
Benedykt Korczyński

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Rozwiązanie konfliktu ojca z synem i dworu z okolicą. Sprawdziany pytają, jak Benedykt nazywa syna i co postanawia po tej nocy.

t. III, rozdz. V

Odmowa Różycowi

Kirłowa przywozi oświadczyny kuzyna i uczciwie mówi o morfinie. Emilia, Teresa i Kirło już winszują. Justyna dziękuje i oznajmia, że od wczoraj jest zaręczona z Janem; pierścionek matki oddała narzeczonemu.

Właśnie dlatego, że dumna jestem, nie chcę być wzięta za żonę przez wspaniałomyślność i bohaterstwo, przez cud Opatrzności albo świętego Antoniego, z łaski, z namowy…
Justyna

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Klucz do pytania, dlaczego Justyna wybrała Jana: nie chce łaski, chce pracy i miłości.

t. III, rozdz. V

„Syn Jerzego?”

Ostatnia scena. Benedykt prowadzi Justynę do zagrody Anzelma. Jan klęka i całuje mu rękę, a Benedykt i Anzelm patrzą na siebie pierwszy raz od lat. Benedykt pyta, czy to syn Jerzego; Anzelm wskazuje czapką zaniemeński bór.

Tego sa… samego, który z bratem pańskim w jednej mogile spoczywa!
Anzelm Bohatyrowicz

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Zakończenie spina wszystkie wątki: zaręczyny, pojednanie dworu z okolicą i pamięć o Mogile. Ostatnie zdanie często pada jako cytat do rozpoznania.

Liczby, które trzeba pamiętać

1549

Rok na grobowcu w parowie: „JAN I CECYLIA, ROK 1549”, pod spodem „memento mori”. Nazwiska nie ma (t. I, rozdz. VI).

6 synów i 6 córek

Dzieci Jana i Cecylii w legendzie. Król przyjeżdża po osiemdziesięciu latach od ich przybycia (t. I, rozdz. VI).

40

Tylu ludzi leży we wspólnym grobie na polanie w zaniemeńskim borze (t. II, rozdz. IV).

23 lata

Tyle lat pani Andrzejowa nosi żałobę i tyle lat nie widzieli się Marta i Anzelm, gdy spotykają się na weselu (t. I, rozdz. IV; t. III, rozdz. III).

9 lat

Tyle Anzelm leżał złożony chorobą, którą lekarze nazwali hipokondrią. Gdy poznaje Justynę, jest to „dziesiąty rok”, odkąd wstał (t. I, rozdz. V).

48 i 24 lata

Wiek Marty („dwanaście lat temu miałam lat trzydzieści sześć”, t. I, rozdz. I) i Justyny (t. I, rozdz. V). Justyna przyjechała do Korczyna, mając czternaście lat.

5 tysięcy rubli

Tyle wynosi majątek Justyny, złożony na procent u Benedykta (t. I, rozdz. II; t. III, rozdz. II).

50 dziesięcin i 1000 rubli

Wygon, o który Bohatyrowicze procesowali się z Benedyktem, i suma, którą po przegranej mieli mu zapłacić. Benedykt z niej rezygnuje (t. I, rozdz. IV; t. III, rozdz. II i IV).

20 morgów

Ziemia Anzelma i Jana; tyle mają tylko trzej gospodarze w okolicy. Fabian ma niecałe dwanaście (t. II, rozdz. IV; t. III, rozdz. II).

Jak wyglądają pytania: 80 zadań z „Nad Niemnem” w banku

20 zamkniętych, 16 otwartych, 12 wielokrotnego wyboru i 2 rozprawki. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.

Fakty i nazwy

Krótkie, zamknięte albo otwarte na jedno słowo: nazwa miejsca, instrument, choroba, kierunek studiów. Na sprawdzianach klasowych to zwykle pierwsza część.

  • •Jak nazywa się miejsce w lesie za Niemnem, które po śmierci Andrzeja Korczyńskiego zmieniło swoją dotychczasową nazwę?
  • •Jak lekarze nazywają chorobę Anzelma Bohatyrowicza i ile lat trwała?
  • •Jakie nazwisko nadał król Zygmunt August potomkom Jana i Cecylii i od czego je wywodził?
  • •Na jakim instrumencie gra Ignacy Orzelski?
  • •Co studiuje Witold Korczyński?

Kto jest kim

Rodzina rozproszona po trzech dworach i jednej okolicy. Łatwo pomylić dwóch Korczyńskich (Witolda i Zygmunta), Martę z Emilią albo Jana ze stryjem Anzelmem.

  • •Kim jest Justyna Orzelska w powieści „Nad Niemnem”?
  • •Kim jest Teofil Różyc?
  • •Co stało się z Andrzejem Korczyńskim, najstarszym bratem Benedykta?
  • •Kto opowiada legendę o Janie i Cecylii?
  • •Które z poniższych postaci mieszkają w dworze korczyńskim?

Sceny i ich przyczyny

Pytania „dlaczego”: wymagają znajomości przebiegu zdarzeń, nie tylko faktu.

  • •Dlaczego Marta Korczyńska odrzuciła Anzelma Bohatyrowicza?
  • •Dlaczego Benedykt nie chce sprzedać zaniemeńskiego lasu, mimo że to rozwiązałoby jego problemy finansowe?
  • •Dlaczego Kirłowa odmawia propozycji Różyca, by jej mąż zarządzał Wołowszczyzną?
  • •Jaki był wcześniejszy związek uczuciowy Justyny Orzelskiej?
  • •Do jakiej postaci antycznej narrator porównuje Justynę, gdy ta z godnością prowadzi ojca przez salon korczyński?

Interpretacja

Legenda, Mogiła, mowa ezopowa, praca. To część, w której traci się najwięcej punktów, bo wymaga własnego zdania z dowodem z tekstu.

  • •Jakie znaczenie symboliczne ma legenda o Janie i Cecylii w strukturze powieści?
  • •Jaką rolę odgrywa mogiła powstańcza w fabule i symbolice powieści?
  • •W jaki sposób Orzeszkowa nawiązuje do powstania styczniowego, mimo że nigdy nie nazywa go wprost?
  • •Co oznacza charakterystyczny zwrot Benedykta Korczyńskiego „to… tamto… tego…”?
  • •Jaką funkcję pełni w powieści scena, w której Justyna bierze do ręki sierp i zaczyna żąć?

Sprawdzian z „Nad Niemnem” online: 5 pytań z odpowiedziami →

Rozpocznij sesję z „Nad Niemnem” →

10 pytań losowanych z banku, otwarte ocenia AI. Sesja startuje od razu.

Tematy rozprawek z „Nad Niemnem”

  • Czy praca jest wartością, która nadaje sens życiu bohaterów „Nad Niemnem”? Odpowiedz, odwołując się do losów wybranych postaci.
  • „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej nazywane jest „pozytywistycznym eposem narodowym”. Uzasadnij lub podważ tę tezę, odwołując się do treści i formy powieści oraz porównując ją z „Panem Tadeuszem” Adama Mickiewicza.

Wprowadzenie

Nad Niemnem na maturze

„Nad Niemnem” to powieść Elizy Orzeszkowej w trzech tomach (tom I ma sześć rozdziałów, tomy II i III po pięć). Ukazywała się w odcinkach w „Tygodniku Ilustrowanym” w 1887 r., a w wydaniu książkowym w 1888 r. Powieść zaczyna się w letnie święto, gdy Marta i Justyna wracają z kościoła, a kończy jesienią.

Od czasu, gdy dwór i zaścianek żyły blisko ze sobą, minęły według Marty „lat dwadzieścia dwa… trzy…”. Dwa środowiska. Korczyn to dwór Benedykta Korczyńskiego. Bohatyrowicze to zaścianek drobnej szlachty, która sama uprawia ziemię; leży tuż obok, na tym samym brzegu Niemna. Za rzeką rozciąga się bór, a w nim Mogiła. Przeszłość.

Benedykt ukończył szkołę agronomiczną i wrócił do Korczyna w 1861 r. Trzej bracia Korczyńscy, Andrzej, Dominik i Benedykt, zbliżyli się wtedy z Bohatyrowiczami; Andrzej zaprzyjaźnił się z Jerzym, a Marta i Anzelm mieli się ku sobie. Po dwóch latach Andrzej i Jerzy zginęli, Dominika „losy odrzuciły” daleko, a uroczysko zwane Świerkowym zaczęto nazywać Mogiłą.

Benedykt został sam z długami: spłacił Dominika, a posag siostry zostawił na hipotece Korczyna. Dwór. Benedykt od lat walczy o utrzymanie ziemi i procesuje się z sąsiadami. Jego żona Emilia choruje i nie opuszcza swoich pokojów, w towarzystwie Teresy Plińskiej. Domem zarządza Marta Korczyńska.

W Korczynie mieszkają też Ignacy Orzelski, który stracił majątek, i jego córka Justyna, córka ciotecznej siostry Benedykta. Na wakacje przyjeżdżają dzieci Benedykta: Witold ze szkoły agronomicznej i piętnastoletnia Leonia z warszawskiej pensji. Sąsiedzi i krewni. W Osowcach mieszka pani Andrzejowa, wdowa po Andrzeju, z synem Zygmuntem, malarzem, i jego żoną Klotyldą.

Darzecki, mąż siostry Benedykta, upomina się o jej posag. W Olszynce gospodaruje Kirłowa, bo jej mąż Bolesław woli bywać po dworach. Jej kuzyn Teofil Różyc, właściciel Wołowszczyzny, zażywa morfinę. Zaścianek. Jana, syna Jerzego, wychował stryj Anzelm, który po klęsce i po odmowie Marty dziewięć lat chorował. Z nimi mieszka Antolka, przyrodnia siostra Jana.

Sąsiadami są Fabian z córką Elżusią, stary Jakub i jego wnuczka Jadwiga Domuntówna. Najważniejsze wydarzenia. W tomie I Justyna wyprowadza z salonu ojca, z którego żartuje Kirło, poznaje Jana i Anzelma, a przy grobowcu słucha legendy o Janie i Cecylii.

W tomie II Darzecki żąda posagu i radzi sprzedać las, Witold kłóci się z ojcem, Justyna drze kartkę od Zygmunta, bierze od Jana sierp i żnie z Bohatyrowiczami, idzie z Janem na Mogiłę, a Marta opowiada jej, dlaczego odmówiła Anzelmowi.

W tomie III Justyna odrzuca propozycję Zygmunta, pani Andrzejowa słyszy od syna, że jego ojciec „był szaleńcem”, odbywa się wesele Elżusi, Benedykt po nocnej rozmowie z Witoldem rezygnuje z kary sądowej, Justyna i Jan wyznają sobie miłość nad Niemnem, Różyc dostaje odmowę, a Benedykt idzie z Justyną do zagrody Anzelma. O czym trzeba pamiętać.

Wydarzenia sprzed dwudziestu kilku lat nie są w tekście nazwane wprost; mówią o nich Mogiła, opowieść Jana i urywane „to… tamto…” Benedykta. Legenda o Janie i Cecylii wyprowadza szlachectwo Bohatyrowiczów z pracy. Bohaterowie są oceniani według tego, czy pracują i czy pamiętają.

Przed maturą

Powtórka z „Nad Niemnem” krok po kroku

  1. 1

    Odśwież pojęcia

    Zacznij od: Korczyn, Bohatyrowicze, Mogiła i 39 kolejnych pozycji.

    Pełna lista
  2. 2

    Odtwórz przebieg i postacie

    Chronologia: 16 kroków. Postacie, m.in. Justyna Orzelska, Ignacy Orzelski, Benedykt Korczyński. Do tego 10 scen z cytatem z tekstu.

    Fakty z tekstu
  3. 3

    Sprawdź, co umiesz

    10 umiejętności do odhaczenia, od „Rok 1863 w powieści” po „Miejsca: dwór, zaścianek, grobowiec, Mogiła”.

    Lista umiejętności
  4. 4

    Uważaj na typowe błędy

    12 pułapek, np. „Powstanie styczniowe jest w powieści nazwane i opisane wprost”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.

    Typowe błędy
  5. 5

    Sprawdź się

    Najpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.

Zakres materiału

Nad Niemnem — co musisz umieć

10 kluczowych umiejętności — do przećwiczenia na zadaniach z bazy.

  1. 1

    Rok 1863 w powieści — Mogiła i przemilczenia

    Powieść nie nazywa powstania i nie podaje daty 1863. Narrator mówi tylko, że Benedykt wrócił do Korczyna w roku 1861, że dwa lata „zleciały mu” w gorączce i zapale, a potem „zabrakło mu obu braci”. Andrzej Korczyński „razem z przyjacielem swym, Jerzym Bohatyrowiczem, zniknął ze świata”, a bór za Niemnem zmienił nazwę: „Dotąd z powodu porastających je sosen i jodeł nazywało się ono Świerkowym; teraz powszechnie i we wszystkich warstwach ludności nazywać je zaczęto Mogiłą” (tom I, rozdział III). Najpełniej mówi o tym Jan, gdy prowadzi Justynę na Mogiłę (tom II, rozdział IV). Miał siedem lat, gdy żegnał ojca na piaskach, a potem z ludźmi z zaścianka stał nad brzegiem: „wszyscy ku stronie piasków obróceni, stuków i grzmotów słuchali”. Nocą Anzelm przepłynął rzekę i kazał chłopcu zanieść wiadomość do dworu. Na pytanie Justyny „Ilu?” Jan odpowiada: „Czterdziestu”. Benedykt o tych sprawach milczy albo zastępuje słowa wtrąceniem. Darzeckiemu, który radzi sprzedać las, mówi: „Szwagier może pamięta, że tam jest… to… tamto… mogiła…”. W nocnej rozmowie z Witoldem (tom III, rozdział IV) podsumowuje losy trzech braci: „Jeden ją życiem opłacił… drugiego zawiodła ona tam, gdzie honor i ludzką cześć stracił… trzeci… trzeci przebył życie zazdroszcząc temu, który w mogile leży!”.

  2. 2

    Legenda o Janie i Cecylii — początek rodu Bohatyrowiczów

    Legendę opowiada Anzelm Justynie i Janowi przy grobowcu na stoku parowu (tom I, rozdział VI). Zaznacza, że to przekaz ustny: „Nikt jej nie opisywał i w książkach nie drukował…”, a on sam nauczył się jej od starego Jakuba. Treść: mniej więcej sto lat po przyjęciu chrztu przez Litwę w te strony przyszła z Polski para ludzi, którzy podawali tylko imiona, Jan i Cecylia. O ich pochodzeniu krążyły pogłoski, że było nierówne: on wyglądał na człowieka z pospólstwa, ona miała „pańską wspaniałość”. Osiedli w puszczy pod starym dębem, karczowali las i uprawiali ziemię; mieli sześciu synów i sześć córek. Po osiemdziesięciu z górą latach król Zygmunt August, polujący w lasach knyszyńskich, przyjechał zobaczyć osadę i zastał sto domów. Jan powiedział mu, że pochodzi z gminu, a jego żona „z wysokiego domu zstąpiła”. Król nadał potomkom szlachectwo, herb Pomian i nazwisko: „Nobilituję was i nakazuję, abyście nosili nazwisko Bohatyrowiczów”, bo Jan zdobył tę ziemię, „zawojowawszy ją nie mieczem i krwią, ale pracą i potem”. Na grobowcu widnieje napis „JAN I CECYLIA, ROK 1549”. Anzelm struga heblem nowy krzyż w miejsce spróchniałego, tak jak kilkadziesiąt lat wcześniej zrobił to Jakub. Legenda wraca w myślach Justyny, gdy odkłada tom Musseta przysłany przez Zygmunta i wymawia głośno: „Jan i Cecylia!” (tom II, rozdział II).

  3. 3

    Justyna Orzelska — od dworu do zagrody Jana

    Justyna jest córką ciotecznej siostry Benedykta. Jej ojciec stracił majątek, matka zmarła, a ona od czternastego roku życia mieszka w Korczynie. W pierwszej scenie, w której ją widzimy w salonie, wyprowadza ojca, z którego żartuje Kirło; narrator pisze, że „przypomnieć mogła Antygonę…” (tom I, rozdział II). W przeszłości kochała Zygmunta Korczyńskiego. Małżeństwu sprzeciwiły się pani Andrzejowa i Darzeccy, a Zygmunt po dwóch miesiącach ustąpił, wyjechał i ożenił się z Klotyldą (tom I, rozdział V). Gdy Zygmunt przysyła jej tom Musseta z kartką, Justyna zamyka książkę, a kartkę drze i wyrzuca przez okno (tom II, rozdział II). Dręczy ją „uczucie zupełnej, rozpaczliwej bezużyteczności własnej”. W czasie żniw Jan podaje jej sierp, a jego matka uczy ją żąć (tom II, rozdział III). Z Janem idzie na Mogiłę. Zygmuntowi, który proponuje jej zamieszkanie w Osowcach przy nim i jego żonie, odpowiada: „On, ona i trzecia! Zupełnie jak we francuskich romansach, których kiedyś tak wiele czytywaliśmy razem!…” (tom III, rozdział II). Nad Niemnem, gdy Jan prosi, by powiedziała echu najmilsze imię, woła: „Janku!”, a na jego pytanie odpowiada: „Na zawsze!” (tom III, rozdział IV). Odmawia Różycowi. Benedyktowi mówi, że jej postanowienie jest stanowcze, a on sam prowadzi ją do zagrody Anzelma.

  4. 4

    Praca i próżnowanie — jak powieść ocenia bohaterów

    Pracują: Benedykt, który trzyma Korczyn mimo długów („Trzymałem ziemię…”), Marta, o której Benedykt mówi „Tylkoż nas tu dwoje pracujących było!”, Kirłowa, która sama prowadzi Olszynkę, oraz Bohatyrowicze. Jan mówi o orce: „Dla mnie mórg zaorać to tak, jak prawie na spacer pójść”. Nie pracują: Emilia, zamknięta w dusznych pokojach wśród lekarstw i książek; Kirło, który przyznaje, że żona do niczego go nie dopuszcza; Różyc, który stracił większą część majątku i zażywa morfinę; Zygmunt, który nie umie ani gospodarować, ani malować w domu; Orzelski, zajęty skrzypcami i jedzeniem. Witold nazywa córki Darzeckiego słowem „konsumentki” i ostrzega ojca przed takim samym wychowaniem Leonii: „Kierujecie ją na lalkę, na taką samą światową srokę…” (tom II, rozdział II). Kirłowa odrzuca korzystną propozycję Różyca, by jej mąż zarządzał Wołowszczyzną, bo wie, że Kirło się do tego nie nadaje (tom II, rozdział I). Legenda o Janie i Cecylii daje tej ocenie uzasadnienie: szlachectwo Bohatyrowiczów pochodzi z pracy przy karczowaniu puszczy.

  5. 5

    Benedykt i Witold — spór ojca z synem i pojednanie

    Benedykt po klęsce zajął się wyłącznie utrzymaniem majątku. Witold po dwóch latach nieobecności przyjeżdża ze szkoły agronomicznej i widzi w ojcu człowieka, który nadskakuje bogatemu szwagrowi i procesuje się z ubogimi sąsiadami. Pierwsza kłótnia wybucha po wizycie Darzeckiego (tom II, rozdział II). Witold nazywa szwagra ojca pyszałkiem i egoistą, krytykuje wychowanie Leonii; Benedykt krzyczy „Milcz!” i odjeżdża. Tymczasem Witold rozmawia z ludźmi w zaścianku. Anzelm mówi mu: „Ot, i pan teraz taką prawie jest latoroślą, co nowy las przepowiada”, i wspomina, że Witold radzi wykopać cztery studnie i zbudować wspólny młyn (tom II, rozdział III). Rozstrzygnięcie przynosi nocna rozmowa w gabinecie (tom III, rozdział IV). Benedykt pokazuje dokumenty, by dowieść, że w procesie ma rację; na pytanie, czyja więc wina, Witold odpowiada: „Twoja, ojcze!”, bo ojciec nic nie zrobił dla ciemnych i wyzyskiwanych sąsiadów. Gdy syn sięga po strzelbę, Benedykt wyrywa mu ją i woła, że Witold zginie. Potem rozpoznaje w nim własną młodość: „Krwi moja! Młodości moja! Falo, która nas niosłaś… powracająca falo!…”. Opowiada synowi swoje życie i postanawia: „powiesz im, że tej kary sądowej nie żądam już”.

  6. 6

    Proces o wygon — dwór i zaścianek

    Bohatyrowicze pozwali Benedykta o pięćdziesiąt dziesięcin wygonu. Benedykt mówi o tym gościom: w pierwszej instancji przegrali, wnoszą apelację, sprawa ciągnie się dwa lata (tom I, rozdział IV). W zaścianku panuje przekonanie, że wygon się im należy. Proces kończy się klęską Bohatyrowiczów: adwokat, który przez dwa lata brał od nich pieniądze, nie złożył apelacji w terminie, a oni mają zapłacić Benedyktowi dużą sumę (tom III, rozdział III). Najodważniejsi w procesie byli najubożsi i przez niego popadli w długi. Dawniej było inaczej. Marta wspomina czas, gdy bracia Korczyńscy bywali w chatach Bohatyrowiczów, a Anzelm śpiewał z nią przy fortepianie. Witold mówi ojcu, że w zaścianku do dziś dobrze wspominają stryja Andrzeja. Zmianę przynosi rozmowa ojca z synem: Benedykt przyznaje, że żyjąc o miedzę z sąsiadami, palcem nie ruszył, by im pomóc, i darowuje karę. W ostatniej scenie przychodzi do zagrody Anzelma, kładzie dłoń na głowie Jana i pyta: „Syn Jerzego?”. Anzelm odpowiada: „Tego sa… samego, który z bratem pańskim w jednej mogile spoczywa!”.

Pokaż pozostałe 4
  1. 7

    Marta Korczyńska i Anzelm Bohatyrowicz

    Marta, krewna Benedykta i sierota wychowana w Korczynie, miała dwadzieścia cztery lata, gdy bracia Korczyńscy zbliżyli się z Bohatyrowiczami. Śpiewała wtedy z Anzelmem, który przynosił jej bukiety polnych kwiatów (tom I, rozdział III). Anzelm się oświadczył, a Marta odmówiła. Justynie tłumaczy to bez upiększeń: „raz, że królewna okrutnie bała się ludzkiego śmiechu; po wtóre, że bardzo też zlękła się ciężkiej pracy”. Nikt jej nie zabraniał; wyśmiewano ją i kpiono. Podsumowuje: „Było to wieczne głupstwo…” (tom II, rozdział V). Została w Korczynie i dwadzieścia kilka lat prowadziła dom. Narrator pokazuje ją jako wysoką kobietę w kwiecistych pantoflach, z ochrypłym głosem i kaszlem, który lekceważy. Anzelm po klęsce i po jej odmowie zapadł na chorobę trwającą dziewięć lat; lekarze nazwali ją hipochondrią. Sam mówi: „Duszna to podobno była choroba więcej niżeli cielesna…” (tom I, rozdział V). Spotykają się po latach na weselu Elżusi; Anzelm mówi, że rozstali się w kwiecie wieku, a spotkali „dziadem i babą”, i pyta ją o Justynę (tom III, rozdział III). W ostatnim rozdziale Marta chce zamieszkać u Justyny i Jana, bo czuje się w Korczynie niepotrzebna; Benedykt przekonuje ją, że bez niej nie utrzymałby majątku.

  2. 8

    Emilia Korczyńska i małżeństwo Benedykta

    Benedykt ożenił się z Emilią z miłości; jej zdaniem odwaga i nieszczęścia braci nadały mu wtedy „aureolę rycerską i poetyczną”. Gdy zajął się wyłącznie gospodarstwem, poczuła się zawiedziona (tom I, rozdział III). Emilia spędza życie w swoich pokojach, gdzie powietrze jest duszne i pełne zapachu perfum i lekarstw. Skarży się na migreny i „globus”, zażywa proszki, czyta z Teresą Plińską, dawną nauczycielką Leonii. Mówi mężowi: „Ja ciągle żyję na pustyni”. Benedykt odpowiada, że jej „kwiaty na piaskach” i „gwiazdy losu” nie są poezją, lecz „przestarzałą i złej wody romansowością”. Domu nie prowadzi, wychowaniem Leonii pokierować nie umie i wysyła ją na pensję. W powieści jest przeciwieństwem Marty, Kirłowej i kobiet z zaścianka. Benedykt w ostatnim rozdziale żartuje, że do Bohatyrowiczów nie pójdą już chyba tylko jego żona i panna Teresa.

  3. 9

    Zygmunt i pani Andrzejowa — spór o pamięć ojca

    Pani Andrzejowa po śmierci męża zamieszkała z synem w Osowcach, nosi żałobę i żyje pamięcią Andrzeja. Syna wychowała na artystę, z dala od zwykłych zajęć, i wysyłała za granicę. Zygmunt wrócił z żoną Klotyldą, ale nie umie ani gospodarować, ani tworzyć. Namawia Justynę, by zamieszkała w Osowcach jako jego muza, i zostaje odprawiony. Tego samego dnia rozmawia z matką (tom III, rozdział II). Skarży się, że w Osowcach marnieje jako artysta, i ma plan, któremu matka się sprzeciwia: odpowiada mu, że dopóki żyje, w tych ścianach nie będzie obcych ludzi. Gdy mówi o ludziach, wśród których mógłby pracować, on rzuca: „Bydło!”. Matka każe mu iść na mogiłę ojca: „Idź na mogiłę ojca, Zygmuncie”. Zygmunt odpowiada: „mój ojciec był szaleńcem…”, „Bardzo szanownym zresztą… ale do najwyższego stopnia szkodliwym…”, i skarży się, że przez ojca jest o połowę uboższy. Pani Andrzejowa wypędza go z pokoju i obwinia siebie: nie nauczyła syna tego, co sama kocha. Zygmunt jest przeciwieństwem Jana, swojego rówieśnika: obaj stracili ojców w tej samej mogile, ale tylko Jan o niej pamięta.

  4. 10

    Miejsca: dwór, zaścianek, grobowiec, Mogiła

    Powieść otwiera opis równiny nad Niemnem: wysoki brzeg, dwór i w jednej z nim linii „szereg kilkudziesięciu dworków małych”. Dwór i zaścianek leżą więc obok siebie, po tej samej stronie rzeki. Korczyn to duży dom z salonem, gabinetem Benedykta i pokojami Emilii, w których okna i drzwi są szczelnie zamknięte. Zagroda Anzelma i Jana ma ogród, sad i ule; pracuje się tam na powietrzu. Grobowiec Jana i Cecylii stoi na stoku parowu, pod sosnami i gruszą, obok wielkiego kamienia; z tego miejsca widać Niemen i bór. Tu Justyna słucha legendy. Mogiła leży w borze za Niemnem, za piaskami, na leśnej polanie; to pagórek porośnięty kwiatami, bez pomnika. Narrator mówi o Andrzeju: nazwa Mogiła „była ona jedynym grobowcem najstarszego z braci Korczyńskich. Innego nie wystawiono mu nigdy…”. Justyna siedzi tam prawie godzinę; narrator pisze, że właśnie tam opadła przed nią zasłona „na rzeczy wielkie, ważne i wysokie”. Osowce, Olszynka i Wołowszczyzna to trzy sąsiednie majątki: podupadający dwór pani Andrzejowej, mały folwark Kirłów i zaniedbane dobra Różyca.

Typowe błędy

Tu łatwo stracić punkty

Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.

✗ Błąd

Powstanie styczniowe jest w powieści nazwane i opisane wprost

✓ Poprawnie

Wyraz „powstanie” w odniesieniu do wydarzeń sprzed dwudziestu kilku lat w tekście nie pada, nie pada też data 1863. Narrator podaje tylko, że Benedykt wrócił do Korczyna w roku 1861, a po dwóch latach „zabrakło mu obu braci”. O walce mówi się opisowo: Jan wspomina, jak ludzie z zaścianka „stuków i grzmotów słuchali”, a bór zmienia nazwę ze Świerkowego na Mogiłę.

Dlaczego: Trzeba umieć wskazać miejsca, w których powieść mówi o roku 1863 bez nazywania go: tom I, rozdział III oraz tom II, rozdział IV.

✗ Błąd

Justyna wychodzi za Zygmunta albo za Różyca

✓ Poprawnie

Justyna odrzuca obu. Zygmuntowi, który jest już żonaty z Klotyldą i namawia ją, by zamieszkała w Osowcach, odpowiada: „On, ona i trzecia! Zupełnie jak we francuskich romansach, których kiedyś tak wiele czytywaliśmy razem!…” (tom III, rozdział II). Oświadczyny Różyca przywozi Kirłowa; Justyna odmawia, bo jest już po słowie z Janem Bohatyrowiczem (tom III, rozdział V).

Dlaczego: Trzech mężczyzn wokół Justyny łatwo pomylić; wybiera Jana, a powieść pokazuje tylko zaręczyny, nie ślub.

✗ Błąd

Jan Bohatyrowicz jest synem Andrzeja Korczyńskiego

✓ Poprawnie

Jan jest synem Jerzego Bohatyrowicza. Jerzy przyjaźnił się z Andrzejem Korczyńskim, najstarszym bratem Benedykta, i obaj zginęli razem. Synem Andrzeja jest Zygmunt. Narrator zaznacza, że „Mały Zygmunt Korczyński i Janek Bohatyrowicz byli rówieśnikami”.

Dlaczego: Obaj ojcowie leżą w jednej mogile, stąd pomyłka. Ostatnie zdanie powieści mówi o Jerzym: „Tego sa… samego, który z bratem pańskim w jednej mogile spoczywa!”.

✗ Błąd

Anzelm Bohatyrowicz to ojciec albo brat Jana

✓ Poprawnie

Anzelm jest stryjem Jana, bratem jego ojca Jerzego. Wychowuje Jana i jego przyrodnią siostrę Antolkę, bo matka Jana wyszła ponownie za mąż (najpierw za Jaśmonta, potem za Starzyńskiego).

Dlaczego: Jan mówi o nim „stryj”; pokrewieństwo jest podane w tekście wprost.

Pokaż pozostałe 8
✗ Błąd

Marta wyszła za Anzelma albo rodzina zabroniła jej tego małżeństwa

✓ Poprawnie

Marta sama odmówiła Anzelmowi. W rozmowie z Justyną podaje dwie przyczyny: „raz, że królewna okrutnie bała się ludzkiego śmiechu; po wtóre, że bardzo też zlękła się ciężkiej pracy” i dodaje: „Zabraniać nie zabraniali, bo nikt też i prawa do tego nie miał” (tom II, rozdział V).

Dlaczego: Marta nazywa swoją decyzję słowami „Było to wieczne głupstwo…”; winę bierze na siebie, nie na rodzinę.

✗ Błąd

Grobowiec Jana i Cecylii i Mogiła to to samo miejsce

✓ Poprawnie

To dwa różne miejsca. Grobowiec Jana i Cecylii, czyli stary krzyż z napisem „JAN I CECYLIA, ROK 1549”, stoi na stoku nadniemeńskiego parowu, niedaleko zaścianka (tom I, rozdział VI). Mogiła to zbiorowy grób czterdziestu poległych w borze za Niemnem (tom II, rozdział IV).

Dlaczego: Justyna odwiedza oba miejsca z Janem i oba wpływają na jej decyzję, ale mówią o czym innym: jedno o pracy założycieli rodu, drugie o ofierze sprzed dwudziestu kilku lat.

✗ Błąd

O odgłosach bitwy opowiada Justynie Anzelm

✓ Poprawnie

Opowiada o nich Jan, w drodze na Mogiłę. Miał wtedy siedem lat i stał z ludźmi z zaścianka nad brzegiem: „wszyscy ku stronie piasków obróceni, stuków i grzmotów słuchali”. Anzelm jest w tej opowieści tym, który nocą przepłynął rzekę i przyniósł wiadomość o śmierci Jerzego i Andrzeja.

Dlaczego: Anzelm opowiada legendę o Janie i Cecylii (tom I, rozdział VI); o bitwie opowiada Jan (tom II, rozdział IV).

✗ Błąd

Zygmunt Korczyński jest kuzynem Benedykta

✓ Poprawnie

Zygmunt jest bratankiem Benedykta, synem poległego Andrzeja i pani Andrzejowej. Sam mówi o Benedykcie „stryj Benedykt”. Kuzynem nazywa go Justyna, bo jej matka była cioteczną siostrą Benedykta.

Dlaczego: Pokrewieństwa w rodzinie Korczyńskich warto rozrysować: trzej bracia Andrzej, Dominik i Benedykt, ich siostra (żona Darzeckiego), krewna Marta.

✗ Błąd

Powieść kończy się ślubem Justyny i Jana

✓ Poprawnie

Ślubu w powieści nie ma. Justyna i Jan wyznają sobie miłość nad Niemnem pod koniec tomu III, rozdziału IV, a Marta mówi, że postanowili pobrać się za dwa miesiące. Wesele pokazane w tomie III to wesele Elżusi, córki Fabiana. Ostatnia scena to przyjście Benedykta z Justyną do zagrody Anzelma i Jana.

Dlaczego: Zakończeniem jest spotkanie Benedykta z Anzelmem, czyli pojednanie dworu z zaściankiem.

✗ Błąd

Niemen oddziela dwór Korczyńskich od zaścianka Bohatyrowiczów

✓ Poprawnie

Dwór i zaścianek leżą na tym samym, wysokim brzegu Niemna; już na pierwszej stronie widać „dwór obszerny” i ciągnący się w jednej z nim linii „szereg kilkudziesięciu dworków małych”. Za rzeką jest bór, a w nim Mogiła.

Dlaczego: Korczyńskich i Bohatyrowiczów dzieli proces o wygon i dwadzieścia kilka lat obcości, a nie rzeka.

✗ Błąd

Benedykt sprzedaje zaniemeński las, żeby spłacić dług

✓ Poprawnie

Sprzedaż lasu albo pożyczkę u kapitalisty doradza mu szwagier Darzecki, który żąda zwrotu posagu żony. Benedykt odpowiada szeptem, że tam jest mogiła Andrzeja: „czasem, kiedy na to… tamto… spojrzę i przypomnę sobie, zdaje mi się, że to kościół…”. Darzecki nazywa to słowem „Sentymentalność…” (tom II, rozdział II). O sprzedaży lasu powieść nie mówi.

Dlaczego: Scena pokazuje, że pamięć o bracie jest w Benedykcie żywa, choć na co dzień o niej milczy.

✗ Błąd

Domem w Korczynie zarządza Emilia

✓ Poprawnie

Domem i gospodarstwem kobiecym zarządza Marta Korczyńska, krewna Benedykta. Emilia choruje i nie wychodzi prawie ze swoich pokojów; towarzyszy jej Teresa Plińska. Benedykt mówi Marcie w ostatnim rozdziale: „Tylkoż nas tu dwoje pracujących było!”.

Dlaczego: Emilia i Marta to w powieści przeciwieństwa: bezczynność i praca.

Do zapamiętania

Pojęcia i terminy do powtórzenia

Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.

Korczyn
Dwór i majątek Benedykta Korczyńskiego nad Niemnem; obciążony długami, utrzymany pracą Benedykta i Marty.
Bohatyrowicze
Zaścianek („okolica”) drobnej szlachty sąsiadujący z Korczynem, na tym samym brzegu Niemna; także nazwisko rodu.
Mogiła
Zbiorowy grób czterdziestu poległych w borze za Niemnem; leżą w nim Andrzej Korczyński i Jerzy Bohatyrowicz. Tak też zaczęto nazywać uroczysko zwane dawniej Świerkowym.
Grobowiec Jana i Cecylii
Stary krzyż z napisem „JAN I CECYLIA, ROK 1549” na stoku nadniemeńskiego parowu; Anzelm struga heblem nowy krzyż, żeby zastąpić spróchniały.
Legenda o Janie i Cecylii
Ustna opowieść o założycielach rodu Bohatyrowiczów, którą Anzelm opowiada Justynie i Janowi (tom I, rozdział VI).
Zygmunt August
Król z legendy: nadaje potomkom Jana i Cecylii szlachectwo, nazwisko Bohatyrowiczów i herb Pomian.
Pomian
Herb nadany w legendzie Bohatyrowiczom: żubrza głowa na żółtym polu.
Benedykt Korczyński
Właściciel Korczyna, najmłodszy z trzech braci; ukończył szkołę agronomiczną, wrócił do domu w 1861 r. W rozmowie wtrąca „to… tamto…”.
Andrzej Korczyński
Najstarszy brat Benedykta, ojciec Zygmunta; zginął razem z Jerzym Bohatyrowiczem i leży w Mogile.
Dominik Korczyński
Średni brat Benedykta; żyje w dalekich stronach jako urzędnik i listownie namawia Benedykta do sprzedaży Korczyna.
Emilia Korczyńska
Żona Benedykta; wiecznie chora (migreny, „globus”), zamknięta w swoich pokojach, mówi: „Ja ciągle żyję na pustyni”.
Witold Korczyński
Syn Benedykta, uczeń szkoły agronomicznej; rozmawia z ludźmi z zaścianka, radzi im wykopać studnie i zbudować wspólny młyn.
Pokaż wszystkie 42 (30 więcej)
Leonia Korczyńska
Piętnastoletnia córka Benedykta, uczennica warszawskiej pensji; Witold zarzuca rodzicom, że wychowują ją „na lalkę”.
Marta Korczyńska
Krewna Benedykta, wychowana w Korczynie; prowadzi dom. W młodości odmówiła Anzelmowi Bohatyrowiczowi.
Justyna Orzelska
Córka ciotecznej siostry Benedykta, mieszka w Korczynie od czternastego roku życia; wybiera Jana Bohatyrowicza.
Ignacy Orzelski
Ojciec Justyny; stracił majątek, mieszka w Korczynie, gra na skrzypcach.
Teresa Plińska
Towarzyszka Emilii, dawniej nauczycielka Leonii.
Zygmunt Korczyński
Syn Andrzeja, bratanek Benedykta; malarz kształcony za granicą, mąż Klotyldy, dawna miłość Justyny.
Pani Andrzejowa
Wdowa po Andrzeju Korczyńskim, matka Zygmunta, właścicielka Osowiec; żyje pamięcią męża.
Klotylda
Młodziutka żona Zygmunta.
Osowce
Majątek pani Andrzejowej i Zygmunta, o parę mil od Korczyna.
Darzecki
Mąż siostry Benedykta; żąda zwrotu jej posagu i doradza sprzedaż zaniemeńskiego lasu.
Bolesław Kirło
Sąsiad z Olszynki, żartowniś bywający po dworach; gospodarstwem zajmuje się jego żona.
Kirłowa
Żona Kirły, sama prowadzi Olszynkę i wychowuje pięcioro dzieci; kuzynka Różyca.
Teofil Różyc
Zamożny właściciel Wołowszczyzny, kuzyn Kirłowej; zażywa morfinę. Oświadcza się Justynie i dostaje odmowę.
Wołowszczyzna
Zaniedbany majątek Różyca.
Jan Bohatyrowicz
Syn poległego Jerzego, wychowany przez stryja Anzelma; rolnik z zaścianka, narzeczony Justyny.
Anzelm Bohatyrowicz
Stryj Jana, brat Jerzego; po klęsce i odmowie Marty dziewięć lat chorował. Zna i opowiada legendę rodu.
Jerzy Bohatyrowicz
Ojciec Jana, przyjaciel Andrzeja Korczyńskiego; zginął razem z nim.
Antolka
Przyrodnia siostra Jana, wychowywana przez Anzelma.
Stary Jakub Bohatyrowicz
Bardzo stary, na wpół obłąkany mieszkaniec zaścianka; od niego Anzelm nauczył się legendy. Dziadek Jadwigi Domuntówny.
Jadwiga Domuntówna
Wnuczka Jakuba, najbogatsza dziedziczka w okolicy; rodzina przeznaczała ją Janowi.
Fabian Bohatyrowicz
Sąsiad Anzelma, ojciec Elżusi; jeden z prowadzących proces z Korczyńskim.
Wygon
Pięćdziesiąt dziesięcin pastwiska, o które Bohatyrowicze procesują się z Benedyktem.
Kara sądowa
Suma, którą po przegranym procesie Bohatyrowicze mają zapłacić Benedyktowi; po rozmowie z Witoldem Benedykt z niej rezygnuje.
To… tamto…
Wtrącenie Benedykta; pojawia się zwłaszcza wtedy, gdy mówi o sprawach, których nie chce nazwać.
Powracająca fala
Słowa Benedykta po nocnej rozmowie z synem: w Witoldzie rozpoznaje ideały własnej młodości.
Latorośl
Obraz, którym Anzelm określa Witolda i Jana: młode pędy wyrastające przy zwalonych drzewach.
Wieczne głupstwo
Powiedzenie Marty; tak nazywa też swoją dawną odmowę wobec Anzelma.
Antygona
Porównanie narratora: Justyna wyprowadzająca ośmieszanego ojca z salonu „przypomnieć mogła Antygonę…”.
Szkoła agronomiczna
Ukończył ją Benedykt, uczy się w niej Witold.
Tygodnik Ilustrowany
Warszawskie pismo, w którym powieść ukazywała się w odcinkach w 1887 r.; wydanie książkowe wyszło w 1888 r.

Przykłady z bazy

Zobacz, jak wyglądają zadania z działu „Nad Niemnem”

Poniżej 4 prawdziwych zadań z bazy — każde innego typu.

🌊 Nad Niemnem ◉ Zamknięte (A–D) ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie Autorskie · PP 1 pkt

Co postanawia Marta Korczyńska po rozmowie z Benedyktem w ostatnim rozdziale powieści?

A Przenosi się do chaty Justyny i Jana, bo Benedykt zgadza się na jej odejście, i postanawia pomagać im w gospodarstwie.
B Wyjeżdża do krewnych na Litwę, bo Benedykt oznajmia, że nie stać go na jej utrzymanie, i postanawia tam zamieszkać.
C Wychodzi za Anzelma Bohatyrowicza, bo Benedykt godzi się na ten mezalians, i postanawia zamieszkać w zaściankowej chacie.
D Zostaje w Korczynie, bo Benedykt zapewnia, że jest mu potrzebna, i postanawia jechać do lekarza, by się wyleczyć.
🌊 Nad Niemnem ✎ Otwarte ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie 🤖 Ocena AI Autorskie · PP 2 pkt

„Rzekłbyś, paciorki do mnóstwa osób należące i na traf w najróżniejsze kierunki rozsypane, a w przeciągu czasu na drobne ułamki rozbite i rozpierzchnięte.”

Co opis żniw na polach Bohatyrowiczów mówi o ich sytuacji gospodarczej?

🌊 Nad Niemnem ☑ Wielokrotny wybór ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie Autorskie · PP 2 pkt

Które stwierdzenia o legendzie Jana i Cecylii są prawdziwe?

A Gloryfikuje walkę zbrojną jako źródło szlachectwa
B Jest historią spisaną w kronikach i drukowaną w książkach
C Przekazywana była ustnie z pokolenia na pokolenie
D Pełni funkcję mitu założycielskiego rodu Bohatyrowiczów
🌊 Nad Niemnem 📄 Wypracowanie ⚫⚫⚫⚫⚪ Trudne Autorskie · PR 10 pkt

Czym jest dobrze przeżyte życie? Rozważ problem na podstawie losów Marty Korczyńskiej i Justyny Orzelskiej w „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej. W pracy odwołaj się także do wybranego kontekstu. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 400 wyrazów.

Jak się uczyć

Strategia opanowania działu

Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.

  1. 1

    1) Rozrysuj rodzinę Korczyńskich: bracia Andrzej (zginął, ojciec Zygmunta), Dominik (urzędnik w dalekich stronach) i Benedykt; ich siostra jest żoną Darzeckiego; Marta to krewna wychowana w Korczynie; Justyna to córka ciotecznej siostry Benedykta.

  2. 2

    2) Rozrysuj Bohatyrowiczów: bracia Jerzy (zginął, ojciec Jana) i Anzelm (stryj Jana); Antolka to przyrodnia siostra Jana; stary Jakub jest dziadkiem Jadwigi Domuntówny; Fabian jest ojcem Elżusi.

  3. 3

    3) Oddziel dwa miejsca pamięci: grobowiec Jana i Cecylii na stoku parowu (legenda, rok 1549) i Mogiłę w borze za Niemnem (czterdziestu poległych).

  4. 4

    4) Zapamiętaj, kto co opowiada: legendę Anzelm (tom I, rozdział VI), historię bitwy i śmierci ojca Jan (tom II, rozdział IV), przyczyny odmowy Marta (tom II, rozdział V), swoje życie Benedykt (tom III, rozdział IV).

  5. 5

    5) Przy Justynie trzymaj się kolejności: dawna miłość do Zygmunta, podarta kartka, sierp podczas żniw, Mogiła, odmowa dana Zygmuntowi, wyznanie nad Niemnem, odmowa dana Różycowi, wizyta Benedykta w zagrodzie.

  6. 6

    6) Przy Benedykcie pokaż przemianę: zapał z lat 1861–1863, lata walki o ziemię i procesów, kłótnia z Witoldem, nocna rozmowa, rezygnacja z kary sądowej, „Syn Jerzego?” w ostatniej scenie.

  7. 7

    7) Cytuj krótko i dokładnie; lepiej podać tom i rozdział niż przytaczać z pamięci zdanie, którego nie jesteś pewien.

  8. 8

    8) Pisząc o roku 1863, zaznacz, że powieść nie nazywa go wprost, i wskaż, jak o nim mówi: zmiana nazwy boru, opowieść Jana, „to… tamto…” Benedykta.

FAQ

FAQ — Nad Niemnem

Kto opowiada legendę o Janie i Cecylii i o czym ona jest?
Opowiada ją Anzelm Bohatyrowicz przy grobowcu w parowie (t. I, rozdz. VI); nauczył się jej od starego Jakuba. Para przybyszów „z Polszczy” wykarczowała puszczę nad Niemnem. Po osiemdziesięciu latach przyjechał król Zygmunt August i nadał potomkom nazwisko Bohatyrowiczów i herb Pomian. Anzelm podkreśla, że historii nikt nie spisał: przechodziła z ust do ust.
Co to jest Mogiła i kto w niej leży?
Mogiła to dawne uroczysko Świerkowe w borze za Niemnem, które po śmierci Andrzeja zaczęto tak nazywać (t. I, rozdz. III). Na polanie jest wspólny grób czterdziestu ludzi, wśród nich Andrzej Korczyński i Jerzy Bohatyrowicz (t. II, rozdz. IV). Nie ma tam grobowca ani napisu, tylko porośnięty trawą pagórek. Benedykt nie sprzedaje lasu, bo „zdaje mi się, że to kościół”.
Dlaczego Justyna nie wychodzi ani za Zygmunta, ani za Różyca?
Zygmunt porzucił ją przed laty, a teraz, żonaty, proponuje jej życie w Osowcach jako „muza”. Justyna nie chce krzywdzić Klotyldy (t. III, rozdz. II). Różyc oświadcza się przez Kirłową, ale Justyna nie chce być wzięta „z łaski” i jest już zaręczona z Janem (t. III, rozdz. V). Chce żyć z własnej pracy.
Jak kończy się „Nad Niemnem”?
Benedykt rezygnuje z pieniędzy, które Bohatyrowicze mieli mu zapłacić po przegranym procesie, i płynie z Witoldem na Mogiłę. Justyna zaręcza się z Janem. Marta zostaje w Korczynie, bo Benedykt jej potrzebuje, i zgadza się leczyć. W ostatniej scenie Benedykt przyprowadza Justynę do zagrody Anzelma, a Anzelm przypomina, że ojciec Jana leży z jego bratem w jednej mogile.
Jak przećwiczyć „Nad Niemnem” przed sprawdzianem?
Zacznij sesję z samego „Nad Niemnem”: 10 pytań losowanych z 50 w banku, od zamkniętych o postaciach i miejscach po otwarte o legendzie i Mogile. Otwarte sprawdza AI i pokazuje, czego zabrakło w odpowiedzi. Przed rozprawką o pracy dobierz dwie sceny z listy powyżej: sierp w czasie żniw i spowiedź Marty.
Jak powieść mówi o wydarzeniach roku 1863?
Nie nazywa ich i nie podaje daty. W tomie I, rozdziale III narrator opowiada, że Benedykt wrócił do Korczyna w 1861 r., a po dwóch latach „zabrakło mu obu braci”; bór zaczęto nazywać Mogiłą. W tomie II, rozdziale IV Jan opowiada Justynie, jak jako siedmiolatek żegnał ojca, jak ludzie z zaścianka „stuków i grzmotów słuchali” i jak Anzelm przyniósł wiadomość o śmierci Jerzego i Andrzeja. W Mogile leży czterdziestu ludzi. Benedykt zastępuje słowa wtrąceniem „to… tamto…”, a o lesie z mogiłą mówi: „zdaje mi się, że to kościół…”.
O czym jest legenda o Janie i Cecylii i kto ją opowiada?
Opowiada ją Anzelm przy grobowcu (tom I, rozdział VI). Para przybyszów z Polski, on z gminu, ona „z wysokiego domu”, osiadła w puszczy nad Niemnem, wykarczowała ją i dała początek osadzie. Król Zygmunt August nadał ich potomkom szlachectwo, herb Pomian i nazwisko Bohatyrowiczów, bo Jan zdobył ziemię „nie mieczem i krwią, ale pracą i potem”. Na grobowcu jest napis „JAN I CECYLIA, ROK 1549”. Anzelm kończy opowieść słowami: „Taka jest historia fundatorów naszych, taki nasz tutaj zaczątek i oto dla jakiej przyczyny my na tej ziemi siedzimy”.
Dlaczego Justyna wybiera Jana?
W Korczynie czuje się niepotrzebna; narrator pisze, że dręczy ją „uczucie zupełnej, rozpaczliwej bezużyteczności własnej”. Dawna miłość do Zygmunta skończyła się upokorzeniem, a jego nowa propozycja jest dla niej niegodziwa. Różyc daje majątek, ale Justyna go nie kocha. U Bohatyrowiczów znajduje pracę (żniwa), opowieść o założycielach rodu i pamięć o Mogile, a w Janie człowieka, któremu ufa. Witold winszuje jej, że postanowiła „pracownicą drogiej ziemi naszej zostać”.
Jak kończy się spór Benedykta z Witoldem?
Nocną rozmową w tomie III, rozdziale IV. Witold zarzuca ojcu obojętność wobec sąsiadów z zaścianka; Benedykt najpierw się broni, potem przerażony, że syn może zginąć, rozpoznaje w nim własną młodość („powracająca falo!…”) i opowiada mu swoje życie. Rano każe powiedzieć Bohatyrowiczom, że nie żąda już kary sądowej. Witold dziękuje ojcu, że nie wychował go na „królewicza i samoluba”.
Czym kończy się powieść?
Ostatni rozdział (tom III, rozdział V) rozgrywa się jesienią. Justyna odmawia Różycowi i oznajmia Benedyktowi, że wychodzi za Jana; Witold się cieszy, Orzelski protestuje, że to „mezalians”, Zygmunt jest przerażony. Benedykt zapewnia Martę, że jest w Korczynie potrzebna, a potem idzie z Justyną do zagrody Anzelma. Pyta o Jana: „Syn Jerzego?”, a Anzelm odpowiada: „Tego sa… samego, który z bratem pańskim w jednej mogile spoczywa!”. Na tym powieść się kończy; ślub ma się odbyć za dwa miesiące.
Jak zrobić powtórkę z „Nad Niemnem” przed maturą?
Sprawdza się taka kolejność. 1) 1) Rozrysuj rodzinę Korczyńskich: bracia Andrzej (zginął, ojciec Zygmunta), Dominik (urzędnik w dalekich stronach) i Benedykt; ich siostra jest żoną Darzeckiego; Marta to krewna wychowana w Korczynie; Justyna to córka ciotecznej siostry Benedykta. 2) 2) Rozrysuj Bohatyrowiczów: bracia Jerzy (zginął, ojciec Jana) i Anzelm (stryj Jana); Antolka to przyrodnia siostra Jana; stary Jakub jest dziadkiem Jadwigi Domuntówny; Fabian jest ojcem Elżusi. 3) 3) Oddziel dwa miejsca pamięci: grobowiec Jana i Cecylii na stoku parowu (legenda, rok 1549) i Mogiłę w borze za Niemnem (czterdziestu poległych). Na koniec sprawdź się w quizie z „Nad Niemnem”, a potem w pełnym sprawdzianie.

Powiązane działy

Wiedza z działu „Nad Niemnem” przyda Ci się też tutaj:

← Wróć do wszystkich epok języka polskiego

Nad Niemnem do matury 2027

80 zadań z tego działu w quizie z wyjaśnieniami, powtórkami i oceną AI. Subskrypcja odblokowuje cały katalog i pozostałe przedmioty — anulujesz, kiedy chcesz.

Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu