📖 Lektura📚 Oświecenie

Skąpiec — zadania maturalne

Molier

Skąpiec (L'Avare) Molière'a — komedia francuskiego klasycyzmu (1668, Palais-Royal), arcydzieło krytyki chciwości. Zadania obejmują: gatunek (komedia charakterów napisana prozą — różnica od Świętoszka, 5 aktów, 3 jedności), bohaterowie (Harpagon-skąpiec, Kleant-syn-rywal, Eliza, Walery, Marianna, Anzelm, Frozyna-swatka, Strzałka, Jakub), kluczowe sceny (szkatułka 10 tys talarów, kradzież Strzałki, monolog rozpaczy 'Złodziej! Złodziej! Rozbójnik! Morderca!', manipulacja Frozyny, lichwa ojciec-syn, deus ex machina z Anzelmem-don Tomaszem), cytaty ('Po to się żyje, aby jeść, a nie po to je, aby żyć'), kontekst (Plaut 'Aulularia' jako źródło, Boy-Żeleński tłumacz, motyw skąpca w tradycji Euklion→Shylock→Harpagon→Scrooge), porównania (Harpagon vs Orgon — obaj zaślepieni, ale Orgon przejrzewa, Harpagon nie; Harpagon vs Scrooge — Scrooge się nawraca, Harpagon nigdy), tragizm komedii (nieuleczalność obsesji).

Lektura obowiązkowa (poziom podstawowy i rozszerzony)

Źródło: Podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 1019), s. 40.

Zacznij ćwiczyć: Skąpiec → Jak działa quiz ↓

Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.

Sprawdzian ze „Skąpca” z odpowiedziami →

zadań w katalogu
80
zadań w katalogu
typów zadań
8
typów zadań
Quiz w Matury Online — pytanie z tematu „Skąpiec” (Język polski) po sprawdzeniu odpowiedzi, z wynikiem i wyjaśnieniem

Quiz · Skąpiec

„Skąpiec” w Quizie — jak ćwiczysz

80 pytań z tej lektury w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.

Quiz w Matury Online — panel „Filtruj” z zaznaczonym tematem „Skąpiec”, typy zadań i trudność 1–5, pod spodem pytanie z tego tematu

  • Filtrujesz, co chcesz ćwiczyć

    Wybierasz epokę albo lekturę, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.

  • Wyjaśnienie po każdej odpowiedzi

    Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.

  • Powtórki pytań, na których się mylisz

    Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.

  • Trudność dobiera się do Ciebie

    Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.

8 typów zadań — Skąpiec

z 19 typów w całym quizie · liczba pytań · filtr „Typ” w quizie
  • Zamknięte (A–D) 28
  • Otwarte 26
  • Wielokrotny wybór 10
  • Dopasuj 4
  • Luki w tekście 4
  • Prawda/Fałsz 3
  • Wypracowanie 3
  • Uzupełnij 2

Po odpowiedzi — od razu wyjaśnienie

Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.

Wypróbuj bez logowania

Kilka pytań z bazy z lektury „Skąpiec” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
Ćwicz lekturę „Skąpiec” w Quizie → darmowe konto: 5 pytań dziennie · bez dziennego limitu od 49 zł/mies.
📖 Sprawdzian z lektury

„Skąpiec”: fakty z tekstu, które musisz mieć w głowie

Na sprawdzianie ze „Skąpca” nauczyciel pyta: ile pieniędzy Harpagon zakopał w ogrodzie i skąd je miał, za kogo chce wydać Elizę i jakim argumentem zamyka każdą dyskusję, kogo sam chce poślubić i kogo przeznacza dla syna, kto jest lichwiarzem, u którego Kleant chce pożyczyć piętnaście tysięcy, jak Frozyna wylicza posag Marianny, dlaczego Jakub oskarża Walerego, o czym naprawdę mówi Walery, gdy Harpagon myśli, że o szkatułce, kim okazuje się Anzelm i czego Harpagon żąda na koniec za zgodę na śluby. Do tego zawsze pada pytanie o rodzaje komizmu z przykładami. Ta strona zbiera takie fakty z odesłaniem do aktu i sceny, cytaty sprawdzone w przekładzie Tadeusza Boya-Żeleńskiego i pytania z naszego banku, którymi możesz się przetestować.

Jak zbudowany jest „Skąpiec”

Akty i sceny
Pięć aktów: akt I ma 10 scen, akt II 6, akt III 15, akt IV 7, akt V 6. Akt I to zawiązanie (dwie tajne miłości, zakopane pieniądze, plany małżeńskie Harpagona), akt II lichwa i swatanie Frozyny, akt III przygotowania do wieczerzy i pierwsza wizyta Marianny, akt IV kłótnia ojca z synem i kradzież szkatułki, akt V śledztwo komisarza i rozpoznanie Anzelma.
Miejsce i czas
Przed aktem I: „Rzecz dzieje się w Paryżu, w domu Harpagona”. Wszystko mieści się w jednym dniu: rano Harpagon ogłasza plany („wdowę, o której mi właśnie mówiono dziś rano”), ślubny kontrakt Elizy ma być podpisany „jeszcze dziś wieczór”, a Marianna przychodzi po obiedzie przed wyjazdem na jarmark.
Proza i język
Komedia jest pisana prozą. Postaci mówią potocznie, dużo w niej krótkich wymian zdań, powtórzeń i kwestii na stronie. Najbardziej znane są refren Harpagona „Bez posagu!” (akt I, sc. VII) i sentencja Walerego o jedzeniu, którą Harpagon przekręca (akt III, sc. V).
Komedia charakterów
Tytuł nazywa wadę, a wada rządzi akcją. Harpagon obszukuje służącego, zakopuje złoto w ogrodzie, pożycza na lichwiarski procent, wybiera zięcia, bo ten weźmie Elizę bez posagu, każe podać gościom potrawy, które szybko sycą. Nawet w finale targuje się o nowe ubranie na wesele i o zapłatę dla komisarza.
Trzy rodzaje komizmu
Komizm postaci: Harpagon i jego skąpstwo doprowadzone do przesady. Komizm sytuacyjny: ojciec i syn jako rywale, lichwiarz i dłużnik, którzy okazują się ojcem i synem (akt II, sc. II), Harpagon łapiący sam siebie za ramię (akt IV, sc. VII). Komizm słowny: „Bez posagu!”, przekręcona sentencja, rozmowa Walerego z Harpagonem, w której jeden mówi o Elizie, a drugi myśli o szkatułce (akt V, sc. III).
Zakończenie
Rozwiązanie przynosi rozpoznanie (anagnorisis): Anzelm okazuje się don Tomaszem d'Alburci z Neapolu, ojcem Walerego i Marianny, uznanym za zmarłego od szesnastu lat. Młodzi dostają zgodę na śluby, a koszty bierze na siebie Anzelm. Harpagon się nie zmienia: ostatnie słowa komedii to jego „A ja pójdę uściskać moją kochaną szkatułkę”.
Źródło i premiera (spoza tekstu)
Molier wystawił „Skąpca” w Paryżu w 1668 roku i sam grał Harpagona. Wzorem była komedia Plauta „Aulularia”, w której stary skąpiec ukrywa garnek ze złotem. Przekład Tadeusza Boya-Żeleńskiego, z którego pochodzą cytaty, ukazał się w 1922 roku.

Chronologia: 28 kroków po scenach

Akt i scena wg wydania Wolnych Lektur (przekład Tadeusza Boya-Żeleńskiego). Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.

  1. 1
    akt I, sc. I

    Walery i Eliza są potajemnie zaręczeni. Eliza przypomina, że Walery wyciągnął ją z „wściekłości wzburzonych fal” i dla niej ukrywa „stan i nazwisko”. Walery wszedł do domu jako domownik Harpagona i zjednuje go pochlebstwem; szuka też swoich rodziców.

  2. 2
    akt I, sc. II

    Kleant zwierza się siostrze: kocha Mariannę, która mieszka z chorą matką i ledwie starcza im na życie. Przez skąpstwo ojca nie może jej pomóc. Jeśli ojciec się sprzeciwi, rodzeństwo opuści dom.

  3. 3
    akt I, sc. III

    Harpagon wyrzuca z domu Strzałkę, służącego Kleanta. Każe mu pokazać ręce, „Drugie!”, obmacuje mu spodnie i przetrząsa kieszenie. Strzałka na stronie złorzeczy skąpcom i dusigroszom.

  4. 4
    akt I, sc. IV–V

    Sam na scenie Harpagon martwi się o pieniądze zakopane w ogrodzie i zdradza się przy dzieciach: to dziesięć tysięcy talarów, które mu „wczoraj oddano”. Wypiera się, łaja Kleanta za stroje i wstążki, a potem wypytuje o Mariannę i ogłasza, że sam ją poślubi. Kleantowi robi się słabo.

  5. 5
    akt I, sc. VI

    Harpagon oznajmia Elizie, że dla Kleanta przeznacza „pewną wdowę”, a ją wyda za pana Anzelma, jeszcze tego wieczoru. Przedrzeźnia jej ukłony. Eliza woli się zabić. Na sędziego sporu Harpagon wybiera Walerego.

  6. 6
    akt I, sc. VII

    Walery przyznaje rację Harpagonowi i ostrożnie podsuwa racje Elizy. Na każdą Harpagon odpowiada: „Bez posagu!”. Anzelm chce wziąć Elizę bez posagu, więc dla ojca sprawa jest rozstrzygnięta. Szczekanie psa w ogrodzie wywołuje go na chwilę ze sceny.

  7. 7
    akt I, sc. VIII–X

    Walery tłumaczy Elizie, że upartego człowieka trzeba brać pozorną ustępliwością; radzi udać chorobę, w ostateczności uciec. Gdy wraca Harpagon, Walery natychmiast przechodzi na jego ton. Harpagon oddaje mu władzę nad córką i chwali: „Dzielny chłopak!”.

  8. 8
    akt II, sc. I

    Strzałka przynosi Kleantowi warunki pożyczki piętnastu tysięcy od nieznanego wierzyciela, załatwianej przez faktora Simona. Procent jest lichwiarski, a z sumy dwanaście tysięcy ma być w gotówce, reszta w starych rupieciach, od łóżka po wypchaną skórę jaszczurczą. Kleant i tak musi się zgodzić.

  9. 9
    akt II, sc. II–III

    Simon przyprowadza klienta do wierzyciela. Wierzycielem jest Harpagon, klientem Kleant. Ojciec wyzywa syna od rozrzutników, syn ojca od lichwiarzy. Harpagon wypędza Kleanta i postanawia mieć na niego oko.

  10. 10
    akt II, sc. IV–V

    Przychodzi Frozyna, pośredniczka, która swata Harpagonowi Mariannę. Harpagon wychodzi zajrzeć do pieniędzy, a Strzałka ostrzega Frozynę: od tego człowieka nikt nic nie dostanie.

  11. 11
    akt II, sc. VI

    Frozyna schlebia Harpagonowi: wygląda świetnie i dożyje stu dwudziestu lat. Wylicza posag Marianny z oszczędności, jakich nie będzie trzeba robić, i zapewnia, że dziewczyna kocha tylko starców. Gdy prosi o pieniądze na proces, Harpagon robi się poważny i ucieka pod byle pretekstem. Frozyna klnie go i mówi, że nagrodę zapewniła sobie „z drugiej strony”.

  12. 12
    akt III, sc. I–IV

    Harpagon rozdziela zadania przed wieczerzą. Pani Claude odpowiada za butelki z własnej pensji, Ździebełko i Szczygiełek mają nalewać wino tylko na prośbę i nie żałować wody, a plamę i dziury w liberiach zasłaniać kapeluszem. Eliza ma pilnować, żeby nic nie przepadło, Kleant ma być grzeczny dla przyszłej macochy.

  13. 13
    akt III, sc. V

    Jakub, kucharz i stangret, przebiera się zależnie od tego, do kogo Harpagon mówi. Chce pieniędzy na kolację; Walery poucza, że sztuka to dać dobrze jeść za tanie pieniądze, i przytacza sentencję o jedzeniu. Jakub skarży się na zagłodzone konie, a na prośbę Harpagona mówi, co o nim gadają ludzie. Dostaje za to kijem.

  14. 14
    akt III, sc. VI

    Walery śmieje się z Jakuba. Jakub próbuje go nastraszyć, ale Walery bije go kijem. Jakub wyrzeka się szczerości i zapowiada, że z rządcą się jeszcze porachuje.

  15. 15
    akt III, sc. VII–VIII

    Marianna przychodzi z Frozyną i boi się spotkania. Przyznaje, że podoba jej się młody człowiek, który ją odwiedzał, choć nie wie, kim jest. Frozyna radzi wyjść za starego i bogatego, bo wkrótce zostanie wdową.

  16. 16
    akt III, sc. IX–XI

    Harpagon wita Mariannę w okularach i porównuje ją do gwiazdy. Marianna na stronie: „O, cóż za wstrętny człowiek”. Gdy wchodzi Kleant, Marianna rozpoznaje w nim swojego wielbiciela. Kleant mówi, że nie cieszy go taka macocha, a potem, niby w imieniu ojca, wyznaje jej miłość.

  17. 17
    akt III, sc. XII

    Kleant w imieniu ojca zamówił kosze pomarańcz, daktyli i konfitur, potem zdejmuje ojcu z palca diament i każe Mariannie go zatrzymać jako prezent od Harpagona. Harpagon po cichu wyzywa syna, ale przy Mariannie nie może zaprotestować.

  18. 18
    akt III, sc. XIII–XV

    Ktoś przyniósł Harpagonowi pieniądze. Szczygiełek wpada i przewraca pana, żeby powiedzieć, że konie są niepodkute. Kleant prowadzi gości do ogrodu na podwieczorek, a Harpagon każe Waleremu ratować, co się da, i odesłać do sklepu.

  19. 19
    akt IV, sc. I–II

    Kleant, Marianna i Eliza proszą Frozynę o pomoc. Ta wymyśla podstęp: podstawić Harpagonowi rzekomą bogatą markizę z Bretanii, żeby sam zerwał z Marianną. Harpagon widzi, jak syn całuje Mariannę w rękę.

  20. 20
    akt IV, sc. III

    Harpagon zastawia pułapkę: mówi, że odstąpiłby Mariannę synowi. Kleant wyznaje, że ją kocha i bywał w jej domu. Harpagon każe mu o niej zapomnieć i woła o kij.

  21. 21
    akt IV, sc. IV–V

    Jakub rozjemca wysłuchuje każdego osobno i każdemu przekazuje, że drugi ustępuje. Ojciec i syn na chwilę się godzą. Harpagon sięga do kieszeni po nagrodę dla Jakuba i wyciąga chustkę do nosa. Gdy wychodzi na jaw, że nikt nie ustąpił, Harpagon wydziedzicza i przeklina syna.

  22. 22
    akt IV, sc. VI

    Strzałka wybiega z ogrodu ze szkatułką: cały dzień czatował i wykopał skarb ojca. Uciekają z Kleantem, bo słychać krzyki Harpagona.

  23. 23
    akt IV, sc. VII

    Harpagon wpada bez kapelusza i wygłasza monolog po kradzieży: łapie sam siebie za ramię, mówi do złota jak do przyjaciela, podejrzewa wszystkich, także widownię, i zapowiada, że każe wszystkich powiesić, a w końcu sam się powiesi.

  24. 24
    akt V, sc. I–II

    Komisarz spisuje kradzież: dziesięć tysięcy talarów w luidorach i pistolach. Harpagon chce aresztować całe miasto. Jakub, żeby się zemścić, oskarża Walerego; opis szkatułki zgaduje z podpowiedzi Harpagona.

  25. 25
    akt V, sc. III

    Harpagon każe Waleremu wyznać „najczarniejszy postępek”. Walery myśli, że wyszły na jaw zaręczyny, i przyznaje się do miłości do Elizy, a Harpagon przez całą rozmowę myśli o szkatułce. Na koniec dowiaduje się o podpisanym przyrzeczeniu małżeństwa.

  26. 26
    akt V, sc. IV

    Harpagon grozi Elizie kłódką, a Waleremu szubienicą, potem łamaniem kołem. Eliza na kolanach przypomina, że Walery uratował jej życie. Harpagon: wolałby, żeby pozwolił jej się utopić.

  27. 27
    akt V, sc. V

    Przychodzi Anzelm i nie chce żenić się z Elizą wbrew jej woli. Walery mówi, że jest synem don Tomasza d'Alburci z Neapolu, i podaje dowody. Marianna rozpoznaje w nim brata, a Anzelm wyznaje, że jest ich ojcem, don Tomaszem. Harpagon tymczasem gasi jedną z dwóch świec i żąda od Anzelma swoich talarów.

  28. 28
    akt V, sc. VI

    Kleant stawia warunek: szkatułka wróci, jeśli ojciec odda mu Mariannę. Anzelm zgadza się na oba śluby i płaci za wszystko: za wesela, za nowe ubranie dla Harpagona i za protokół komisarza. Harpagon chce oddać komisarzowi Jakuba do powieszenia, Anzelm prosi o przebaczenie dla niego. Wszyscy idą do matki Walerego i Marianny, Harpagon do szkatułki.

Kto jest kim

Harpagon Ojciec Kleanta i Elizy, wdowiec, ma „pełną sześćdziesiątkę” i astmę. Zakopuje dziesięć tysięcy talarów w ogrodzie, potajemnie pożycza na lichwiarski procent, chce poślubić młodą Mariannę, a córkę wydać bez posagu. Po kradzieży podejrzewa wszystkich. W finale zgadza się na śluby dzieci, bo nic go to nie kosztuje.
Kleant Syn Harpagona, kocha Mariannę. Stroi się, podobno z wygranych w karty, i zadłuża się, żeby żyć przyzwoicie. Chce pożyczyć piętnaście tysięcy i trafia na ojca-lichwiarza. W finale stawia ojcu warunek: Marianna albo szkatułka.
Eliza Córka Harpagona, potajemnie zaręczona z Walerym, który uratował ją z fal. Ojciec chce ją wydać za pana Anzelma „jeszcze dziś wieczór”; odpowiada, że prędzej się zabije.
Walery Ukochany Elizy. Służy u Harpagona jako rządca i pochlebia mu na każdym kroku („Bez posagu! Jak się tu oprzeć takiemu argumentowi?”). Bije Jakuba kijem, a ten oskarża go o kradzież. Okazuje się synem don Tomasza d'Alburci, czyli Anzelma.
Marianna Młoda, uboga sąsiadka, mieszka z chorą matką. Harpagon chce się z nią ożenić, ona kocha Kleanta. Na końcu okazuje się córką Anzelma i siostrą Walerego; z matką spędziła dziesięć lat w niewoli u korsarzy.
Anzelm (don Tomasz d'Alburci) Bogaty szlachcic, któremu Harpagon obiecał Elizę. Szesnaście lat temu uciekał z Neapolu, był pewny, że żona i dzieci zginęły w katastrofie morskiej, i przyjął nazwisko Anzelm. Rozpoznaje dzieci, rezygnuje z Elizy i płaci za oba wesela.
Frozyna Pośredniczka, swata Harpagonowi Mariannę. Schlebia mu, liczy posag z oszczędności i zmyśla, że Marianna kocha starców. Nie dostaje od niego ani grosza, więc przechodzi na stronę młodych.
Jakub Kucharz i stangret Harpagona; zmienia strój zależnie od tego, jako kto ma słuchać. Żal mu zagłodzonych koni. Za szczerość dostaje kijem od pana i od Walerego. Mści się, oskarżając Walerego o kradzież, a w finale mówi: „Za prawdę biją kijem, za kłamstwo chcą wieszać!”.
Strzałka Służący Kleanta (w oryginale La Flèche). Harpagon obszukuje go i wyrzuca z domu. Przynosi Kleantowi warunki pożyczki i wykrada szkatułkę z ogrodu.
Simon Faktor, pośrednik w pożyczce. Doprowadza do spotkania wierzyciela z klientem, a gdy ojciec i syn się rozpoznają, ucieka.
Pani Claude Gospodyni Harpagona. Wchodzi z miotłą, ma sprzątać i pilnować butelek. Według Walerego była świadkiem jego zaręczyn z Elizą.
Ździebełko i Szczygiełek Służący Harpagona w zniszczonych liberiach. Szczygiełek przewraca pana, pędząc z wiadomością o niepodkutych koniach.
Komisarz Spisuje kradzież i zeznania Jakuba. W finale domaga się zapłaty za protokół; płaci Anzelm.
Matka Marianny Nie pojawia się na scenie. Chora, uboga, zgodziła się na małżeństwo córki z Harpagonem. Okazuje się żoną Anzelma, który uważał ją za zmarłą i zamierzał poślubić Elizę.

Sceny, o które pytają, z cytatem z tekstu

Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie Wolnych Lektur, przekład Tadeusza Boya-Żeleńskiego). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.

akt I, sc. IV–V

Dziesięć tysięcy talarów i „ja, ja, ja”

Harpagon myśli, że jest sam, i na głos martwi się o złoto zakopane w ogrodzie. Widzi dzieci, wypiera się, że cokolwiek ma, i łaja syna za stroje. Potem wypytuje Kleanta o Mariannę, każe mu ją chwalić i ogłasza, że sam się z nią ożeni.

nie wiem, czy dobrze uczyniłem, zakopując w ogrodzie dziesięć tysięcy talarów, które mi wczoraj oddano.
Harpagon

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Z tej sceny są odpowiedzi na pytania, ile pieniędzy i gdzie ukrył Harpagon oraz od kiedy Kleant wie, że ojciec jest jego rywalem.

akt I, sc. VII i X

„Bez posagu!”

Walery, wybrany na sędziego, niby przyznaje rację Harpagonowi, a w rzeczywistości wylicza racje Elizy: wiek, skłonność, szczęście całego życia. Harpagon na każdy argument odpowiada tym samym. W sc. X Walery, przy ojcu, udaje, że przekonuje Elizę.

Wszystko mieści się w tym słowie: bez posagu; ono powinno starczyć za młodość, piękność, urodzenie, honor, rozum i uczciwość.
Walery

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Najbardziej znany przykład komizmu słownego w lekturze; pokazuje też, że Harpagon traktuje małżeństwo córki jak interes.

akt II, sc. I–III

Lichwiarz i dłużnik

Kleant słucha warunków pożyczki: lichwiarski procent i trzy tysiące w rupieciach zamiast gotówki. Simon przyprowadza go do wierzyciela, a wierzycielem okazuje się ojciec. Obaj od razu przechodzą do oskarżeń.

Kto jest większym zbrodniarzem według ciebie, ojcze: czy ten, kto drogo nabywa pieniądze, których potrzebuje, czy ten, kto kradnie pieniądze, nie mając ich na co użyć?
Kleant

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Komizm sytuacyjny i dowód, że Harpagon para się lichwą; pytania dotyczą warunków pożyczki i tego, kto kogo w tej scenie oskarża.

akt II, sc. VI

Posag Frozyny

Frozyna liczy Harpagonowi posag Marianny: dziewczyna je sałatę i ser, nie lubi strojów ani gry, więc oszczędzi mu dwanaście tysięcy franków rocznie. Harpagon odpowiada, że „bodaj coś muszę zobaczyć w gotowiźnie”. Na prośbę o pieniądze na proces za każdym razem poważnieje i w końcu wychodzi.

Czy to nie jest rzecz bardzo realna, jeśli ktoś panu wnosi jako posag — wstrzemięźliwość, jako sukcesję — prostotę w ubiorze, i jako kapitał — wstręt do gier hazardowych?
Frozyna

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie „jak Frozyna manipuluje Harpagonem” wymaga jej argumentów: wyliczenia posagu, zmyślonej miłości Marianny do starców i pochlebstw o zdrowiu.

akt III, sc. V

Kolacja za tanie pieniądze

Jakub zdejmuje liberię stangreta, żeby mówić jako kucharz. Harpagon zasłania mu usta przy każdym daniu, Walery przytacza sentencję starożytnego filozofa. Harpagon powtarza ją odwrotnie, każe ją spisać, żeby ją wyryć „złotymi literami nad kominkiem”, i zamawia potrawkę baranią z ciastem, bo „To zapycha”.

Że po to się je, aby żyć, a nie po to żyje, aby jeść.
Walery

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Z tej sceny jest pytanie o sentencję i jej przekręcenie oraz o podwójną rolę Jakuba.

akt III, sc. XII

Diament dla Marianny

Kleant zdejmuje ojcu pierścień z diamentem i wręcza Mariannie jako prezent od Harpagona. Za każdym razem, gdy Marianna chce go oddać, Kleant mówi, że ojciec by się obraził. Harpagon po cichu wyzywa syna od zdrajców i opryszków, a Kleant tłumaczy jej, że ojciec rozpacza przez jej odmowę.

Nie, pani, w zbyt pięknych znajduje się rączkach. Chciej pani przyjąć ten mały upominek, jaki ci składa ojciec.
Kleant

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Klasyczny przykład komizmu sytuacyjnego: skąpiec traci diament i nie może zaprotestować przy narzeczonej.

akt IV, sc. IV–V

Jakub godzi ojca z synem

Harpagon i Kleant biorą Jakuba na sędziego. Jakub każdemu mówi, co ten chce usłyszeć: że drugi ustępuje. Ojciec i syn dziękują sobie nawzajem, aż wychodzi na jaw, że żaden nie ustąpił. Kończy się wydziedziczeniem i przekleństwem.

Teraz mogą panowie spokojnie pomówić z sobą: nie ma już żadnego powodu do niezgody: sprzeczaliście się, bo jeden nie mógł drugiego zrozumieć.
Jakub

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Nauczyciel pyta, jak Jakub doprowadził do pozornej zgody i czym się ona skończyła; to też przykład nieporozumienia jako źródła komizmu.

akt IV, sc. VII

Monolog po kradzieży

Harpagon odkrywa, że szkatułki nie ma. Chwyta sam siebie za ramię, mówi do złota „Mój drogi przyjacielu”, podejrzewa służbę, dzieci, siebie samego i ludzi naokoło. Chce sądu, tortur i szubienic dla wszystkich.

Oddaj pieniądze, łotrze! Ha, to ja sam! Zmysły tracę, nie wiem, gdzie jestem, kto jestem, co robię.
Harpagon

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Najczęściej omawiany monolog lektury: pytania dotyczą jego komizmu i tego, co mówi o stosunku Harpagona do pieniędzy.

akt V, sc. III

Szkatułka czy Eliza

Harpagon, nastawiony przez Jakuba, oskarża Walerego. Walery myśli, że wydały się zaręczyny, i mówi o Elizie, a Harpagon rozumie każde zdanie jako mowę o szkatułce. Nieporozumienie trwa, aż pada słowo „córka”.

Cudne oczy mojej szkatułki! Mówi jak kochanek o kochance.
Harpagon

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o komizm słowny i qui pro quo w „Skąpcu” zwykle dotyczy tej sceny.

akt V, sc. V–VI

Rozpoznanie Anzelma

Walery opowiada, że jako siedmiolatek ocalał z rozbicia na hiszpańskim okręcie. Marianna rozpoznaje brata, Anzelm dzieci. Kleant oddaje szkatułkę za zgodę na ślub z Marianną, Anzelm płaci za wszystko. Harpagon targuje się jeszcze o nowe ubranie.

jam jest don Tomasz d'Alburci, którego niebo ocaliło z odmętów wraz z całym mieniem, jakie wiózł z sobą
Anzelm

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytania o zakończenie: kim jest Anzelm, kto kogo poślubi i co Harpagon dostaje w zamian za zgodę.

Liczby, które trzeba pamiętać

10 000 talarów

Tyle Harpagon zakopał w ogrodzie w szkatułce: „dziesięć tysięcy talarów w złocie” (akt I, sc. V). Komisarzowi podaje walutę: „W nowiutkich luidorach i pistolach pełnej wagi” (akt V, sc. I). Szkatułka według Harpagona jest mała i szara; Jakub zgaduje najpierw, że czerwona.

15 000 pożyczki

Kleant chce pożyczyć piętnaście tysięcy franków. Wierzyciel żąda denara od osiemnastu i jeszcze denara od pięciu, a daje w gotówce tylko dwanaście tysięcy; resztę w rupieciach wycenionych „za sumę tysiąca talarów”. Kleant liczy, że to „więcej niż dwadzieścia pięć od sta” (akt II, sc. I).

60 i 50 lat

Harpagon ma „pełną sześćdziesiątkę” (akt II, sc. VI). Anzelm, kandydat na męża Elizy, „nie ma więcej nad pięćdziesiąt lat” (akt I, sc. VI). Frozyna obiecuje Harpagonowi sto dwadzieścia lat życia.

12 000 franków rocznie

Tyle według Frozyny wniesie Marianna oszczędnością: trzy tysiące na jedzeniu, cztery tysiące na strojach i pięć tysięcy na grze, której nie lubi (akt II, sc. VI).

8 osób na kolacji

„Osiem do dziesięciu; ale trzeba liczyć tylko na osiem.” Jakub proponuje cztery wielkie dania i pięć przystawek (akt III, sc. V).

16, 7 i 10 lat

Szesnaście lat temu don Tomasz d'Alburci „zginął na morzu z żoną i dziećmi”. Walery miał wtedy siedem lat i ocalał ze sługą Pedrem. Marianna i matka spędziły dziesięć lat w niewoli u korsarzy (akt V, sc. V).

4 dowody Walerego

Kapitan hiszpański jako świadek, rubinowa pieczątka ojca, agatowa bransoleta od matki i stary sługa Pedro (akt V, sc. V).

Jak wyglądają pytania: 80 zadań z „Skąpca” w banku

20 zamkniętych, 16 otwartych, 10 wielokrotnego wyboru, 2 rozprawki, 1 dopasowanie i 1 z lukami. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.

Fakty

Krótkie, zamknięte: autor, gatunek, miejsce akcji, zakończenie. Na sprawdzianach klasowych to zwykle pierwsza część.

  • •Kto jest autorem komedii „Skąpiec”?
  • •Jakim gatunkiem literackim jest „Skąpiec”?
  • •Gdzie rozgrywa się akcja „Skąpca”?
  • •Kim okazuje się Anzelm na końcu komedii?
  • •Jak kończy się komedia?

Kto jest kim

Postaci drugiego planu i ich podstępy: Walery, Frozyna, Strzałka.

  • •Kim naprawdę jest Walery i dlaczego służy w domu Harpagona?
  • •Jak Frozyna próbuje przekonać Harpagona do małżeństwa z Marianną?
  • •Które postacie stosują podstęp lub manipulację w komedii?
  • •Które z poniższych stwierdzeń o Harpagonie są prawdziwe?
  • •Połącz postacie z ich rolami w komedii:

Sceny i ich przyczyny

Pytania „dlaczego”: wymagają znajomości przebiegu zdarzeń, nie tylko faktu.

  • •Jakie małżeństwa planuje Harpagon dla swoich dzieci i dlaczego?
  • •Dlaczego Harpagon i Kleant są rywalami miłosnymi? Opisz ten konflikt.
  • •Jak Frozyna manipuluje Harpagonem? Podaj przykłady jej argumentów.
  • •Dlaczego Harpagon zgadza się na śluby swoich dzieci dopiero na końcu? Co to mówi o hierarchii jego wartości?

Interpretacja

Komizm, cechy komedii klasycznej, zakończenie. Tu traci się najwięcej punktów, bo trzeba pokazać pojęcie na konkretnej scenie.

  • •Które rodzaje komizmu są obecne w „Skąpcu”? Wybierz wszystkie poprawne.
  • •Które z poniższych cech komedii klasycznej są zachowane w „Skąpcu”?
  • •Na czym polega zabieg deus ex machina w zakończeniu „Skąpca”?
  • •Czy Harpagon jest postacią wyłącznie komiczną, czy też budzi współczucie? Przedstaw argumenty obu stron.
  • •Dlaczego „Skąpiec”, mimo konwencji komediowej, bywa interpretowany jako utwór o tragicznym wymiarze?

Sprawdzian ze „Skąpca” online: 5 pytań z odpowiedziami →

Rozpocznij sesję z „Skąpca” →

10 pytań losowanych z banku, otwarte ocenia AI. Sesja startuje od razu.

Tematy rozprawek z „Skąpca”

  • Relacje rodzinne w krzywym zwierciadle komedii. Omów zagadnienie na podstawie „Skąpca” Molièra. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
  • Czy dobra materialne czynią człowieka szczęśliwym? Omów zagadnienie na podstawie „Skąpca” Molièra. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Pytania jawne CKE z „Skąpca” (matura ustna)

Zagadnienia z listy pytań jawnych (2); każde wymaga też wybranego kontekstu.

  1. Czy dobra materialne czynią człowieka szczęśliwym? Omów zagadnienie na podstawie Skąpca Moliera. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
  2. Przyczyny nieporozumień między rodzicami a dziećmi. Omów zagadnienie na podstawie Skąpca Moliera. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Wprowadzenie

Skąpiec na maturze

Skąpiec (L'Avare) — komedia Molière'a (Jean-Baptiste Poquelin, 1622-1673). Premiera 9 września 1668 w teatrze Palais-Royal w Paryżu. Sam Molière zagrał rolę Harpagona. 5 aktów, napisana prozą (różnica od Świętoszka, który jest wierszem). Akcja w Paryżu, w domu Harpagona. Zachowuje zasadę trzech jedności (miejsca, czasu, akcji).

Inspirację stanowiła antyczna komedia 'Aulularia' ('Garnek') Plauta, gdzie skąpy Euklion również obsesyjnie chroni swój skarb.

Zadania w bazie pokrywają czternaście obszarów:

  1. 1Harpagon jako typ skąpca: tytułowy bohater, około sześćdziesięcioletni, bogaty mieszczanin paryski, wdowiec, ojciec dwojga dorosłych dzieci. Imię Harpagon pochodzi od łacińskiego Harpago (hak do chwytania) — symbolizuje chciwość. Para się lichwą (pożycza pieniądze na wysoki procent — proceder uważany za niemoralny w XVII w.). Zakopał w ogrodzie szkatułkę z 10 tysiącami talarów w złocie. Żyje w ciągłym strachu przed jej utratą. Skąpstwo przenika każdy aspekt życia: a) Oszczędza na jedzeniu (każe podawać tłuste, zapychające potrawy by goście mniej zjedli). b) Oszczędza na świecach — w akcie V, widząc, że palą się dwie, gasi jedną. c) Rewiduje ubrania sługów (scena ze Strzałką w I akcie). d) Małżeństwa dzieci traktuje jako transakcje finansowe (Anzelm bez posagu = idealny zięć). e) Sam chce poślubić młodą Mariannę (mimo 60 lat). f) Para się lichwą — nieświadomie ma pożyczyć pieniądze własnemu synowi (groteskowe, gdy odkrywają to wzajemnie).
  2. 2Gatunek: komedia charakterów pisana prozą. To zasadnicza różnica od Świętoszka pisanego wierszem (aleksandrynem). Postać tytułowa to typ — uosobienie jednej cechy (skąpstwo) doprowadzonej do absurdu. Zasada trzech jedności zachowana: a) Jedność miejsca — dom Harpagona. b) Jedność czasu — jeden dzień. c) Jedność akcji — skąpstwo Harpagona i jego konsekwencje. Komedia łączy: komedię charakterów (typ skąpca), komedię intrygi (kradzież szkatułki), farsę (monolog rozpaczy, chwytanie samego siebie za ramię), satyrę społeczną (krytyka chciwości, lichwy, władzy patriarchalnej).
  3. 3Relacje rodzinne: Harpagon ma dwoje dzieci: Kleanta (syn) i Elizę (córka). Relacja destrukcyjna: a) Kleant jest w ostrym konflikcie z ojcem; pośrednik Simon zapewnia lichwiarza, że dłużnik gotów jest zobowiązać się, 'iż ojciec umrze przed upływem ośmiu miesięcy'. b) Eliza otwarcie odmawia ślubu z Anzelmem ('Raczej się zabiję, niż przyjmę takiego męża'). c) Harpagon zmusza dzieci do małżeństw bez ich woli: Elizę za starszego Anzelma (bez posagu), Kleanta za pewną wdowę. d) Sam chce poślubić Mariannę — tę samą, którą kocha Kleant. Konflikt ojca z synem o tę samą kobietę to motor akcji.
  4. 4Wątki miłosne: dwie pary kochanków. Para 1: Kleant i Marianna. Kleant gorąco zakochany w młodej Mariannie (mieszkającej z chorą matką w niedostatku). Marianna odwzajemnia uczucie. Ale Harpagon też chce ją poślubić. Konflikt ojca z synem. Para 2: Eliza i Walery. Walery to młody szlachcic, który uratował Elizę z tonięcia. Zakochani potajemnie. Walery zatrudnił się jako rządca u Harpagona, by być blisko ukochanej. Pochlebia skąpcowi (potakuje we wszystkim) — przykład pragmatyzmu w relacjach władzy.
  5. 5Szkatułka z 10 tys talarów: centralny rekwizyt komedii, symbol obsesji Harpagona. Zakopana w ogrodzie. Harpagon: a) Stale ją sprawdza. b) Mówi o niej jak o żyjącej istocie. c) Kocha ją bardziej niż dzieci. d) Żyje w ciągłym strachu przed kradzieżą. Kradzież szkatułki — kluczowa scena. Wykonawca: Strzałka (La Flèche), sługa Kleanta. Działa z własnej inicjatywy ('Cały dzień na to czatowałem'); szkatułka staje się potem kartą przetargową Kleanta wobec ojca. Po kradzieży następuje monolog rozpaczy Harpagona.
  6. 6Monolog rozpaczy (akt IV, scena VII) — arcydzieło komizmu Molière'owskiego. Harpagon, odkrywszy kradzież: 'Złodziej! Złodziej! Rozbójnik! Morderca! Ratunku! Kto w Boga wierzy! Jestem zgubiony! Zamordowany! Gardło mi poderżnęli: wykradli mi pieniądze!'. Chwyta sam siebie za ramię: 'Oddaj pieniądze, łotrze! Ha, to ja sam! Zmysły tracę, nie wiem, gdzie jestem, kto jestem, co robię'. Podejrzewa wszystkich — sługi, służące, syna, córkę, siebie samego, widzów teatru: 'Patrzą na mnie wszyscy i śmieją się! Przysiągłbym, że oni wszyscy pomagali mu w kradzieży'. Chce powiesić wszystkich: 'Wszystkich każę powywieszać; a jeśli nie odnajdę mego skarbu, sam się potem powieszę'. Komizm w tym monologu: a) Chwytanie samego siebie — wizualizacja paranoi. b) Hierarchia: pieniądze ważniejsze niż życie ('Gardło mi poderżnęli: wykradli mi pieniądze!'). c) Groźba powieszenia wszystkich — totalna paranoja. d) widownia podejrzewana — zwrot do widzów.
  7. 7Frozyna: swatka-manipulatorka. Jej rola: zaaranżować małżeństwo Harpagona z Marianną w nadziei na nagrodę. Mistrzyni manipulacji pochlebstwem. Strategia: 1) Mówi, że Marianna woli starszych mężczyzn od młodych. 2) Zapewnia, że Harpagon nigdy nie wyglądał tak młodo i że zna dwudziestopięciolatków starszych od niego (mimo jego 60 lat). 3) Zamiast posagu wylicza 'oszczędności' Marianny (skromny stół, proste stroje, wstręt do gry) na dwanaście tysięcy franków rocznie. 4) Schlebia próżności Harpagona. Pochlebstwa Harpagon przyjmuje chętnie, ale wyliczony 'posag' odrzuca ('ten rachunek nie ma w sobie nic realnego'), a gdy Frozyna prosi o pomoc pieniężną, udaje głuchego. Funkcja Frozyny: a) źródło komizmu słownego. b) demaskacja próżności Harpagona.
  8. 8Lichwa: Harpagon pożycza pieniądze na wysoki procent przez pośrednika. Klient okazuje się jego własnym synem Kleantem, który nie wiedząc o tożsamości lichwiarza, chce pożyczyć pieniądze. Gdy obaj odkrywają tożsamość — scena groteskowa: ojciec i syn po dwóch stronach niegodziwej transakcji. Harpagon wpada w gniew (zarzuca synowi rozrzutność). Kleant: 'Więc to ty starasz się wzbogacić tak zbrodniczą lichwą?'.
  9. 9Anzelm: narzędzie deus ex machina. Wybrany przez Harpagona na męża Elizy, BO nie żąda posagu. Pojawia się w V akcie. Okazuje się don Tomaszem d'Alburci z Neapolu — bogatym szlachcicem, który przed szesnastu laty w katastrofie morskiej stracił z oczu rodzinę i był przekonany o jej śmierci. Anzelm odkrywa, że Walery i Marianna to jego zaginione dzieci. Scena rozpoznania (anagnorisis) — klasyczny chwyt z tragedii antycznej (Edyp). Wszystko się rozwiązuje: Walery może poślubić Elizę, Kleant — Mariannę, Anzelm pokrywa wszystkie koszty ślubów. Harpagon zgadza się tylko bo: a) Odzyskuje szkatułkę. b) Nic nie musi płacić. To ironiczny happy end — Harpagon zgadza się nie z miłości, lecz z kalkulacji.
  10. 10Finał: Harpagon sam. Gdy pozostali idą podzielić się szczęściem z matką Walerego i Marianny, Harpagon mówi: 'A ja pójdę uściskać moją kochaną szkatułkę'. Symbol nieuleczalności obsesji. W odróżnieniu od Orgona (Świętoszek), który przejrzał na oczy, Harpagon nie zmienia się. Pozostaje więźniem obsesji. To czyni komedię gorzką — śmiech znika, zostaje litość.
  11. 11Kleant: syn Harpagona, jeden z głównych bohaterów. Cechy: a) zakochany w Mariannie. b) skłócony z ojcem (w akcie IV Harpagon go wydziedzicza i przeklina). c) rozrzutny w oczach ojca — Harpagon wyrzuca mu 'wspaniałe stroje'. d) używa szkatułki jako karty przetargowej. e) buntowniczy — jawnie sprzeciwia się ojcu w sprawie Marianny. Konflikt Kleanta z ojcem to centralna oś dramatyczna.
  12. 12Eliza i Walery: para miłosna. Eliza: boi się ojca, ale odmawia ślubu z Anzelmem. Walery: młody szlachcic z dobrego rodu (faktycznie syn don Tomasza/Anzelma), uratował Elizę z tonięcia, zatrudnił się jako rządca u Harpagona, pochlebia skąpcowi (strategia infiltracji). Sceny Walerego pochlebiającego są mistrzowsko ironiczne — potakuje Harpagonowi nawet w sprawie ślubu Elizy z Anzelmem (choć sam jest jej ukochanym).
  13. 13Jakub: kucharz i woźnica w jednej osobie. Komicznie zmienia ubrania: zdejmuje liberię stangreta i ukazuje się ubrany za kucharza. Fałszywie oskarża Walerego o kradzież szkatułki — z zemsty za kije, które od niego dostał.
  14. 14Motyw skąpca w literaturze europejskiej: Harpagon to jeden z najsłynniejszych typów.

Tradycja:

  1. 1Euklion z 'Aulularii' Plauta (antyk, III-II w. p.n.e.) — skąpiec strzegący garnka złota. Źródło Molière'a.
  2. 2Shylock w 'Kupcu weneckim' Szekspira: żydowski lichwiarz.
  3. 3Harpagon Molière'a (1668).
  4. 4Gobseck Balzaca (1830) — XIX-wieczny lichwiarz.
  5. 5Ebenezer Scrooge w 'Opowieści wigilijnej' Dickensa (1843). Kluczowa różnica: Scrooge się nawraca, Harpagon nie.
  6. 6Sknerus McKwacz (Scrooge McDuck) Disneya (od 1947) — popkulturowa wersja.

Przed maturą

Powtórka ze „Skąpca” krok po kroku

  1. 1

    Odśwież pojęcia

    Zacznij od: Harpagon, Imię Harpagon, Kleant i 69 kolejnych pozycji.

    Pełna lista
  2. 2

    Odtwórz przebieg i postacie

    Chronologia: 28 kroków. Postacie, m.in. Harpagon, Kleant, Eliza. Do tego 10 scen z cytatem z tekstu.

    Fakty z tekstu
  3. 3

    Sprawdź, co umiesz

    12 umiejętności do odhaczenia, od „Harpagon” po „Strukturalna analiza komedii”.

    Lista umiejętności
  4. 4

    Uważaj na typowe błędy

    13 pułapek, np. „Skąpiec to barok, pisany w XVII wieku”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.

    Typowe błędy
  5. 5

    Sprawdź się

    Najpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.

    Quiz ze „Skąpca” Sprawdzian ze „Skąpca” Rozwiąż zadania z bazy

Zakres materiału

Skąpiec — co musisz umieć

12 kluczowych umiejętności — do przećwiczenia na zadaniach z bazy.

  1. 1

    Harpagon — typ skąpca, mechanizm obsesji materialnej

    Harpagon to tytułowy bohater i centralna postać komedii. Pochodzenie imienia: 'Harpagon' od łacińskiego harpago = hak do chwytania. Symbolizuje chciwość — Harpagon chwyta i nie wypuszcza. Pozycja społeczna: bogaty mieszczanin paryski, ok. 60 lat, wdowiec, ojciec dwojga dorosłych dzieci. Para się lichwą (pożycza pieniądze na wysoki procent). Posiada dom w Paryżu i służbę, ale przed dziećmi udaje, że nie ma pieniędzy. Cechy Harpagona: 1) Skąpstwo doprowadzone do absurdu. Liczne przejawy: a) Oszczędza na jedzeniu — każe podać gościom 'potrawkę baranią, dobrze tłustą' i ciasto z kasztanami, bo 'to zapycha'. b) Oszczędza na świecach — w akcie V, widząc, że palą się dwie, gasi jedną. c) Rewiduje sługę (scena ze Strzałką w akcie I — Harpagon każe mu pokazywać ręce, obmacuje spodnie). d) Sługa Jakub pełni funkcję podwójną (kucharz + woźnica) i komicznie zmienia strój w trakcie rozmowy. 2) Paranoja — żyje w ciągłym strachu przed kradzieżą. Zakopał szkatułkę z 10 tysiącami talarów w ogrodzie. Zagląda do niej. Podejrzewa wszystkich. 3) Lichwa — para się pożyczaniem pieniędzy na wysoki procent. Działa przez pośrednika (Simona) i chce pozostać nieznany. Klient okazuje się jego własnym synem Kleantem (akt II) — groteskowa scena: ojciec-lichwiarz vs syn-dłużnik, obaj nieświadomi tożsamości aż do rozpoznania. Kleant: 'Więc to ty starasz się wzbogacić tak zbrodniczą lichwą?'. 4) Małżeństwa dzieci = transakcje: a) Elizę chce wydać za starszego Anzelma (według Harpagona 'nie ma więcej nad pięćdziesiąt lat'), bo Anzelm nie żąda posagu. Uczucia Elizy nie mają znaczenia. b) Kleanta chce ożenić z pewną wdową. c) Sam chce poślubić młodą Mariannę — 'byleby miała bodaj jaki posażek'. 5) Sam chce się żenić mimo 60 lat — komiczny ale i żałosny aspekt. Frozyna zapewnia go, że Marianna woli starszych mężczyzn. 6) Podejrzliwość wobec wszystkich — sług (rewidowanie), dzieci (boi się, że podsłuchały go, gdy mówił o pieniądzach), nawet widowni teatru (w monologu rozpaczy: 'Przysiągłbym, że oni wszyscy pomagali mu w kradzieży'). 7) Obsesja przedmiotu — do skradzionego złota Harpagon mówi jak do człowieka ('Mój drogi przyjacielu!'). 8) Pieniądze ważniejsze niż ludzie — Frozyna o Harpagonie: 'kocha pannę bardzo, wiem, ale cośkolwiek bardziej jeszcze kocha złotko'. Mechanizm obsesji: a) nieuleczalność — Harpagon nie zmienia się przez całą komedię. Na końcu idzie do szkatułki. b) destrukcyjność — niszczy relacje z dziećmi. Porównanie z innymi typami Molière'a: a) Orgon ('Świętoszek') — zaślepiony człowiekiem (Tartuffem), ofiara manipulacji. Harpagon — zaślepiony rzeczą (pieniędzmi), sam sobie wrogiem. Orgon przejrzewa, Harpagon nie. b) Alceste ('Mizantrop') — niezadowolony idealista. Harpagon — pragmatyczny chciwiec. Inne wady. c) Don Juan — libertyn-uwodziciel. Inny temat. d) Argan ('Chory z urojenia') — hipochondryk. Też obsesja, ale w sferze zdrowia. Motyw skąpca w tradycji literackiej: a) Euklion 'Aulularia' Plauta (antyk). b) Shylock Szekspira (renesans). c) Harpagon Molière'a (klasycyzm). d) Gobseck Balzaca, Scrooge Dickensa (XIX w.). e) Sknerus McKwacz Disneya (popkultura XX w.). Trzeba znać: typ skąpca, przejawy skąpstwa (jedzenie, świece, lichwa, małżeństwa, sam się żeni), szkatułka i monolog rozpaczy, brak zmiany (na końcu idzie do szkatułki), porównanie z Orgonem, motyw skąpca w tradycji.

  2. 2

    Skąpiec vs Świętoszek — gatunek, proza vs wiersz, dwa typy obsesji

    Oba dzieła to Molière'owskie arcydzieła klasycyzmu, oba przedstawiają typy postaci. Ale różnią się głęboko — w formie, treści, mechanizmie obsesji, możliwości przemiany bohatera. Różnice formalne: 1) Język — Świętoszek napisany wierszem (aleksandryn — 12-zgłoskowiec parzysty). Skąpiec napisany prozą. 2) Wejście tytułowego bohatera — Tartuffe wchodzi dopiero w III akcie (opóźnione wejście, buduje napięcie). Harpagon wchodzi od początku (akt I scena III) — od razu widzimy skąpstwo w akcji. Różne strategie dramaturgiczne. 3) Deus ex machina — oba kończą się interwencją zewnętrzną. Świętoszek: król aresztuje Tartuffe'a (interwencja władzy państwowej). Skąpiec: Anzelm okazuje się don Tomaszem d'Alburci, ojcem Walerego i Marianny (interwencja losu, anagnorisis). Różnice treściowe: 1) Typ obsesji — Tartuffe (Świętoszek): obłuda religijna, manipulacja. Harpagon (Skąpiec): chciwość, skąpstwo materialne. Inne źródła zła. 2) Zaślepienie ofiary — Orgon (Świętoszek): zaślepiony człowiekiem (Tartuffem), ofiara manipulacji z zewnątrz. Harpagon: zaślepiony rzeczą (pieniędzmi), sam sobie wrogiem. 3) Możliwość przemiany — Orgon przejrzewa na oczy w scenie pod stołem (akt IV). Wpada potem w drugą skrajność, ale ostatecznie uznaje błąd. Harpagon nie zmienia się — zostaje sam ze szkatułką, podczas gdy rodzina świętuje. Orgon ma komedię ze szczęśliwym zakończeniem dla siebie, Harpagon — komedię ze szczęśliwym zakończeniem tylko dla młodych (sam pozostaje ofiarą obsesji). 4) Wymiar tragiczny — Świętoszek jest komedią z elementami groźnymi, ale skończy się happy endem dla Orgona. Skąpiec jest gorsza — komedia z tragicznym cieniem (Harpagon nieuleczalny). 5) Mechanizm akcji — Świętoszek: Tartuffe zewnętrzny antagonista, którego trzeba pokonać. Skąpiec: głównym antagonistą jest sam Harpagon, obsesja, nie inna postać. Podobieństwa: 1) Komedia charakterów — oba przedstawiają typ postaci (obłudnik, skąpiec) doprowadzony do absurdu. 2) Zasada trzech jedności — oba zachowują. Świętoszek: dom Orgona, jeden dzień, demaskacja. Skąpiec: dom Harpagona, jeden dzień, skąpstwo i konsekwencje. 3) 5 aktów — klasyczna budowa. 4) Ojciec-tyran — w obu komediach ojciec narzuca dzieciom małżeństwa: Orgon Mariannę za Tartuffe'a, Harpagon Elizę za Anzelma. Krytyka patriarchatu. 5) Wątek miłosny — w obu młodzi się żenią (Marianna-Walery w Świętoszku, Marianna-Kleant + Eliza-Walery w Skąpcu). Klasyczny happy end dla młodych. 6) Sprytna służba — w obu komediach (Doryna w Świętoszku, Strzałka w Skąpcu). 7) Deus ex machina — interwencja zewnętrzna rozwiązuje konflikt. 8) Krytyka społeczna — oba krytykują wady (obłuda religijna, chciwość). Porównanie obsesji: Orgon i Harpagon — dwaj zaślepieni ojcowie. Łączy ich: 1) Władza ojcowska narzucająca dzieciom małżeństwa. 2) Zaślepienie ignorujące głos rozsądku (rodziny, służby). 3) Typ komediowy. Dzieli ich kluczowo: Orgon jest ofiarą manipulatora, Harpagon jest sam sobie wrogiem. Orgon ma ratunek w zewnętrznej demaskacji (Elmira, król), Harpagon nie — bo nikt nie może go zmusić do zmiany obsesji wewnętrznej. Orgon przejrzewa, Harpagon nigdy. Orgon też wpada w drugą skrajność (nienawiść wszystkich pobożnych). Trzeba znać: różnice formalne (wiersz/proza, wejście bohatera), różnice treściowe (typ obsesji, możliwość przemiany), podobieństwa (3 jedności, ojciec-tyran, deus ex machina). Kluczowy wniosek: oba dzieła = krytyka skrajności.

  3. 3

    Szkatułka i monolog rozpaczy — arcydzieło komizmu, paranoja Harpagona

    Szkatułka z 10 tys talarów i monolog rozpaczy po jej kradzieży to centralny rekwizyt i najsłynniejsza scena Skąpca. Szkatułka: 1) Zawartość — 10 tysięcy talarów w złocie. 2) Miejsce — zakopana w ogrodzie ('nie wiem, czy dobrze uczyniłem, zakopując w ogrodzie dziesięć tysięcy talarów, które mi wczoraj oddano'). 3) Zachowanie Harpagona wobec szkatułki: a) Zagląda do niej ('Muszę troszeczkę zajrzeć do moich pieniędzy'). b) Mówi o niej jak o żyjącej istocie ('O moja droga szkatułka!', 'Mój drogi przyjacielu!'). c) Żyje w ciągłym strachu o nią. d) To sekret — przed dziećmi wypiera się, że ma pieniądze. Kradzież — Strzałka (sługa Kleanta) wykrada szkatułkę z własnej inicjatywy ('Skarb ojca: udało mi się przychwycić'). Kleant wykorzystuje ją potem jako kartę przetargową: 'oddać mi Mariannę czy stracić szkatułkę?'. Monolog rozpaczy (akt IV, scena VII). Harpagon, 'krzycząc jeszcze w ogrodzie, wpada bez kapelusza'. Struktura monologu: 1) Alarm: 'Złodziej! Złodziej! Rozbójnik! Morderca! Ratunku! Kto w Boga wierzy! Jestem zgubiony! Zamordowany! Gardło mi poderżnęli: wykradli mi pieniądze!'. Hierarchia: pieniądze = życie. Hiperbola. 2) Chwytanie samego siebie za ramię: 'Oddaj pieniądze, łotrze! Ha, to ja sam! Zmysły tracę, nie wiem, gdzie jestem, kto jestem, co robię'. Komizm sytuacyjny. 3) Podejrzliwość wobec wszystkich: Harpagon chce 'cały dom' wziąć na tortury: 'sługi, służące, syna, córkę, siebie samego'. 'Patrzą na mnie wszyscy i śmieją się! Przysiągłbym, że oni wszyscy pomagali mu w kradzieży'. Harpagon zwraca się do widowni teatru, oskarża widzów. 4) Groźba: 'Wszystkich każę powywieszać; a jeśli nie odnajdę mego skarbu, sam się potem powieszę'. 5) Hierarchia wartości — w monologu Harpagon ujawnia, że pieniądze są dla niego ważniejsze niż własne życie ('Bez ciebie żyć mi niepodobna'). Rodzaje komizmu w monologu: a) komizm sytuacyjny (chwytanie samego siebie za ramię). b) komizm słowny (hiperbole) — 'Gardło mi poderżnęli: wykradli mi pieniądze!'. c) komizm charakteru (skąpstwo doprowadzone do absurdu) — pieniądze ważniejsze niż życie. d) zwrot do widzów. Funkcja monologu w dramacie: 1) Kończy akt IV. 2) Demaskatorska — ujawnia prawdę o Harpagonie. 3) Komiczna. Sam Molière grał Harpagona w premierze (1668). Ekranizacja: Louis de Funès w filmie 'Skąpiec' (1980). Trzeba znać: 10 tys talarów w ogrodzie, kradzież przez Strzałkę, monolog ('Złodziej! Złodziej! Rozbójnik! Morderca!'), chwytanie samego siebie, podejrzewanie widowni, hierarchię pieniądze=życie, rodzaje komizmu.

  4. 4

    Frozyna — swatka i manipulatorka, mistrzyni pochlebstwa

    Frozyna to swatka, w spisie osób określona jako 'pośredniczka'. Jej rola: zaaranżować małżeństwo Harpagona z Marianną. Cechy Frozyny: 1) Sprytna — żyje z pośrednictwa ('pośredniczę w interesach, oddaję ludziom przysługi i korzystam jak mogę z moich talencików'). 2) Pochlebczyni — mówi Harpagonowi to, co chce słyszeć. 3) W akcie IV staje po stronie młodych — obmyśla podstęp z rzekomą markizą, aby Harpagon sam zraził się do Marianny. Manipulacja Harpagonem (akt II, scena VI): argument 1 — Harpagon wygląda młodo: 'W życiu pan chyba nie wyglądał tak młodo; znam ludzi, którzy w dwudziestym piątym roku starsi są od pana'. Skąpiec ma 60 lat ('mam już pełną sześćdziesiątkę'). Argument 2 — Marianna woli starszych: 'Nie może po prostu znosić widoku młodego człowieka', 'nie cierpi nosów bez okularów'. Argument 3 — oszczędności Marianny jako posag: 'Ależ ona wniesie panu ze dwanaście tysięcy franków rocznie' — Frozyna wylicza skromny stół ('nawykła żyć samą sałatą, mlekiem, serem i ziemniakami'), proste stroje i wstręt do gry. Pochlebstwa Harpagon przyjmuje chętnie, ale ten rachunek odrzuca: 'ten rachunek nie ma w sobie nic realnego', 'bodaj coś muszę zobaczyć w gotowiźnie'. Funkcje Frozyny w dramacie: 1) Źródło komizmu słownego — pochlebstwa absurdalne. 2) Demaskacja próżności Harpagona. 3) Pośredniczka między dwoma wątkami (Marianna-Kleant, Marianna-Harpagon). Wynagrodzenie Frozyny — Harpagon jej nie zapłacił: gdy pod koniec aktu II prosi o pomoc w procesie, skąpiec za każdym razem poważnieje i wychodzi. Frozyna: 'Kutwa udawał głuchego na wszystkie przymówki'. Trzeba znać: rolę swatki, manipulację Harpagonem (3 argumenty), pochlebstwo jako technikę, funkcje w dramacie.

  5. 5

    Konflikt ojciec-syn — Harpagon vs Kleant, rywalizacja o Mariannę, lichwa

    Konflikt ojca z synem o tę samą kobietę to główna oś dramatyczna Skąpca. Konflikt ma kilka wymiarów: 1) Rywalizacja miłosna — obaj chcą poślubić Mariannę. To groteskowa sytuacja: ojciec i syn rywalami o tę samą kobietę. 2) Konflikt ekonomiczny — Kleant jest zależny od ojca finansowo i szuka pożyczki u lichwiarzy. 3) Konflikt pokoleniowy. Scena lichwiarska (akt II): Kleant potrzebuje piętnastu tysięcy franków. Pośrednik Simon ('faktor') kojarzy go z lichwiarzem, który chce pozostać nieznany. Warunki: procent, który Kleant oblicza na 'więcej niż dwadzieścia pięć od sta', a z piętnastu tysięcy tylko dwanaście w gotówce — resztę w starych sprzętach. Kleant: 'Trzeba mi pieniędzy i muszę zgodzić się na wszystko'. Gdy ojciec i syn się spotykają (akt II, scena III): Harpagon: 'Więc to ty chcesz się zrujnować takimi niegodziwymi pożyczkami?'. Kleant: 'Więc to ty starasz się wzbogacić tak zbrodniczą lichwą?'. Wzajemne oskarżenia. Akt III: Frozyna sprowadza Mariannę do domu Harpagona. Kleant każe w imieniu ojca przynieść kosze pomarańcz, daktyli i konfitur, a potem zdejmuje ojcu z palca diament i wręcza go Mariannie jako upominek od Harpagona. Akt IV: Harpagon podstępem wyciąga od syna wyznanie miłości do Marianny; Jakub próbuje ich pogodzić, ale kłótnia wybucha na nowo — Harpagon wydziedzicza i przeklina syna ('Wydziedziczam cię!', 'I darzę cię moim przekleństwem!'). Zaraz potem Strzałka przynosi Kleantowi skradzioną szkatułkę. Scena szantażu (akt V, scena VI) — Kleant do Harpagona: 'jeżeli się zgodzisz, bym zaślubił Mariannę, otrzymasz pieniądze z powrotem'. Harpagon: 'Abym mógł zebrać myśli, trzeba by mi ujrzeć wprzód moją szkatułkę'. To demaskuje hierarchię wartości Harpagona: pieniądze ważniejsze niż dzieci. Funkcje konfliktu w komedii: 1) Motor fabularny. 2) Demaskacja Harpagona. 3) Komizm — groteskowe sytuacje. Cytaty kluczowe: a) Kleant o skąpstwie ojców: 'niechże się potem ktoś dziwi, że im życzą najrychlejszej śmierci!'. b) Po rozpoznaniu lichwiarza: 'Więc to ty starasz się wzbogacić tak zbrodniczą lichwą?'. c) Scena szantażu: 'oddać mi Mariannę czy stracić szkatułkę?'. d) Harpagon na końcu: 'A ja pójdę uściskać moją kochaną szkatułkę'. Trzeba znać: rywalizacja o Mariannę, scena lichwiarska, szantaż szkatułką, hierarchia wartości Harpagona (pieniądze ważniejsze niż dzieci).

  6. 6

    Wątek miłosny — Eliza/Walery, deus ex machina z Anzelmem-don Tomaszem

    Drugi wątek miłosny komedii to Eliza i Walery. Eliza — córka Harpagona, siostra Kleanta. Cechy: 1) Boi się ojca i 'sądu świata'. 2) Potajemnie związała się z Walerym (dali sobie słowo). 3) Gdy ojciec chce ją wydać za Anzelma, odmawia: 'Raczej się zabiję, niż przyjmę takiego męża'. Walery — ukochany Elizy. Uratował ją z tonięcia ('nie wahałeś się narazić życia, aby mnie wydrzeć wściekłości wzburzonych fal'), zakochali się. Aby być blisko ukochanej, przyjął służbę u Harpagona (Jakub nazywa go 'panem rządcą') i ukrywa 'stan i nazwisko'. Strategia: pochlebia skąpcowi. Walery: 'aby pozyskać sobie ludzi, nie ma na świecie lepszej drogi, jak stroić się we własne ich skłonności'. Scena pochlebstwa (akt I, sceny VII–IX) — Harpagon wybiera Walerego na sędziego w sporze z Elizą o ślub z Anzelmem. Walery ustępuje przed argumentem 'bez posagu' i przyznaje, że 'córka powinna być posłuszna ojcu'; Elizie tłumaczy, że mówi tak, 'aby go nie rozdrażnić'. Katastrofa morska — kontekst finału. Przed szesnastu laty rodzina don Tomasza d'Alburci uchodziła z Neapolu i rozbiła się na morzu. Siedmioletniego Walerego ocalił hiszpański okręt, a kapitan go wychował. Mariannę i jej matkę schwytali korsarze; po dziesięciu latach niewoli wróciły do Neapolu, potem przez Genuę trafiły do Paryża. Ojciec był przekonany o śmierci rodziny i osiadł w Paryżu pod imieniem Anzelma. Rozpoznanie (akt V, scena V): Anzelm to kandydat na męża Elizy wybrany przez Harpagona (bo bierze ją bez posagu). Pojawia się w V akcie. Gdy Walery, oskarżony o kradzież, wyjawia, że jest synem don Tomasza d'Alburci, Marianna rozpoznaje w nim brata, a Anzelm mówi: 'jam jest don Tomasz d'Alburci'. To chwyt anagnorisis (rozpoznanie). Konsekwencje: 1) Walery może poślubić Elizę. 2) Kleant może poślubić Mariannę — Anzelm zgadza się jako jej ojciec. 3) Harpagon zgadza się, bo: a) ma odzyskać szkatułkę. b) Anzelm pokrywa wszystkie koszty ślubów, a nawet sprawia Harpagonowi nowe ubranie na wesele i płaci komisarzowi. Porównanie z zakończeniem Świętoszka: a) Świętoszek: król aresztuje Tartuffe'a (interwencja władzy państwowej). b) Skąpiec: Anzelm rozpoznaje dzieci (interwencja losu, rodzinna). Postać Anzelma: Harpagon przedstawia go jako człowieka, który 'nie ma więcej nad pięćdziesiąt lat i słynie ze swoich dostatków'. Cytaty kluczowe: a) Walery: 'wina nie leży po stronie pochlebców, lecz tych, którzy domagają się pochlebstwa'. b) Anzelm: 'jam jest don Tomasz d'Alburci'. c) Harpagon: 'Dobrze, ale pod warunkiem, że na wesele sprawisz mi nowe ubranie'. Trzeba znać: rola Walerego (pochlebstwo), katastrofa morska (kontekst), Anzelm-don Tomasz (deus ex machina), funkcja anagnorisis, ironia (Harpagon zgadza się nie z miłości lecz z kalkulacji), porównanie z Świętoszkiem.

Pokaż pozostałe 6
  1. 7

    Boy-Żeleński — tłumacz Skąpca

    Tadeusz Boy-Żeleński (1874-1941) — polski krytyk literacki, satyryk, lekarz, tłumacz. Przełożył na polski wszystkie komedie Molière'a; sześciotomowe wydanie tych przekładów ukazało się w 1912 r. 'Skąpiec' jest czytany w jego przekładzie. Boy pisał o Harpagonie, że jest nie tylko śmieszny — jako lichwiarz budzi także wstręt i grozę; widział w nim chorego człowieka.

  2. 8

    Komizm w Skąpcu — postaci, sytuacyjny, słowny, gradacja

    Molière łączy różne rodzaje komizmu, ale dominuje komizm postaci (komedia charakterów). Rodzaje komizmu: 1) Komizm postaci (dominujący) — wynika z przejaskrawionych cech Harpagona. Każdy jego gest, każde słowo służy oszczędzaniu. Karykatura skąpstwa. Charakter komizmu: a) Harpagon jako typ — uosobienie jednej cechy doprowadzonej do absurdu. b) automatyzacja — Harpagon reaguje mechanicznie zawsze tak samo (Bergson 'Le Rire' — komizm tam, gdzie żywy organizm działa jak maszyna). c) niespójność — Harpagon chce się żenić z młodą, mimo że ma 60 lat. d) monomania — jedna obsesja przesłaniająca wszystko. Przykłady: rewidowanie sługi, gaszenie świecy, lichwa wobec syna, decydowanie o małżeństwach dzieci, monolog rozpaczy. 2) Komizm sytuacyjny — sytuacje absurdalne, groteskowe, paradoksalne. Sceny: a) ojciec i syn jako rywale miłosni — Harpagon i Kleant chcą poślubić tę samą Mariannę. b) ojciec-lichwiarz i syn-dłużnik — gdy odkrywają tożsamość, wzajemne oburzenie i komizm. c) monolog rozpaczy — Harpagon chwyta sam siebie za ramię. d) oskarżenie widowni — 'Przysiągłbym, że oni wszyscy pomagali mu w kradzieży'. e) Jakub w podwójnej funkcji — zdejmuje liberię stangreta i ukazuje się ubrany za kucharza. f) Walery pochlebia Harpagonowi nawet w sprawie ślubu Elizy z Anzelmem (choć sam jest ukochanym Elizy). g) Frozyna zapewnia sześćdziesięcioletniego Harpagona, że zna dwudziestopięciolatków starszych od niego. h) qui pro quo w akcie V — Walery mówi o Elizie, Harpagon o szkatułce. 3) Komizm słowny — dowcipne riposty, gry słowne, paradoksy. Przykłady: a) Przekręcona sentencja — Walery cytuje: 'po to się je, aby żyć, nie zaś po to żyje, aby jeść', a Harpagon powtarza: 'Po to się żyje, aby jeść, a nie po to je, aby żyć'. b) Pochlebstwa Frozyny. c) Riposty Strzałki w I akcie (gdy Harpagon go rewiduje). d) Monolog rozpaczy ('Złodziej! Złodziej! Rozbójnik! Morderca!'). e) Harpagon o słowach Walerego: 'Cudne oczy mojej szkatułki!'. 4) Komizm charakteru — postaci są typami (skąpiec, swatka, sprytny sługa). Komizm w porównaniu ze Świętoszkiem: a) Świętoszek ma rezonera (Kleant ze Świętoszka), Skąpiec nie ma wyraźnego rezonera (Kleant Skąpca jest stroną konfliktu, nie obserwatorem). b) Świętoszek kończy interwencja króla, Skąpca — rozpoznanie rodzinne. Funkcje komizmu: 1) Rozrywkowa — bawić widza. 2) Moralna — uczyć przez śmiech. 3) Krytyczna — satyra (chciwość, lichwa). 4) Demaskująca — komizm ujawnia prawdę o Harpagonie. Teoria komizmu: 1) Arystoteles ('Poetyka') — komedia jako naśladowanie ludzi 'gorszych'. 2) Bergson ('Le Rire', 1900) — komizm jako 'mechaniczne nałożone na żywe' (du mécanique plaqué sur du vivant). Trzeba znać: typy komizmu (postaci, sytuacyjny, słowny, charakteru), dominację komizmu postaci (komedia charakterów), konkretne przykłady (monolog, ojciec-lichwiarz, przekręcona sentencja), porównanie z Świętoszkiem.

  3. 9

    Lichwa — Harpagon-lichwiarz i scena pożyczki

    Harpagon jest lichwiarzem. Harpagon jako lichwiarz: a) Pożycza pieniądze przez pośrednika (Simona, 'faktora') i chce, 'aby nazwisko jego pozostało zupełnie nieznane'. b) Warunki pożyczki (akt II, scena I): oficjalnie 'jedynie jednego denara od osiemnastu', ale dłużnik ma pokryć także procent 'jednego denara od pięciu', bo wierzyciel rzekomo sam musi pożyczyć tę sumę. Kleant: 'Ależ to więcej niż dwadzieścia pięć od sta!'. c) Z żądanych piętnastu tysięcy franków tylko dwanaście w gotówce; resztę stanowią 'sprzęty, ubrania i kosztowności' ze spisu (m.in. łóżko, dywan ścienny, muszkiety, lutnia, wypchana 'skóra jaszczurcza'), policzone za tysiąc talarów. Kleant: 'Słyszał kto kiedy o tak bezecnej lichwie?'. Akt II — scena lichwiarska: Kleant godzi się na warunki ('Trzeba mi pieniędzy i muszę zgodzić się na wszystko'). Spotkanie z lichwiarzem — i wzajemne rozpoznanie ojca i syna. Harpagon: 'Więc to ty chcesz się zrujnować takimi niegodziwymi pożyczkami?'. Kleant: 'Więc to ty starasz się wzbogacić tak zbrodniczą lichwą?'. Harpagon zarzuca Kleantowi rozrzutność, Kleant Harpagonowi — lichwę: 'Kto jest większym zbrodniarzem według ciebie, ojcze: czy ten, kto drogo nabywa pieniądze, których potrzebuje, czy ten, kto kradnie pieniądze, nie mając ich na co użyć?'. Motyw lichwiarza w literaturze: 1) Shylock ('Kupiec wenecki' Szekspira) — żydowski lichwiarz. 2) Gobseck Balzaca (1830) — XIX-wieczny lichwiarz. Trzeba znać: scenę lichwiarską (warunki pożyczki, rozpoznanie ojca i syna).

  4. 10

    Tragizm w komedii — gorzkie zakończenie, nieuleczalność, Harpagon vs Scrooge

    Skąpiec to komedia z gorzkim zakończeniem. Mimo szczęśliwego zakończenia dla młodych (Eliza-Walery, Kleant-Marianna), Harpagon pozostaje więźniem obsesji. Analiza: 1) Niezmienność — Harpagon nie zmienia się przez całą komedię. W odróżnieniu od Orgona (Świętoszek), który przejrzał na oczy w scenie pod stołem, Harpagon zgadza się na śluby dzieci tylko dlatego, że ma odzyskać szkatułkę, a Anzelm pokrywa wszystkie koszty. 2) Samotność — finałowa scena: Anzelm odnajduje dzieci i prowadzi je do matki ('pójdźmy podzielić się tym niespodzianym szczęściem z waszą matką'). Harpagon: 'A ja pójdę uściskać moją kochaną szkatułkę'. 3) Rozbite relacje — z synem jest skłócony (wydziedzicza go i przeklina), córkę chce wydać za mąż wbrew jej woli. 4) Brak samopoznania — Harpagon do końca nie widzi swojej wady. Porównanie ze Scrooge'em (Dickens, 'Opowieść wigilijna' 1843): Scrooge: a) skąpiec angielski XIX w. b) nawiedzają go duchy (Bożego Narodzenia Przeszłego, Teraźniejszego, Przyszłego). c) nawraca się. Harpagon: a) nie nawraca się. b) na końcu idzie do szkatułki. c) zostaje tym samym skąpcem. Trzeba znać: niezmienność Harpagona, finał ze szkatułką, porównanie ze Scrooge'em (nawrócenie vs brak nawrócenia), porównanie z Orgonem (Orgon przejrzewa, Harpagon nie).

  5. 11

    Motyw skąpca w literaturze — Euklion, Shylock, Harpagon, Scrooge, Sknerus

    Harpagon to jeden z najsłynniejszych skąpców w literaturze europejskiej. Tradycja motywu: 1) Starożytność — Euklion z 'Aulularii' Plauta. Euklion znajduje garnek złota i lękliwie go strzeże. Źródło dla Molière'a. 2) Renesans — Shylock z 'Kupca weneckiego' Szekspira, żydowski lichwiarz. 3) Klasycyzm — Harpagon Molière'a (1668). 4) XIX w.: a) Gobseck Balzaca ('Gobseck', 1830) — lichwiarz paryski. b) Charles Dickens 'Opowieść wigilijna' (1843) — Ebenezer Scrooge. Kluczowa różnica: Scrooge nawraca się dzięki duchom Bożego Narodzenia, Harpagon nie. 5) Popkultura — Scrooge McDuck (Sknerus McKwacz) Disneya (od 1947), stworzony przez Carla Barksa. 6) Film — Louis de Funès w 'Skąpcu' (1980, film francuski). Porównanie Harpagon vs Scrooge: a) obaj skąpi. b) Scrooge nawiedzany przez duchy, nawraca się. c) Harpagon nie zmienia się. Trzeba znać: tradycję (Euklion → Shylock → Harpagon → Scrooge → Sknerus), kluczową różnicę (Scrooge nawraca się, Harpagon nie).

  6. 12

    Strukturalna analiza komedii — 5 aktów, jedności, retoryka klasyczna

    Skąpiec to komedia w pięciu aktach. Akt I — ekspozycja: 1) Otwierają Eliza i Walery — mówią o swojej miłości; Eliza wspomina, jak Walery uratował ją z wody, a on tłumaczy, że wszedł na służbę do Harpagona, by być blisko niej. 2) Kleant zwierza się siostrze z miłości do Marianny i z tego, że szuka pożyczki. 3) Harpagon na scenie — od razu skąpstwo i podejrzliwość. Wypędza i rewiduje Strzałkę ('Pokaż ręce'). 4) Harpagon rozmawia z dziećmi — sam chce poślubić Mariannę, Elizę wydać za Anzelma, Kleanta ożenić z pewną wdową. Eliza odmawia. 5) Walery, wybrany na sędziego, potakuje Harpagonowi ('bez posagu'). Akt II: 1) Strzałka czyta Kleantowi warunki pożyczki załatwianej przez Simona. 2) Wzajemne rozpoznanie: ojciec-lichwiarz i syn-dłużnik. 3) Frozyna schlebia Harpagonowi i zachwala Mariannę; prosi o pomoc pieniężną — bez skutku. Akt III: 1) Harpagon wydaje służbie polecenia przed wieczerzą dla Anzelma, na której ma być Marianna. Targuje się z Jakubem o jedzenie. 2) Walery bije Jakuba kijem. 3) Frozyna przyprowadza Mariannę. 4) Kleant mówi Mariannie komplementy niby w imieniu ojca i daje jej diament zdjęty z palca Harpagona. Akt IV: 1) Frozyna obmyśla podstęp z rzekomą markizą. 2) Harpagon podstępem wyciąga od Kleanta wyznanie; Jakub próbuje ich godzić; kłótnia kończy się wydziedziczeniem i przekleństwem. 3) Strzałka wynosi z ogrodu szkatułkę. 4) Monolog rozpaczy Harpagona kończy akt. Akt V — rozwiązanie: 1) Harpagon sprowadza komisarza. 2) Jakub fałszywie oskarża Walerego (zemsta za kije). 3) Walery, przesłuchiwany, przyznaje się — ale myśli, że chodzi o miłość do Elizy, nie o kradzież. Komiczne qui pro quo (nieporozumienie). 4) Przybywa Anzelm. Rozpoznanie: Anzelm to don Tomasz d'Alburci, ojciec Walerego i Marianny. 5) Kleant proponuje: szkatułka za zgodę na ślub z Marianną. 6) Harpagon zgadza się na oba małżeństwa — bo Anzelm pokrywa koszty. 7) Finał: Anzelm z dziećmi idzie do ich matki, Harpagon — 'uściskać moją kochaną szkatułkę'. Zasada trzech jedności: 1) Jedność miejsca — 'Rzecz dzieje się w Paryżu, w domu Harpagona'. 2) Jedność czasu — jeden dzień (ślub Elizy ma się odbyć 'jeszcze dziś wieczór'). 3) Jedność akcji — skąpstwo Harpagona i jego konsekwencje; oba wątki miłosne (Eliza-Walery, Kleant-Marianna) zależą od decyzji Harpagona. Szkatułka w kolejnych aktach: 1) Akt I — Harpagon zdradza się, że zakopał w ogrodzie dziesięć tysięcy talarów. 2) Akt IV — kradzież szkatułki, monolog. 3) Akt V — szkatułka jako karta przetargowa Kleanta; Harpagon ma ją odzyskać. Kompozycja: 1) Dwa wątki miłosne. 2) Dwa rozpoznania (lichwiarz-syn w II akcie, ojciec-dzieci w V akcie). 3) Dwoje pochlebców Harpagona (Walery i Frozyna). Chwyty komediowe: 1) Qui pro quo — Walery mówi o Elizie, Harpagon o szkatułce. 2) Anagnorisis — Anzelm i jego dzieci. 3) Deus ex machina — Anzelm jako ojciec. Porównanie ze strukturą Świętoszka: a) Świętoszek: opóźnione wejście Tartuffe'a (akt III). Skąpiec: Harpagon od aktu I. b) Świętoszek: rozwiązanie przynosi interwencja króla. Skąpiec: rozpoznanie rodzinne (Anzelm). c) podobieństwo: oba mają 5 aktów. Komedie Molière'a: Świętoszek (1664), Mizantrop (1666), Skąpiec (1668), Chory z urojenia (1673). Trzeba znać: 5 aktów, 3 jedności, anagnorisis, deus ex machina, qui pro quo, porównanie ze Świętoszkiem.

Typowe błędy

Tu łatwo stracić punkty

Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.

✗ Błąd

Skąpiec to barok — pisany w XVII wieku

✓ Poprawnie

Skąpiec (1668) to klasycyzm francuski XVII wieku. Cechy klasycyzmu: rozum, umiar, 3 jedności, naśladowanie antyku (Skąpiec naśladuje Plauta 'Aulularię'). Molière, Racine, Corneille, La Fontaine to klasycy.

Dlaczego: Skąpiec powstał w XVII w., ale należy do klasycyzmu francuskiego. Wskaźniki: 3 jedności, 5 aktów, naśladowanie antyku (Plaut).

✗ Błąd

Skąpiec jest napisany wierszem jak Świętoszek

✓ Poprawnie

Skąpiec napisany prozą! To zasadnicza różnica od Świętoszka (wiersz, aleksandryn). Inne komedie Molière'a prozą: Don Juan, Chory z urojenia.

Dlaczego: Pułapka 'wszystkie komedie Molière'a wierszem'. Pytanie 'czym różni się Skąpiec od Świętoszka?' — pierwsza odpowiedź: proza vs wiersz.

✗ Błąd

Harpagon jest tylko skąpcem — postać prosta, jednowymiarowa

✓ Poprawnie

Harpagon to nie tylko skąpiec — także: podejrzliwy wobec wszystkich, tyran rodzinny (zmusza dzieci do małżeństw), lichwiarz, zalotnik młodej Marianny.

Dlaczego: Pułapka 'jednowymiarowości'. Uczniowie traktują Harpagona wyłącznie jako karykaturę. Boy-Żeleński zwracał uwagę, że Harpagon jest nie tylko śmieszny.

✗ Błąd

Harpagon nawraca się na końcu komedii

✓ Poprawnie

Harpagon nie nawraca się! Zgadza się na śluby dzieci tylko bo: a) ma odzyskać szkatułkę, b) Anzelm pokrywa wszystkie koszty. Hierarchia wartości bez zmiany: pieniądze ważniejsze niż dzieci. Na końcu idzie 'uściskać moją kochaną szkatułkę'. To różni go od Scrooge'a Dickensa, który nawraca się dzięki duchom.

Dlaczego: Pułapka 'sentymentalnego happy endu'. Molière pokazuje, że obsesja nie znika. Klucz: porównanie ze Scrooge'em.

Pokaż pozostałe 9
✗ Błąd

Frozyna jest negatywną postacią — manipuluje Harpagonem

✓ Poprawnie

Frozyna schlebia Harpagonowi dla własnej korzyści, ale w akcie IV pomaga młodym — obmyśla podstęp, który ma zrazić Harpagona do Marianny. Źródło komizmu słownego. Od Harpagona nie dostaje nic ('Kutwa udawał głuchego na wszystkie przymówki').

Dlaczego: Pułapka dychotomii dobry/zły. Frozyna działa interesownie, a zarazem sprzyja zakochanym.

✗ Błąd

Walery jest naiwnym kochankiem — udaje sługę, ale to nieskuteczna strategia

✓ Poprawnie

Walery działa świadomie. Strategia 'pochlebca Harpagona' jest skuteczna — zyskuje zaufanie skąpca i jest blisko Elizy. Cytat: 'wina nie leży po stronie pochlebców, lecz tych, którzy domagają się pochlebstwa'. Ostatecznie okazuje się synem don Tomasza d'Alburci.

Dlaczego: Pułapka 'naiwności'. Pochlebstwa Walerego są świadome ('jak się maskuję nieustannie, byle mu się przypodobać'). Kleant otwarcie się buntuje, Walery działa pozorną ustępliwością.

✗ Błąd

Anzelm to przypadkowa postać, deus ex machina to słaby chwyt fabularny

✓ Poprawnie

Anzelm/don Tomasz d'Alburci to konwencjonalny chwyt — anagnorisis (rozpoznanie). Funkcje: 1) rozwiązanie konfliktów, 2) ironia (Harpagon zgadza się nie z miłości, lecz z kalkulacji — Anzelm pokrywa koszty).

Dlaczego: Rozpoznanie zaginionych krewnych to konwencja komediowa. Harpagon zgadza się dopiero wtedy, gdy nic go to nie kosztuje.

✗ Błąd

Lichwa Harpagona to drobny szczegół, nie warta uwagi

✓ Poprawnie

Lichwa to ważny motyw. Scena lichwiarska (akt II) — ojciec ma pożyczyć pieniądze własnemu synowi, obaj nieświadomi tożsamości. Groteskowe rozpoznanie. Kleant: 'Więc to ty starasz się wzbogacić tak zbrodniczą lichwą?'.

Dlaczego: Pułapka 'pomniejszania'. Uczniowie pomijają lichwę jako 'detal'. Tymczasem scena pożyczki pokazuje, skąd Harpagon czerpie zyski i jak wyglądają jego relacje z synem.

✗ Błąd

Skąpiec nie ma związku ze Świętoszkiem — to dwie różne komedie

✓ Poprawnie

Skąpiec i Świętoszek to dwie komedie Molière'a, które warto zestawiać. Podobieństwa: 1) Klasycyzm francuski, 5 aktów, 3 jedności. 2) Komedia charakterów (typy). 3) Ojciec-tyran (Orgon/Harpagon) zmusza dzieci do małżeństw. 4) Deus ex machina (król/Anzelm). 5) Sprytna służba (Doryna/Strzałka). Różnice: 1) Wiersz vs proza. 2) Wejście bohatera (III akt vs I akt). 3) Źródło zła (zewnętrzne — Tartuffe / wewnętrzne — Harpagon). 4) Możliwość przemiany (Orgon przejrzewa / Harpagon nigdy).

Dlaczego: Pułapka 'izolowanego dzieła'. Uczniowie traktują każdą lekturę osobno. Świętoszek + Skąpiec = dwa typy zaślepienia (zewnętrzna manipulacja vs wewnętrzna chciwość).

✗ Błąd

Komizm w Skąpcu jest słaby — to tylko żarty o chciwości

✓ Poprawnie

Komizm w Skąpcu jest wielowarstwowy: 1) Komizm postaci (dominujący) — karykatura skąpca. 2) Komizm sytuacyjny — ojciec-syn jako rywale, ojciec-lichwiarz, monolog rozpaczy. 3) Komizm słowny — przekręcona sentencja 'Po to się żyje, aby jeść, a nie po to je, aby żyć', pochlebstwa Frozyny, monolog 'Złodziej! Złodziej! Rozbójnik! Morderca!'. 4) Chwytanie samego siebie za ramię, podejrzewanie widowni. Komizm Bergsonowski — 'mechaniczne nałożone na żywe' (Harpagon jak maszyna).

Dlaczego: Pułapka 'powierzchownej recepcji'. Uczniowie nie analizują różnych warstw komizmu. Warto rozróżniać typy i podawać konkretne przykłady.

✗ Błąd

Eliza to nieważna postać drugoplanowa

✓ Poprawnie

Eliza boi się ojca, ale potajemnie związała się z Walerym (uratował ją z tonięcia), a gdy Harpagon chce ją wydać za Anzelma, otwarcie odmawia: 'Raczej się zabiję, niż przyjmę takiego męża'. Walery i Eliza to para paralelna do Kleanta i Marianny.

Dlaczego: Pułapka pomijania postaci kobiecych. Uczniowie koncentrują się na Harpagonie, Kleancie, Frozynie.

✗ Błąd

Plaut 'Aulularia' to przypadkowe odniesienie, niewarte uwagi

✓ Poprawnie

'Aulularia' Plauta to źródło Molière'a. Euklion (główny bohater) strzeże garnka złota i podejrzewa wszystkich. Molière buduje na antycznym wzorcu (klasycyzm = naśladowanie antyku).

Dlaczego: Pułapka pomijania kontekstu literackiego. Tradycja: Euklion → Shylock → Harpagon → Scrooge → Sknerus McKwacz.

✗ Błąd

Skąpiec to komedia czysta — bez wymiaru tragicznego

✓ Poprawnie

Skąpiec to komedia, ale z gorzkimi akcentami: 1) Harpagon się nie zmienia. 2) Ojciec wydziedzicza i przeklina syna. 3) Finał: Harpagon idzie do szkatułki, gdy pozostali idą do odnalezionej matki Walerego i Marianny. Boy-Żeleński zwracał uwagę, że Harpagon jest nie tylko śmieszny.

Dlaczego: Pułapka 'czystej komedii'. Klucz: niezmienność Harpagona, finał ze szkatułką, porównanie ze Scrooge'em.

Do zapamiętania

Pojęcia i terminy do powtórzenia

Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.

Harpagon
Tytułowy skąpiec, bogaty mieszczanin paryski, ok. 60 lat, wdowiec, ojciec Elizy i Kleanta. Para się lichwą
Imię Harpagon
Od łacińskiego Harpago = hak do chwytania. Symbol chciwości — Harpagon chwyta i nie wypuszcza
Kleant
Syn Harpagona, zakochany w Mariannie, rywal miłosny ojca. Jawnie sprzeciwia się ojcu, szuka pożyczki u lichwiarzy, wykorzystuje skradzioną szkatułkę jako kartę przetargową
Eliza
Córka Harpagona, potajemnie zakochana w Walerym (uratował ją z tonięcia). Odmawia ślubu z Anzelmem
Walery
Młody szlachcic, ukochany Elizy. Zatrudniony jako rządca u Harpagona, pochlebia skąpcowi. Okazuje się synem don Tomasza/Anzelma
Marianna
Młoda kobieta, ukochana Kleanta, którą Harpagon też chce poślubić. Córka don Tomasza/Anzelma
Anzelm
Wybrany przez Harpagona na męża Elizy (bo nie żąda posagu). Okazuje się don Tomaszem d'Alburci, ojcem Walerego i Marianny
Don Tomasz d'Alburci
Prawdziwa tożsamość Anzelma. Bogaty szlachcic neapolitański, po rozbiciu okrętu przez szesnaście lat przekonany o śmierci rodziny. Deus ex machina
Frozyna
Swatka (w spisie osób: 'pośredniczka'). Zachwala Harpagonowi Mariannę, licząc na nagrodę. Mistrzyni pochlebstwa; w akcie IV pomaga młodym
Strzałka
Sługa Kleanta (La Flèche w oryginale). Wykrada szkatułkę z własnej inicjatywy i przynosi ją Kleantowi. Sprytny, ironiczny
Jakub
Kucharz i woźnica w jednej osobie. Fałszywie oskarża Walerego o kradzież z zemsty
Simon
Faktor — pośrednik, który kojarzy Kleanta z lichwiarzem (Harpagonem)
Pokaż wszystkie 72 (60 więcej)
Szkatułka
Centralny rekwizyt — skrzynka z 10 tysiącami talarów zakopana w ogrodzie. Symbol obsesji Harpagona
10 tysięcy talarów
Suma w szkatułce ('Dziesięć tysięcy talarów w złocie')
Ogród
Miejsce zakopania szkatułki. W akcie IV Strzałka wychodzi 'z ogrodu ze szkatułką'
Monolog rozpaczy
Akt IV scena VII. Harpagon po kradzieży szkatułki: 'Złodziej! Złodziej! Rozbójnik! Morderca!' Chwyta sam siebie za ramię, podejrzewa widzów
Złodziej! Złodziej! Rozbójnik! Morderca!
Pierwsze słowa monologu rozpaczy. Dalej hiperbola: 'Gardło mi poderżnęli: wykradli mi pieniądze!' — Harpagon zrównuje stratę pieniędzy z utratą życia
Chwytanie samego siebie za ramię
Didaskalia w monologu: 'Chwytając siebie za ramię'. Harpagon: 'Oddaj pieniądze, łotrze! Ha, to ja sam!'
Wszystkich każę powywieszać
Z monologu rozpaczy: 'Wszystkich każę powywieszać; a jeśli nie odnajdę mego skarbu, sam się potem powieszę'
Skąpstwo
Główna cecha Harpagona. Doprowadzona do absurdu — oszczędzanie na jedzeniu i świecach, lichwa, 'bez posagu'
Lichwa
Pożyczanie pieniędzy na wysoki procent. Harpagon nieświadomie ma pożyczyć własnemu synowi
Aulularia
Komedia Plauta o garncu złota. Źródło Molière'a. Główny bohater: Euklion
Euklion
Bohater 'Aulularii' Plauta. Strzeże garnka złota, podejrzewa wszystkich. Pierwowzór Harpagona
Plaut
Rzymski komediopisarz (ok. 254-184 p.n.e.), autor 'Aulularii'
Klasycyzm francuski
Prąd w literaturze francuskiej XVII w. Rozum, umiar, 3 jedności
Komedia charakterów
Gatunek, w którym główny komizm wynika z przejaskrawionych cech postaci. Harpagon = typ skąpca
Proza
Forma językowa Skąpca — w przeciwieństwie do Świętoszka (wiersz)
Zasada trzech jedności
Reguła klasycystyczna wywodzona z 'Poetyki' Arystotelesa: miejsce (dom Harpagona), czas (jeden dzień), akcja (skąpstwo i konsekwencje)
5 aktów
Klasyczna budowa dramatu. Akt I — ekspozycja, akt V — rozwiązanie
Komizm postaci
Komizm wynikający z przejaskrawionych cech postaci. Dominujący w Skąpcu — karykatura Harpagona
Komizm sytuacyjny
Komizm sytuacji absurdalnych. Ojciec-syn jako rywale, ojciec-lichwiarz, monolog rozpaczy
Komizm słowny
Komizm w języku — przekręcona sentencja, pochlebstwa Frozyny, hiperbole
Farsa
Komizm fizyczny, sytuacyjny. W Skąpcu: chwytanie samego siebie, Jakub w podwójnej funkcji
Po to się żyje, aby jeść
Przekręcona przez Harpagona sentencja, którą przytacza Walery ('po to się je, aby żyć, nie zaś po to żyje, aby jeść'). Akt III, scena V
Anagnorisis
Z greckiego: rozpoznanie. Klasyczny chwyt z tragedii antycznej (Edyp). W Skąpcu — Anzelm-don Tomasz rozpoznaje dzieci
Deus ex machina
'Bóg z maszyny'. Zewnętrzna interwencja rozwiązująca konflikt. W Skąpcu — Anzelm/don Tomasz
Qui-pro-quo
Nieporozumienie komediowe. W Skąpcu (akt V) — Walery przyznaje się do miłości do Elizy, Harpagon myśli o kradzieży szkatułki
Peripetia
Odwrócenie sytuacji. W Skąpcu — Anzelm okazuje się ojcem Walerego i Marianny, Harpagon zgadza się na śluby z kalkulacji
Pochlebstwo
Główna technika Frozyny i Walerego wobec Harpagona
Manipulacja Frozyny
Pochlebstwa (Harpagon wygląda młodo, Marianna woli starszych) i wyliczenie oszczędności Marianny jako 'posagu'
25 lat Harpagona
Frozyna do Harpagona: 'znam ludzi, którzy w dwudziestym piątym roku starsi są od pana'. Pochlebstwo do próżności
Oszczędność dziewczyny
Argument Frozyny: skromne potrzeby Marianny mają być warte 'dwanaście tysięcy franków rocznie'. Harpagon: 'ten rachunek nie ma w sobie nic realnego'
Katastrofa morska
Kontekst fabularny. Rozbicie okrętu przed szesnastu laty rozdzieliło don Tomasza, jego żonę i dzieci (Walery, Marianna). Klucz do rozpoznania
Pierścień ojca
Akt III. Kleant zdejmuje ojcu z palca diament i wręcza go Mariannie jako upominek od Harpagona — komizm sytuacyjny
Uczta Harpagona
Akt III. Harpagon wydaje wieczerzę dla Anzelma, na której ma być Marianna. Targuje się z Jakubem o jedzenie
Oszczędzanie na jedzeniu
Harpagon każe podać 'potrawkę baranią, dobrze tłustą' i ciasto z kasztanami: 'To zapycha'
Gaszenie świecy
Akt V. Harpagon, 'spostrzegając, że dwie świece się palą, gasi jedną'
Rewidowanie sługi
Akt I. Harpagon każe Strzałce pokazać ręce, obmacuje jego spodnie. Strach przed kradzieżą
Jakub w podwójnej funkcji
Kucharz + woźnica w jednej osobie. Zdejmuje liberię stangreta i ukazuje się ubrany za kucharza
Fałszywe oskarżenie
Jakub z zemsty oskarża Walerego o kradzież szkatułki (akt V)
Boy-Żeleński
Tadeusz Boy-Żeleński (1874-1941). Polski tłumacz Molière'a. Wydanie jego przekładów komedii Molière'a ukazało się w 1912 r.
Niezmienność Harpagona
Harpagon nie nawraca się — w odróżnieniu od Scrooge'a Dickensa
Scrooge (Ebenezer)
Skąpiec z 'Opowieści wigilijnej' Dickensa (1843). Nawraca się dzięki duchom Bożego Narodzenia
Shylock
Lichwiarz z 'Kupca weneckiego' Szekspira
Gobseck
Lichwiarz z opowiadania Balzaca (1830)
Sknerus McKwacz
Scrooge McDuck Disneya (od 1947). Popkulturowa wersja skąpca
Konflikt pokoleń
Centralna oś dramatyczna. Harpagon (ojciec) vs Kleant (syn)
Wątek miłosny
Dwa wątki: Marianna-Kleant + Eliza-Walery. Klasyczny motyw komedii, happy end
Rywalizacja ojciec-syn
Harpagon i Kleant rywalami o Mariannę. Groteskowa sytuacja, motor akcji
Scena lichwiarska
Akt II. Harpagon-lichwiarz i Kleant-dłużnik rozpoznają tożsamość. Groteskowa scena
Cytat o lichwiarzu
Kleant do ojca: 'Więc to ty starasz się wzbogacić tak zbrodniczą lichwą?'
Szantaż szkatułką
Akt V. Kleant: 'oddać mi Mariannę czy stracić szkatułkę?'. Harpagon zgadza się, gdy Anzelm bierze na siebie koszty
Harpagon vs Orgon
Porównanie ze Świętoszka. Orgon ofiarą Tartuffe'a, Harpagon sam sobie wrogiem. Orgon przejrzewa, Harpagon nie
Harpagon vs Scrooge
Kluczowe porównanie. Obaj skąpcy, ale Scrooge nawraca się, Harpagon nie
Bergson
Henri Bergson 'Le Rire' (1900). Teoria komizmu: 'mechaniczne nałożone na żywe'. Harpagon jak maszyna obsesji
Mechaniczne nałożone na żywe
Du mécanique plaqué sur du vivant. Komizm Bergsonowski. Harpagon zachowuje się jak automat
Mizantrop
Inna komedia Molière'a (1666). Bohater: Alcest
Świętoszek
Inna komedia Molière'a (pierwsza wersja 1664). Tartuffe — obłudnik religijny
Tartuffe
Główny bohater Świętoszka. Obłudnik. Manipuluje Orgonem. Porównanie: Tartuffe zewnętrzny manipulator, Harpagon wewnętrzny wróg
Orgon
Główny bohater Świętoszka. Naiwny ojciec. Porównanie z Harpagonem — oba zaślepieni, ale Orgon przejrzewa
Palais-Royal
Teatr w Paryżu, gdzie premiera Skąpca 9 września 1668. Sam Molière zagrał Harpagona
9 września 1668
Data premiery Skąpca

Egzamin ustny

Zadania jawne CKE: Skąpiec

Zadania z listy jawnych zadań do części ustnej w latach 2026–2028 przy pozycji: Molier, „Skąpiec”. Pierwsze zadanie w zestawie, który losujesz na egzaminie, pochodzi z tej listy.

  1. 1

    Czy dobra materialne czynią człowieka szczęśliwym? Omów zagadnienie na podstawie „Skąpca” Moliera. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

    Omówienie: teza, sceny, kryteria komisji i typowe błędy
  2. 2

    Przyczyny nieporozumień między rodzicami a dziećmi. Omów zagadnienie na podstawie „Skąpca” Moliera. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

    Omówienie: teza, sceny, kryteria komisji i typowe błędy

Źródło: Zadania jawne CKE na egzamin ustny 2026–2028 (komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r.). Treść zadań przepisana dosłownie. Wszystkie pytania: matura ustna z polskiego – pytania jawne.

Przykłady z bazy

Zobacz, jak wyglądają zadania z działu „Skąpiec”

Poniżej 6 prawdziwych zadań z bazy — każde innego typu.

💰 Skąpiec ◉ Zamknięte (A–D) ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie Autorskie · PP 1 pkt

W jaki sposób Jakub doprowadza do chwilowej zgody między Harpagonem a Kleantem w akcie IV?

A Każdemu z nich przekazuje nieprawdziwą wersję słów drugiego, tak że obaj sądzą, iż przeciwnik ustąpił.
B Przekonuje Harpagona, że Marianna kocha Kleanta i za nic nie zgodzi się wyjść za starca.
C Wyjawia Kleantowi, gdzie ojciec ukrył szkatułkę, a ten w zamian obiecuje ustąpić ojcu Marianny.
D Grozi obu, że opowie w mieście o lichwie Harpagona i o długach potajemnie zaciąganych przez syna.
Rozwiąż na platformie →
💰 Skąpiec ✎ Otwarte ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie 🤖 Ocena AI Autorskie · PP 2 pkt

Scharakteryzuj Mariannę na podstawie jej rozmowy z Frozyną (akt III, scena 8) i z Kleantem (akt IV, scena 1). Podaj dwie cechy i uzasadnij je.

Rozwiąż samodzielnie — AI sprawdzi krok po kroku →
💰 Skąpiec ⇄ Dopasuj ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie Autorskie · PP 5 pkt

Dopasuj przedmiot do sceny, w której odgrywa rolę.

okulary
→
chustka do nosa
→
agatowa bransoleta
→
kapelusz
→
nowe ubranie
→
Do wyboru: Harpagon przeprasza w nich Mariannę przy pierwszym spotkaniuma zasłonić plamę z oleju na kaftanie lokajadowód pochodzenia WaleregoHarpagon wyjmuje ją z kieszeni zamiast nagrody dla Jakubawarunek Harpagona postawiony Anzelmowi przed weselem
Rozwiąż na platformie →
💰 Skąpiec ☑ Wielokrotny wybór ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie Autorskie · PP 2 pkt

Które rodzaje komizmu są obecne w „Skąpcu”? Wybierz wszystkie poprawne.

A Komizm sytuacyjny – ojciec i syn jako rywale miłośni, ojciec-lichwiarz i syn-dłużnik
B Komizm postaci – karykaturalne skąpstwo Harpagona
C Komizm tragiczny – Harpagon umiera z rozpaczy po utracie pieniędzy
D Komizm groteskowy – fantastyczne przemiany postaci w zwierzęta i przedmioty
Rozwiąż na platformie →
💰 Skąpiec 📄 Wypracowanie ⚫⚫⚫⚫⚪ Trudne Autorskie · PR 35 pkt
Rozwiąż na platformie →
💰 Skąpiec ⎽ Luki w tekście ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie 🤖 Ocena AI Autorskie · PP 3 pkt
Harpagon przyznaje, że ma już pełną (1). Frozyna, oglądając jego dłoń, wróży mu, że dociągnie do stu (2) lat. Opowiada też, że Marianna zerwała rzekomo z wielbicielem, bo ten miał dopiero pięćdziesiąt sześć lat i przy podpisywaniu kontraktu nie przywdział (3).
Rozwiąż samodzielnie — AI sprawdzi krok po kroku →

Jak się uczyć

Strategia opanowania działu

Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.

  1. 1

    1) Podstawa: Skąpiec (1668) to klasycyzm francuski XVII wieku.

  2. 2

    2) Forma: Skąpiec napisany prozą — kluczowa różnica od Świętoszka (wiersz). Pierwsza odpowiedź na 'czym różni się Skąpiec od Świętoszka' = proza vs wiersz.

  3. 3

    3) Harpagon to typ skąpca: podejrzliwy wobec wszystkich, tyran rodzinny, lichwiarz, zalotnik młodej Marianny. Boy-Żeleński zwracał uwagę, że jest nie tylko śmieszny.

  4. 4

    4) Zapamiętaj strukturę: 5 aktów, 3 jedności (dom Harpagona, jeden dzień, skąpstwo), wątek miłosny (dwie pary), anagnorisis (Anzelm = don Tomasz), deus ex machina, qui pro quo (Walery mówi o Elizie, Harpagon o szkatułce).

  5. 5

    5) Kluczowe sceny: a) Akt I — rewizja Strzałki, ekspozycja skąpstwa. b) Akt II — scena lichwiarska (ojciec i syn się rozpoznają), pochlebstwa Frozyny. c) Akt III — przygotowania do wieczerzy, pierścień dla Marianny. d) Akt IV — kradzież szkatułki, monolog rozpaczy. e) Akt V — oskarżenie Walerego, rozpoznanie Anzelma, szantaż szkatułką, Harpagon idzie do szkatułki.

  6. 6

    6) Cytaty do zapamiętania: 'Złodziej! Złodziej! Rozbójnik! Morderca! Ratunku!' (monolog rozpaczy), 'Po to się żyje, aby jeść, a nie po to je, aby żyć' (przekręcona sentencja), 'Więc to ty starasz się wzbogacić tak zbrodniczą lichwą?' (Kleant w scenie lichwiarskiej), 'Bez posagu!' (Harpagon o małżeństwie Elizy), 'A ja pójdę uściskać moją kochaną szkatułkę' (ostatnie słowa Harpagona).

  7. 7

    7) Monolog rozpaczy (akt IV, scena VII): chwytanie samego siebie za ramię, podejrzewanie widowni, 'Wszystkich każę powywieszać'. Pieniądze = życie ('sam się potem powieszę').

  8. 8

    8) Frozyna jako swatka i pochlebczyni. 3 argumenty (Harpagon wygląda młodo, Marianna woli starszych, oszczędność Marianny jako 'posag'). Harpagon nie daje jej nic; w akcie IV Frozyna pomaga młodym.

  9. 9

    9) Porównanie Harpagon vs Orgon (Świętoszek). Obaj zaślepieni, ale: Orgon ofiarą Tartuffe'a (zewnętrzny manipulator), Harpagon sam sobie wrogiem. Orgon przejrzewa, Harpagon nie.

  10. 10

    10) Porównanie Harpagon vs Scrooge — kluczowa różnica. Obaj skąpcy. Scrooge nawraca się dzięki duchom. Harpagon się nie zmienia.

  11. 11

    11) Motyw skąpca w literaturze: Euklion (Plaut 'Aulularia') → Shylock (Szekspir) → Harpagon (Molière) → Gobseck (Balzac) → Scrooge (Dickens) → Sknerus McKwacz (Disney).

  12. 12

    12) Lichwa: warunki pożyczki z aktu II ('więcej niż dwadzieścia pięć od sta', część sumy w starych sprzętach) i rozpoznanie ojca i syna.

  13. 13

    13) Gorzki finał — mimo szczęśliwego zakończenia dla młodych Harpagon się nie zmienia i idzie do szkatułki.

FAQ

FAQ — Skąpiec

Kto ukradł szkatułkę Harpagona i jak wróciła do właściciela?
Strzałka, służący Kleanta. Cały dzień czatował w ogrodzie i wykopał szkatułkę, gdy Harpagon kłócił się z synem (akt IV, sc. VI). Jakub z zemsty oskarżył Walerego. W ostatniej scenie Kleant mówi ojcu, że pieniądze są bezpieczne, i oddaje je w zamian za zgodę na ślub z Marianną: „oddać mi Mariannę czy stracić szkatułkę?”.
Co znaczy „bez posagu” w „Skąpcu”?
Anzelm chce wziąć Elizę bez posagu, czyli Harpagon nie musi dawać córce pieniędzy. Dla niego to argument, który kończy dyskusję: Walery wylicza, co może powiedzieć Eliza (wiek, uczucia, szczęście na całe życie), a Harpagon za każdym razem odpowiada „Bez posagu!” (akt I, sc. VII). Walery udaje, że się zgadza: „Jak się tu oprzeć takiemu argumentowi?”.
Jakie rodzaje komizmu są w „Skąpcu”? Podaj przykłady.
Komizm postaci: Harpagon oglądający ręce Strzałki i obmacujący mu spodnie, gaszący jedną z dwóch świec w chwili rozpoznania Anzelma. Komizm sytuacyjny: ojciec-lichwiarz i syn-dłużnik (akt II, sc. II), diament, który Kleant daje Mariannie w imieniu ojca (akt III, sc. XII), Harpagon łapiący sam siebie za ramię (akt IV, sc. VII). Komizm słowny: „Bez posagu!”, przekręcona sentencja o jedzeniu, rozmowa z Walerym, w której szkatułka i Eliza mylą się ze sobą (akt V, sc. III).
Czy Harpagon się zmienia na końcu?
Nie. Zgadza się na oba śluby dopiero wtedy, gdy Anzelm obiecuje pokryć koszty i sprawić mu nowe ubranie, a zapłatę za protokół chce zrzucić na Jakuba, oddając go komisarzowi do powieszenia. Gdy wszyscy idą do matki Marianny i Walerego, on mówi: „A ja pójdę uściskać moją kochaną szkatułkę”.
Jak przećwiczyć „Skąpca” przed sprawdzianem?
Zacznij sesję z samego „Skąpca”: 10 pytań losowanych z 50 w banku, od zamkniętych o postaci i zakończenie po otwarte o komizm, Frozynę i relacje ojca z dziećmi. Otwarte sprawdza AI i pokazuje, czego zabrakło w odpowiedzi. Dwie, trzy sesje wystarczą, żeby wiedzieć, którego aktu nie pamiętasz.
Czym różni się Skąpiec od Świętoszka? Oba to komedie Molière'a — co stanowi kluczowe różnice?
Różnice formalne: 1) Język — Świętoszek wierszem (aleksandryn). Skąpiec prozą. 2) Wejście tytułowego bohatera — Tartuffe wchodzi w III akcie. Harpagon wchodzi w I akcie (od razu widzimy skąpstwo). 3) Zakończenie — Świętoszek: król każe aresztować Tartuffe'a (interwencja władzy państwowej). Skąpiec: Anzelm okazuje się don Tomaszem d'Alburci (rozpoznanie rodzinne). Różnice treściowe: 1) Typ wady — Tartuffe: obłuda religijna, manipulacja. Harpagon: chciwość, skąpstwo. 2) Zaślepienie — Orgon zaślepiony człowiekiem (Tartuffem), ofiara manipulacji z zewnątrz. Harpagon zaślepiony rzeczą (pieniędzmi), sam sobie wrogiem. 3) Możliwość przemiany — Orgon przejrzewa na oczy w scenie pod stołem (akt IV). Harpagon nie zmienia się — na końcu idzie do szkatułki. 4) Mechanizm akcji — Świętoszek: Tartuffe zewnętrzny antagonista. Skąpiec: źródłem konfliktów jest sam Harpagon. Podobieństwa: 1) Klasycyzm francuski. 2) Komedia charakterów. 3) 3 jedności. 4) 5 aktów. 5) Ojciec-tyran (Orgon/Harpagon) zmusza dzieci do małżeństw. 6) Wątek miłosny młodych. 7) Sprytna służba (Doryna/Strzałka). 8) Deus ex machina.
Czy Harpagon to tylko karykatura skąpca, czy postać głębsza psychologicznie?
Harpagon to literacki typ skąpca, ale nie tylko. Boy-Żeleński (polski tłumacz Molière'a) zwracał uwagę, że jest nie tylko śmieszny — jako lichwiarz budzi także wstręt i grozę. W tekście Harpagon jest: 1) Podejrzliwy — rewiduje Strzałkę, boi się, że dzieci podsłuchały go, gdy mówił o pieniądzach, w monologu podejrzewa nawet widzów. 2) Wyrachowany — wybiera Anzelma, bo ten bierze Elizę 'bez posagu'. 3) Próżny — chętnie słucha pochlebstw Frozyny o swoim młodym wyglądzie. 4) Skupiony na pieniądzach — do skradzionego złota mówi 'Mój drogi przyjacielu!', a komedię kończy słowami 'A ja pójdę uściskać moją kochaną szkatułkę'.
Czy Skąpiec to tylko wesoła komedia? Skąd gorzki ton zakończenia?
Skąpiec to komedia, ale z gorzkim zakończeniem. Mimo szczęśliwego zakończenia dla młodych (Eliza-Walery, Kleant-Marianna), Harpagon pozostaje więźniem obsesji. Gorzkie akcenty: 1) Niezmienność — Harpagon nie zmienia się przez całą komedię. W odróżnieniu od Orgona (Świętoszek), który przejrzał na oczy, Harpagon zgadza się na śluby dzieci, bo ma odzyskać szkatułkę, a koszty bierze na siebie Anzelm. 2) Finał — Anzelm prowadzi odnalezione dzieci do ich matki, a Harpagon mówi: 'A ja pójdę uściskać moją kochaną szkatułkę'. 3) Rozbite relacje — w akcie IV Harpagon wydziedzicza i przeklina syna. Porównanie ze Scrooge'em (Dickens 'Opowieść wigilijna', 1843): Scrooge: skąpiec angielski XIX w., nawiedzają go duchy Bożego Narodzenia, nawraca się. Harpagon: nie nawraca się. Porównanie z Orgonem (Świętoszek): Orgon przejrzewa na oczy w scenie pod stołem. Harpagon nie.
Jak w Skąpcu pokazana jest lichwa?
Harpagon jest lichwiarzem. a) Pożycza przez pośrednika (Simona, 'faktora') i chce, 'aby nazwisko jego pozostało zupełnie nieznane'. b) Warunki pożyczki (akt II, scena I): oficjalnie 'jedynie jednego denara od osiemnastu', ale dłużnik ma pokryć także procent 'jednego denara od pięciu'. Kleant: 'Ależ to więcej niż dwadzieścia pięć od sta!'. c) Z piętnastu tysięcy franków tylko dwanaście w gotówce, reszta w starych sprzętach. Scena lichwiarska (akt II, scena III): wzajemne rozpoznanie ojca i syna. Harpagon: 'Więc to ty chcesz się zrujnować takimi niegodziwymi pożyczkami?'. Kleant: 'Więc to ty starasz się wzbogacić tak zbrodniczą lichwą?'. Motyw lichwiarza w literaturze: Shylock Szekspira, Gobseck Balzaca.
Jak zrobić powtórkę ze „Skąpca” przed maturą?
Sprawdza się taka kolejność. 1) 1) Podstawa: Skąpiec (1668) to klasycyzm francuski XVII wieku. 2) 2) Forma: Skąpiec napisany prozą, kluczowa różnica od Świętoszka (wiersz). 3) 3) Harpagon to typ skąpca: podejrzliwy wobec wszystkich, tyran rodzinny, lichwiarz, zalotnik młodej Marianny. Na koniec sprawdź się w quizie ze „Skąpca”, a potem w pełnym sprawdzianie.

Powiązane działy

Wiedza z działu „Skąpiec” przyda Ci się też tutaj:

ŚwiętoszekLalkaKazania sejmoweAntygonaDziady cz. III

← Wróć do wszystkich epok języka polskiego

Skąpiec do matury 2027

80 zadań z tego działu w quizie z wyjaśnieniami, powtórkami i oceną AI. Subskrypcja odblokowuje cały katalog i pozostałe przedmioty — anulujesz, kiedy chcesz.

Skąpiec — zacznij ćwiczyć Ćwicz za darmo — 5 pytań dziennie

Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu