Krasicki: bajki, satyry, „Monachomachia”. Klasycyzm i sentymentalizm, Komisja Edukacji Narodowej, czasy Stanisława Augusta, „Powrót posła” Niemcewicza.
Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.
Sprawdzian z oświecenia (język polski) z odpowiedziami →
Quiz · Oświecenie
53 pytania z tej epoki w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.
Wybierasz epokę albo lekturę, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.
Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.
Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.
Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.
Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.
Kilka pytań z bazy z epoki „Oświecenie” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
Wprowadzenie
Oświecenie w Europie to umownie czas od końca XVII do początku XIX w. W Polsce epoka zaczyna się później, około połowy XVIII w., i trwa do lat 20.
XIX w. Za symboliczny początek przyjmuje się założenie Collegium Nobilium przez Stanisława Konarskiego (1740), za datę przełomową wstąpienie na tron Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764), a za umowny koniec debiut Adama Mickiewicza (1822). Po trzecim rozbiorze (1795) zaczyna się ostatnia faza epoki.
Literatura oświecenia jest dydaktyczna i moralizatorska; obok nurtu klasycystycznego współistnieją w niej sentymentalizm i rokoko.
Na tej stronie: ramy epoki i jej instytucje (Komisja Edukacji Narodowej, Teatr Narodowy, „Monitor”, obiady czwartkowe), twórczość Ignacego Krasickiego (bajki, satyry, poematy heroikomiczne), klasycyzm i sentymentalizm, komedia polityczna „Powrót posła” Juliana Ursyna Niemcewicza oraz miejsce utworów tej epoki w podstawie programowej (Dz.U. 2024 poz. 1019).
Przed maturą
Zacznij od: Oświecenie, Klasycyzm, Sentymentalizm i 22 kolejnych pozycji.
Pełna lista11 umiejętności do odhaczenia, od „Ramy epoki i kontekst historyczny” po „Oświecenie w podstawie programowej”.
Lista umiejętności9 pułapek, np. „Oświecenie w Polsce przypadało na wiek XVII”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.
Typowe błędyNajpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.
Zakres materiału
11 kluczowych umiejętności — do przećwiczenia na zadaniach z bazy.
W Europie oświecenie to umownie czas od końca XVII do początku XIX w.; w Polsce od około połowy XVIII w. do lat 20. XIX w. Daty umowne dla Polski: 1740 (Collegium Nobilium Stanisława Konarskiego w Warszawie jako symbol początku), 1764 (wstąpienie na tron Stanisława Augusta Poniatowskiego), 1795 (trzeci rozbiór; według części historyków koniec epoki, według większości badaczy początek jej ostatniej fazy), 1822 (debiut Adama Mickiewicza jako umowna data końcowa). Tło polityczne: rozbiory (1772, 1793, 1795), Sejm Czteroletni, Konstytucja 3 maja 1791 r.
Na myśl epoki wielki wpływ wywarły ukształtowane w XVII w. idee racjonalizmu i empiryzmu. Empiryzm uznaje doświadczenie zmysłowe za jedyne albo podstawowe źródło poznania. Deizm to pogląd głoszący wiarę w Boga-Stwórcę. We Francji epokę nazywano wiekiem filozoficznym lub wiekiem rozumu. Jean-Jacques Rousseau jest uznawany za prekursora sentymentalizmu i romantyzmu. Nowym gatunkiem związanym z filozofią była powiastka filozoficzna (np. „Kandyd, czyli optymizm” Woltera).
Komisja Edukacji Narodowej: centralna państwowa władza oświatowa ustanowiona przez sejm 14 października 1773 r., pierwsza taka w Polsce i w Europie. W 1765 r. powstały Teatr Narodowy i Szkoła Rycerska; ukazywało się czasopismo „Monitor”. Na obiadach czwartkowych u króla ludzie pióra, artyści i politycy rozmawiali o literaturze i filozofii; bywali na nich m.in. Adam Naruszewicz, Ignacy Krasicki, Stanisław Trembecki i Stanisław Konarski.
Biskup warmiński, od 1795 r. arcybiskup gnieźnieński, nazywany „księciem poetów”. Najważniejsze dzieła: poematy heroikomiczne „Myszeida” (1775), „Monachomachia” (1778) i „Antymonachomachia” (1780), „Satyry” i „Bajki i przypowieści” (1779) oraz wydane po śmierci poety „Bajki nowe” (1802). W podstawie programowej dla liceum są: wybrana satyra i „Hymn do miłości ojczyzny” (zakres podstawowy) oraz fragmenty „Monachomachii” (lista lektur uzupełniających); bajki Krasickiego to lektura ze szkoły podstawowej, do której liceum się odwołuje.
Krótkie, czterowersowe bajki z tomu „Bajki i przypowieści”. „Szczur i kot”: szczur siedzący na ołtarzu podczas nabożeństwa mówi hardo „Mnie to kadzą”, a gdy zakrztusił się dymem kadzideł, kot go porwał i udusił (pycha). „Jagnię i wilcy”: na pytanie jagnięcia „Jakim prawem?” wilki odpowiadają „Smacznyś, słaby i w lesie!”; bajkę otwiera morał „Zawżdy znajdzie przyczynę, kto zdobyczy pragnie”. „Ptaszki w klatce”: młody czyżyk, urodzony w klatce, nie rozumie starego, który mówi „Jam był wolny, dziś w klatce — i dlatego płaczę” (wolność i niewola). „Kruk i lis” pochodzi z „Bajek nowych” i opiera się na bajce Ezopa: kruk, skuszony pochlebstwami lisa, zaczyna śpiewać i traci ser.
„Do króla”: pozorne zarzuty wobec Stanisława Augusta („Jesteś królem, a czemu nie królewskim synem?”, „żeś jest Polak”, „młodyś jeszcze”, „Księgi lubisz i w ludziach kochasz się uczonych”, „Dobroć serca monarchom wcale nie przystoi”) są w istocie pochwałą króla i ośmieszeniem jego krytyków. Tu też pada formuła gatunku: „Satyra prawdę mówi, względów się wyrzeka”. „Pijaństwo”: rozmówca, który wysłuchał pochwały trzeźwości, żegna się słowami „Napiję się wódki”. „Świat zepsuty”: skarga na upadek obyczajów („Ten nas nierząd, o bracia, pokonał i zgubił”). „Żona modna”: pan Piotr ożenił się dla posagu („cztery wsie dziedziczne”) z panną wychowaną w mieście; już intercyza zapewnia jej pobyty w mieście, własny ekwipaż i wygodny dom.
Poemat heroikomiczny to gatunek epicki będący parodią eposu rycerskiego: łączy motywy typowe dla eposu z wydarzeniami dnia codziennego, co daje efekt komiczny. „Monachomachia” (1778) ma sześć pieśni pisanych oktawą i opowiada o sporze karmelitów z dominikanami, który kończy się bitwą na naczynia i trepy. Krasicki ośmiesza kłótliwość, pijaństwo, lenistwo i zacofanie zakonników; nie krytykuje religii, lecz słabości duchownych. „Myszeida” (1775) łączy motyw wojny zwierząt z kronikarską legendą o królu Popielu zjedzonym przez myszy.
Ideał sztuki wywiedziony z antyku. We Francji klasycyzm rozwinął się w XVII w. na dworze Ludwika XIV, w Polsce wiąże się z czasami Stanisława Augusta. Cechy: racjonalizm, harmonia, ład i umiar, jasność stylu, zasada decorum (właściwe zharmonizowanie elementów dzieła), dydaktyzm jako główny cel sztuki. Literatura miała spełniać zadania zalecane przez Horacego: docere (uczyć), movere (wzruszać), delectare (bawić). Obowiązywała hierarchia gatunków: wysokie to epopeja, tragedia i oda; niskie to bajka, satyra i komedia. Od komedii wymagano zachowania zasady trzech jedności. Zasady sztuki poetyckiej wyłożył w Polsce Franciszek Ksawery Dmochowski w poemacie „Sztuka rymotwórcza” (1788).
Obok klasycyzmu współistniały w literaturze epoki dwa inne prądy: sentymentalizm i rokoko. Najwybitniejszym przedstawicielem polskiego sentymentalizmu jest Franciszek Karpiński (1741–1825): w jego poezji najważniejsze są przeżycia i uczucia osobiste, wyrażone językiem prostym i naturalnym. Znane utwory: sielanka „Laura i Filon” (z tomu „Zabawki wierszem i przykłady obyczajne”, 1780), „Do Justyny. Tęskność na wiosnę”, pieśni „Kiedy ranne wstają zorze” i „Bóg się rodzi”. Do poetów epoki należą też Franciszek Dionizy Kniaźnin, Stanisław Trembecki i Adam Naruszewicz, autor „Historii narodu polskiego”.
Komedia polityczna w trzech aktach, napisana pod koniec 1790 r. i wystawiona w Warszawie 15 stycznia 1791 r., czyli w czasie Sejmu Czteroletniego, przed uchwaleniem Konstytucji 3 maja. Akcja toczy się na wsi u Podkomorstwa, w przerwie obrad sejmu. Obóz reform: Podkomorzy („Dom zawsze ustępować powinien krajowi”) i jego syn Walery, poseł. Przeciwnik zmian: Starosta Gadulski, który wspomina czasy saskie („Jak to Polak szczęśliwie żył pod Augustami!”) i broni liberum veto („tej to wolności źrenicy”). Starościna, jego druga żona, mówi z francuska i rozczytuje się w romansach oraz w „Nocach” Younga. Szarmancki to „kawaler modny zalecający się do Teresy”, córki Starosty wychowanej u Podkomorstwa.
Lektury obowiązkowe (zakres podstawowy): Ignacy Krasicki, wybrana satyra oraz „Hymn do miłości ojczyzny”. Lista przykładowych lektur uzupełniających: Wolter, „Kandyd, czyli optymizm” (fragmenty); Krasicki, „Monachomachia” (fragmenty); Jędrzej Kitowicz, „Opis obyczajów za czasów panowania Augusta III” (fragmenty); Julian Ursyn Niemcewicz, „Powrót posła”; Stanisław Staszic, „Przestrogi dla Polski” (fragmenty). „Skąpiec” Moliera jest lekturą obowiązkową w zakresie podstawowym, ale Molier to pisarz francuskiego klasycyzmu XVII w., nie oświecenia; „Świętoszka” na listach lektur nie ma.
Typowe błędy
Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.
Oświecenie w Polsce przypadało na wiek XVII
W Polsce epoka zaczyna się około połowy XVIII w. i trwa do lat 20. XIX w.
Dlaczego: Daty umowne: 1740 (Collegium Nobilium), 1764 (początek panowania Stanisława Augusta), 1822 (debiut Mickiewicza). Wiek XVII to w Polsce barok.
Karpiński był autorem bajek „Szczur i kot” i „Jagnię i wilcy”
To bajki Ignacego Krasickiego z tomu „Bajki i przypowieści”
Dlaczego: Franciszek Karpiński to poeta sentymentalizmu, autor sielanki „Laura i Filon” oraz pieśni „Kiedy ranne wstają zorze” i „Bóg się rodzi”.
Satyra „Do króla” krytykuje Stanisława Augusta
Zarzuty są pozorne: to ironiczna pochwała króla i ośmieszenie jego przeciwników
Dlaczego: Królowi „wytyka się” to, że nie jest królewskim synem, że jest Polakiem, że jest młody, dobry i że lubi księgi („Księgi lubisz i w ludziach kochasz się uczonych; / I to źle”).
Celem satyry jest sama zabawa
Satyra ma mówić prawdę o wadach i je piętnować
Dlaczego: Krasicki pisze w „Do króla”: „Satyra prawdę mówi, względów się wyrzeka. / Wielbi urząd, czci króla, lecz sądzi człowieka”. Humor jest środkiem, a celem klasycystycznej literatury był dydaktyzm.
„Monachomachia” krytykuje religię i wiarę
Krasicki ośmiesza słabości zakonników, nie religię
Dlaczego: Przedmiotem krytyki są kłótliwość, pijaństwo, lenistwo i zacofanie duchownych oraz rozdźwięk między ich pozycją a zachowaniem. Autor sam był biskupem warmińskim.
Bohaterowie „Powrotu posła” popierają Konstytucję 3 maja, a wśród postaci jest Starościc
Komedia powstała w 1790 r. i miała premierę 15 stycznia 1791 r., przed uchwaleniem Konstytucji; postaci Starościca w niej nie ma
Dlaczego: Spis osób: Podkomorzy, Podkomorzyna, Starosta Gadulski, Starościna, Teresa, Walery, Szarmancki, Agatka, Jakub, Kozak Szarmanckiego. Spór dotyczy reform Sejmu Czteroletniego, m.in. liberum veto i sukcesji tronu.
Molier był pisarzem oświecenia
Molier to francuski klasycyzm XVII w., epoka Ludwika XIV
Dlaczego: Oświeceniowa komedia klasycystyczna korzysta z tych samych reguł (m.in. zasada trzech jedności), ale „Skąpiec” i „Świętoszek” powstały w XVII w.
Mickiewicz był poetą oświecenia
Debiut Mickiewicza w 1822 r. to umowna data końca oświecenia w Polsce
Dlaczego: Poeci polskiego oświecenia to m.in. Krasicki, Naruszewicz, Trembecki, Karpiński, Kniaźnin i Niemcewicz.
Cała literatura oświecenia jest klasycystyczna
Obok klasycyzmu współistnieją sentymentalizm i rokoko
Dlaczego: Klasycyzm stawia na rozum, reguły i dydaktyzm; sentymentalizm (Karpiński) na przeżycia i uczucia osobiste wyrażone prostym językiem.
Do zapamiętania
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.
Lektury z epoki
Każda lektura ma własną podstronę z zadaniami, strategią i pojęciami.
Przykłady z bazy
Pełen zbiór zadań tego działu dostępny na platformie po założeniu konta.
Baza zadań z działu „Oświecenie” jest aktywnie rozbudowywana. Zaloguj się, aby przeglądać aktualną kolekcję.
Przejdź do platformy →Jak się uczyć
Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
Daty umowne ułóż w ciąg: 1740 (Collegium Nobilium), 1764 (Stanisław August na tronie), 1773 (Komisja Edukacji Narodowej), 1791 (Konstytucja 3 maja), 1795 (trzeci rozbiór), 1822 (debiut Mickiewicza).
Krasickiego powtarzaj w trzech grupach: bajki, satyry, poematy heroikomiczne. Do każdego utworu zapamiętaj jedno zdanie z tekstu, np. „Jam był wolny, dziś w klatce — i dlatego płaczę” albo „Satyra prawdę mówi, względów się wyrzeka”.
W satyrze „Do króla” wypisz po kolei pozorne zarzuty (pochodzenie, polskość, młodość, dobroć, zamiłowanie do ksiąg) i dopisz, kogo naprawdę ośmieszają.
Klasycyzm i sentymentalizm zestaw w dwóch kolumnach: rozum, reguły i dydaktyzm (Krasicki) obok przeżyć i uczuć osobistych wyrażonych prostym językiem (Karpiński).
W „Powrocie posła” przypisz postaci do stron sporu: Podkomorzy i Walery (reformy) oraz Starosta Gadulski (obrona liberum veto), a osobno Starościna i Szarmancki jako postaci ośmieszone za modę i cudzoziemszczyznę.
Sprawdź status lektury w podstawie programowej, zanim powołasz się na nią jako na lekturę obowiązkową: z oświecenia obowiązkowe są wybrana satyra Krasickiego i „Hymn do miłości ojczyzny”.
FAQ
Wiedza z działu „Oświecenie” przyda Ci się też tutaj:
53 zadania z tego działu w quizie z wyjaśnieniami, powtórkami i oceną AI. Subskrypcja odblokowuje cały katalog i pozostałe przedmioty — anulujesz, kiedy chcesz.
Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane przypomnienia o nauce).
