🎭
📖 Lektura 📚 Oświecenie PP+PR 79 zadań w katalogu 🎯 10–35 pkt na maturze

Świętoszek — zadania maturalne

Molier

Świętoszek (Tartuffe) Molière'a — najsłynniejsza komedia francuskiego klasycyzmu (1664, Paryż), arcydzieło krytyki obłudy religijnej. 50 pytań w bazie: gatunek (komedia charakterów + intrygi + farsa, 3 jedności, 5 aktów), bohaterowie (Tartuffe obłudnik, Orgon naiwny, Elmira sprytna, Doryna rezolutna, Kleant rezonator), kluczowe sceny (wejście Tartuffe'a dopiero w III akcie z chustką, 'A Tartuffe? — Biedny człowiek!', oświadczenie Elmirze, scena pod stołem w IV akcie, deus ex machina króla), mechanizm obłudy (pozorna pokora, kazuistyka jezuicka, język religijny do uzasadnienia grzechu), kontekst (skandal, zakaz Kościoła, obrona Ludwika XIV, Pascal 'Prowincjałki'), ideał klasycystycznego umiaru ('lepiej wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale'), aktualność (obłuda polityczna, sekty, manipulacja medialna).

Świętoszek (Tartuffe ou L'Imposteur) — komedia MOLIÈRE'A (właściwie JEAN-BAPTISTE POQUELIN, 1622-1673), największego dramaturga francuskiego KLASYCYZMU. Premiera 1664 w Wersalu (skandal!), pełna wersja 1669. Akcja w PARYŻU, w domu bogatego mieszczanina ORGONA. 5 AKTÓW, wiersz, zachowane zasady TRZECH JEDNOŚCI (miejsca, czasu, akcji). W bazie 50 pytań pokrywających piętnaście obszarów:

📚 Co jeszcze pokrywa ten dział (25 obszarów)
  1. 1
    GATUNEK: komedia KLASYCZNA, łączy KOMEDIĘ CHARAKTERÓW (przejaskrawione typy: obłudnik, naiwny, rezonator, sprytna służąca), KOMEDIĘ INTRYGI (plan Elmiry, scena pod stołem), elementy FARSY (Orgon pod stołem, Tartuffe z chustką do zakrycia piersi Doryny) i SATYRY SPOŁECZNEJ (krytyka obłudy religijnej). Zachowuje ZASADĘ TRZECH JEDNOŚCI: miejsca (dom Orgona), czasu (jeden dzień), akcji (demaskacja obłudnika). 5 aktów to klasyczna budowa dramatu klasycystycznego. Cała napisana WIERSZEM.
  2. 2
    TARTUFFE jako TYP OBŁUDNIKA — tytułowy bohater, mistrz manipulacji religijnej. POZNANY przez Orgona W KOŚCIELE: padł obok niego na kolana, bił się w piersi, całował podłogę, udawał POBOŻNEGO ŻEBRAKA. Wkradł się w zaufanie Orgona, mieszka w jego domu jako 'duchowy przewodnik'. CECHY: HIPOKRYTA (udaje pobożność, pożąda Elmiry), TYRAN (rządzi domem jak pan, choć przyszedł jako żebrak), ŻARŁOK (zjada za dziesięciu, pije wino na śniadanie — Doryna: 'potrawka cielęca i dwie kuropatwy, cztery kieliszki wina'). NARZĘDZIA OBŁUDY: a) Ostentacyjna POBOŻNOŚĆ (modlitwa, dyscyplina, włosiannica, żądanie zakrycia piersi Doryny). b) POZORNA POKORA ('jam winny, jam grzesznik najnikczemniejszy' — gdy Damis go demaskuje). c) JĘZYK RELIGIJNY do uzasadnienia grzechu (oświadczenie Elmirze: 'uczucie, co nam każe wzdychać do wieczności, nie zabija w nas wcale doczesnej miłości' — piękno kobiety to 'dzieło Stwórcy'). d) KAZUISTYKA — 'jest nauka, co w miarę potrzeb się przemienia, by rozluzować węzły naszego sumienia'. e) Argument TAJEMNICY — 'tylko zgorszenie za błąd trzeba liczyć w życiu, a ten wcale nie grzeszy, kto grzeszy w ukryciu'. f) SZANTAŻ (darowizna majątku + szkatułka z kompromitującymi dokumentami Argasa).
  3. 3
    WEJŚCIE TARTUFFE'A — Molière celowo OPÓŹNIA wejście tytułowego bohatera aż do III aktu (scena II). Przez dwa akty poznajemy go z RELACJI: pochwał Orgona i pani Pernelle vs krytyki Doryny, Kleanta, Damisa. Pierwsze słowa Tartuffe'a: do służącego o włosiannicy i dyscyplinie (pokaz pobożności). Pierwsze działanie: każe Dorynie zakryć piersi chustką ('nakryj-że tę pierś, bom ja jej widzieć nie powinien'). Hipokryzja na pierwszy rzut oka.
  4. 4
    ORGON jako TYP NAIWNEGO — bogaty mieszczanin paryski, mąż Elmiry, ojciec Damisa i Marianny. ZAŚLEPIONY Tartuffem do absurdalnego stopnia. Nazywa go 'bratem', kocha bardziej niż rodzinę. Słynna scena 'A Tartuffe? — Biedny człowiek!' (akt I, scena V): wraca z podróży, Doryna opisuje chorobę Elmiry, a Orgon pyta tylko o Tartuffe'a; gdy słyszy, że obłudnik objada się i śpi w najlepsze, woła 'Biedny człowiek!'. KONSEKWENCJE zaślepienia: a) Wydziedzicza syna Damisa po jego donosie. b) Zmusza córkę Mariannę do małżeństwa z Tartuffem (była zaręczona z Walerym). c) Oddaje cały majątek (DAROWIZNA notarialna). d) Powierza Tartuffemu SZKATUŁKĘ z dokumentami przyjaciela Argasa (kompromitującymi politycznie). e) Zaniedbuje chorą żonę. Orgon jest jednocześnie OFIARĄ obłudy i WSPÓŁTWÓRCĄ własnego nieszczęścia — szuka autorytetu, który da mu poczucie WYŻSZOŚCI MORALNEJ. Po przejrzeniu na oczy wpada w drugą skrajność ('Z jednej ostateczności wpadasz w drugą' — Kleant).
  5. 5
    SCENA POD STOŁEM (akt IV, sceny IV-VII) — KULMINACJA komedii, mistrzowski PLAN ELMIRY. Elmira (żona Orgona) postanawia ostatecznie zdemaskować Tartuffe'a. CHOWA Orgona POD STOŁEM przykrytym dywanem. Sama udaje, że ulega zalotom Tartuffe'a. Tartuffe, nie wiedząc o obecności Orgona, POWTARZA awanse, formułuje kazuistyczne uzasadnienia ('grzech w ukryciu nie jest grzechem'), próbuje zniewolić Elmirę fizycznie. Orgon WRESZCIE widzi prawdę na własne oczy i uszy. Wyskakuje spod stołu, wypędza Tartuffe'a. To jednocześnie KOMIZM SYTUACYJNY (farsa — mąż pod stołem) i MORALNA klęska Orgona (musiał zobaczyć, by uwierzyć).
  6. 6
    ELMIRA: żona Orgona, najsilniejsza postać kobieca komedii. SPRYTNA, ODWAŻNA, lojalna wobec męża, ale niezależna myślowo. Od początku widzi obłudę Tartuffe'a, ale nie krzyczy — DZIAŁA. Pierwsza próba (akt III, scena III): rozmawia z Tartuffem sam na sam, by skłonić go do rezygnacji z małżeństwa z Marianną. Tartuffe wykorzystuje okazję — składa jej miłosne oświadczenie, dotyka kolana, maca suknię. Druga próba (akt IV): plan pod stołem. Elmira RYZYKUJE własnym honorem dla otwarcia oczu mężowi. SYMBOL kobiecej inteligencji i odwagi.
  7. 7
    DORYNA: garderobiana Marianny, NAJSPRYTNIEJSZA postać domu. Od początku przejrzała Tartuffe'a, otwarcie z niego drwi ('Biedny człowiek!' — ironicznie). Broni Marianny przed wymuszonym małżeństwem. Godzi pokłóconych Walerego z Marianną. Organizuje strategię oporu. RIPOSTY i KOMENTARZE są źródłem KOMIZMU SŁOWNEGO. Typ SPRYTNEJ SŁUŻĄCEJ z tradycji komedii dell'arte i antycznej (Plautus, Terencjusz). U Molière'a służący są często MĄDRZEJSI od panów — krytyka klasowego przesądu.
  8. 8
    KLEANT: szwagier Orgona (brat Elmiry), GŁOS ROZSĄDKU. Pełni rolę REZONATORA — postaci, przez którą autor wyraża własne poglądy. KLUCZOWE MONOLOGI: a) Akt I: rozróżnia PRAWDZIWĄ POBOŻNOŚĆ od OBŁUDY — podaje przykłady ludzi naprawdę zacnych (Aryston, Peryander, Klitander), którzy 'nawracają przykładem, nie plotkami'. 'Pobożność szczera, czy obłuda, jednakową w pojęciu twym znajdują łaskę' — zarzuca Orgonowi niezdolność rozróżnienia. b) Akt V: ostrzega Orgona przed skrajnościami — 'Z jednej ostateczności zaraz wpadasz w drugą... lepiej wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale'. To IDEAŁ KLASYCYSTYCZNEGO UMIARU, juste milieu (złoty środek). c) Cytat kluczowy: 'Miej wstręt do grzechu, lecz nie do grzesznika' — stanowisko Molière'a wobec religii (krytyka obłudy, nie wiary).
  9. 9
    PANI PERNELLE: matka Orgona, OTWIERA komedię (akt I, scena I). Druga osoba ZAŚLEPIONA Tartuffem. Broni go nawet, gdy Orgon już przejrzał na oczy. 'Często pozór właśnie nas omami' — mówi paradoksalnie (sama daje się omamić). Przejrzeni dopiero po wizycie woźnego Loyala z nakazem eksmisji. Lustrzane odbicie Orgona — Molière pokazuje, że zaślepienie jest 'dziedziczne'.
  10. •
    1
  11. 0
    DAMIS i MARIANNA z WALERYM — wątek miłosny. DAMIS (syn Orgona) — gorący, impulsywny, chce zdemaskować Tartuffe'a, podsłuchuje go w akcie III i opowiada wszystko ojcu. ALE: Tartuffe używa pozornej pokory ('jam winny, jam grzesznik') i Orgon wierzy obłudnikowi, nie synowi — WYDZIEDZICZA Damisa. MARIANNA (córka) — zaręczona z Walerym (uczciwym młodzieńcem), Orgon chce ją wydać za Tartuffe'a. Marianna jest cicha, posłuszna, niezdecydowana — broni jej Doryna. Sympatyczny wątek SCENA POJEDNANIA Walerego z Marianną (zaaranżowana przez Dorynę) to klasyczna lover's quarrel.
  12. •
    1
  13. 1
    MECHANIZM OBŁUDY: Molière demaskuje konkretne techniki manipulacji religijnej, które stosuje Tartuffe: a) OSTENTACJA pobożności (modlitwa na pokaz, dyscyplina, włosiannica). b) ROŻCIE wymagania (zakrycie piersi Doryny — pokaz purytanizmu). c) FALSYWA POKORA jako narzędzie (im bardziej Tartuffe samooskarża się, tym bardziej Orgon go broni — scena z Damisem). d) JĘZYK RELIGIJNY do uzasadnienia GRZECHU (oświadczenie Elmirze: piękno kobiety to 'dzieło Stwórcy', kochać ją to 'wielbić Boga'). e) KAZUISTYKA — 'nauka, co w miarę potrzeb się przemienia' (krytyka jezuickiej metody moralnej, którą atakował też Pascal). f) Argument TAJEMNICY ('grzech w ukryciu nie jest grzechem'). g) MATERIALNA broń: darowizna majątku + szkatułka z dokumentami = szantaż. Molière pokazuje, że obłuda jest SYSTEMOWA — nie chodzi o jeden grzech, ale o STRATEGIĘ życia oszukańczego.
  14. •
    1
  15. 2
    KONTEKST HISTORYCZNY: Francja LUDWIKA XIV (1638-1715, panował 1643-1715). Apogeum monarchii absolutnej, Wersal, ETYKIETA dworu. KOŚCIÓŁ KATOLICKI — silna pozycja po kontrreformacji. Konflikt między JEZUITAMI (kazuistyka, dostosowywanie moralności) a JANSENISTAMI (rygoryzm moralny, predestynacja, Pascal). BLAISE PASCAL (1623-
  16. •
    1
  17. •
    6
  18. •
    6
  19. 2
    — autor 'Prowincjałek' (1656-57), które atakowały kazuistykę jezuicką. Molière wpisuje się w ten nurt KRYTYKI FAŁSZYWEJ POBOŻNOŚCI — broni religii przed obłudnikami. SKANDAL 'Świętoszka': premiera 1664 w Wersalu, Kościół (zwłaszcza arcybiskup Paryża, jezuici) odczytał sztukę jako atak na religię. ZAKAZ wystawiania publicznego. Molière broni sztuki w 'Listach o Świętoszku'. LUDWIK XIV osobiście CHRONIŁ Molière'a (był zawsze w 'wojnie' z papiestwem). PEŁNĄ wersję wystawiono dopiero w 1669, po 5 latach walki.
  20. •
    1
  21. 3
    KLASYCYZM FRANCUSKI: epoka literacka XVII w. (1660-1715), centrum w Paryżu. CECHY: rozum, umiar, harmonia, naśladowanie wzorców antycznych, zasada decorum, jasność, klarowność. ZASADA TRZECH JEDNOŚCI (z Arystotelesa 'Poetyki'). PISARZE: MOLIÈRE (komedie — Świętoszek, Skąpiec, Mizantrop, Don Juan, Chory z urojenia), JEAN RACINE (tragedie — Fedra, Andromaka, Berenika), PIERRE CORNEILLE (Cyd, Horacjusz), JEAN DE LA FONTAINE (Bajki), NICOLAS BOILEAU (Sztuka poetycka — manifest klasycyzmu). IDEAŁ ZŁOTEGO ŚRODKA (juste milieu) — równowaga między skrajnościami, rozum kontra emocje, umiar w sądach. Kleant uosabia ten ideał.
  22. •
    1
  23. 4
    DEUS EX MACHINA (zakończenie) — interwencja KRÓLA. Tartuffe okazuje się znanym ŁOTREM i przestępcą poszukiwanym przez władze. Urzędnik królewski aresztuje obłudnika. Król unieważnia darowiznę. Orgon dostaje przebaczenie. Ten zabieg pełni PODWÓJNĄ funkcję: a) POLITYCZNA — DZIĘKCZYNIENIE Ludwikowi XIV za obronę Molière'a przed Kościołem. b) ARTYSTYCZNA — pesymistyczny wniosek: wobec obłudy uzbrojonej w PRAWO i MAJĄTEK zwykły człowiek jest BEZSILNY. Potrzeba INTERWENCJI WYŻSZEJ WŁADZY. Inaczej Tartuffe by wygrał.
  24. •
    1
  25. 5
    UNIWERSALNOŚĆ i AKTUALNOŚĆ — Świętoszek pozostaje aktualny, bo mechanizm obłudy jest PONADCZASOWY: a) OBŁUDA POLITYCZNA — politycy używający patriotyzmu, religii, ideologii jako maski dla prywatnych interesów. b) MANIPULACJA MEDIALNA — kreowanie wizerunku 'zacnego człowieka' w mediach społecznościowych. c) SEKTY i GURU — duchowi przewodnicy zyskujący władzę nad łatwowiernymi (jak Tartuffe nad Orgonem). d) ŁATWOWIERNOŚĆ SPOŁECZNA — ludzie wolą wierzyć w proste odpowiedzi niż krytycznie myśleć. e) RELIGIA jako MASKA — przemoc, chciwość, władza pod pozorem świętości. Komedia jest WIECZNA, bo obłudnicy i naiwni się nie zestarzeją. NA MATURZE — pytania o Świętoszka standardowe (zwłaszcza esej o obłudzie, porównania z innymi dziełami: Lalka Wokulski, Makbet Lady Makbet, Dziady ks. Piotr vs Konrad jako rezonator, Nie-Boska komedia Krasińskiego — Przechrzta jako manipulant).
Zacznij ćwiczyć: Świętoszek → Zobacz przykładowe zadania ↓
LIVE — pytania z bazy dla tego tematu

Wypróbuj pytania z tematu „Świętoszek"

Trzy losowe pytania z naszej bazy dla tego tematu — kliknij i sprawdź.
📖 SPRAWDZIAN Z LEKTURY

Sprawdzian z lektury „Świętoszek”: co musisz mieć w głowie

Na sprawdzianie ze „Świętoszka” nauczyciel pyta: o co Orgon pyta Dorynę po powrocie ze wsi i co odpowiada na wieść o chorobie żony, gdzie poznał Tartuffe’a, za kogo chce wydać Mariannę, choć dał słowo Waleremu, co Tartuffe robi, gdy Damis oskarża go przed ojcem, i jak kończy się ta scena dla Damisa, co Orgon zapisuje Tartuffe’owi, jak Elmira dowodzi mężowi prawdy i gdzie chowa Orgona, czym Tartuffe usprawiedliwia grzech, co jest w szkatułce i czyja to własność, kim jest pan Loyal, kto aresztuje Tartuffe’a i na czyj rozkaz. Do tego pytania o Kleanta jako głos rozsądku, o rodzaje komizmu i o zakończenie typu deus ex machina. Ta strona zbiera takie fakty z odesłaniem do aktu i sceny, cytaty sprawdzone w przekładzie Kazimierza Zalewskiego i pytania z naszego banku, którymi możesz się przetestować.

Jak zbudowany jest „Świętoszek”

Akty i sceny
Pięć aktów, razem 33 sceny: akt I ma 6 scen, akt II 4, akt III 7, akt IV 8, akt V 8. Akt I pokazuje dom podzielony w sprawie Tartuffe’a i zaślepienie Orgona, akt II przymusowe zaręczyny Marianny, akt III pierwsze zaloty do Elmiry i wygnanie Damisa, akt IV scenę pod stołem i przejęcie domu, akt V eksmisję, donos i aresztowanie Tartuffe’a.
Spóźnione wejście bohatera
Tartuffe pojawia się na scenie dopiero w akcie III, sc. II. Przez dwa akty widz zna go tylko z cudzych słów: pani Pernelle nazywa go „zacny człowiek”, Doryna „Hipokryta, obłudnik”, Orgon nie umie dokończyć zdania: „To jest człowiek… który… ach… człowiek… to jest człowiek!”. Pierwsze, co robi, to głośno, na użytek Doryny, każe słudze schować dyscyplinę z włosianką.
Miejsce i czas
Przed aktem I: „Rzecz dzieje się w Paryżu, w domu Orgona, 1667 r.”. Akcja mieści się w jednym dniu: Orgon wraca po dwóch dniach na wsi, ślub Marianny z Tartuffe’em ma się odbyć „dziś w wieczór”, a woźny Loyal daje rodzinie zwłokę „aż do jutra rana”.
Wiersz i przekład
Podtytuł: „Komedia w pięciu aktach wierszem”. Kazimierz Zalewski przełożył ją rymowanym wierszem, parami wersów; wydanie z 1872 roku. Kwestie często rwą się w pół wersu, co widać w szybkich wymianach: „A Tartuffe?” – „Biedny człowiek!” albo wykrętach Orgona „Być może”, „To względne”.
Komedia charakterów i intrygi
Komizm postaci: Orgon, który współczuje sytemu Tartuffe’owi, a nie chorej żonie, i Tartuffe z chustką dla Doryny. Komizm sytuacyjny: Tartuffe kajający się i Orgon klęczący obok niego (akt III, sc. VI), mąż pod stołem, żona kaszląca coraz głośniej (akt IV, sc. V). Komizm słowny: riposty Doryny, powtarzane „Biedny człowiek!”, jednosłowne wykręty Orgona wobec Kleanta. Intrygę prowadzą Doryna (plan zwłoki w akcie II) i Elmira (pułapka w akcie IV).
Zakończenie
Rodzina sama nie wygrywa: Tartuffe ma akt darowizny i szkatułkę z papierami, a Walery radzi Orgonowi ucieczkę. Ratunek przychodzi z zewnątrz, w ostatniej chwili. Urzędnik, który przyszedł z Tartuffe’em aresztować Orgona, aresztuje Tartuffe’a na rozkaz księcia, a książę unieważnia darowiznę i przebacza Orgonowi ukrywanie szkatułki. To klasyczny przykład rozwiązania typu deus ex machina.
Premiera i przekłady (spoza tekstu)
Molier wystawił pierwszą wersję w 1664 roku w Wersalu; pod naciskiem stronnictwa dewotów sztukę zakazano i dopiero w 1669 roku mogła być grana publicznie. Monarcha z finału to hołd dla Ludwika XIV. W szkołach często czyta się przekład Tadeusza Boya-Żeleńskiego: tam woźny to pan Lojalski, a urzędnik to Oficer. Cytaty na tej stronie pochodzą z przekładu Zalewskiego.

Chronologia: 28 kroków po scenach

Akt i scena wg wydania Wolnych Lektur (przekład Kazimierza Zalewskiego). Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.

  1. 1
    akt I, sc. I

    Pani Pernelle, matka Orgona, wychodzi, bo nie może patrzeć „na nieład w tym domu”. Gani każdego: Dorynę za gadulstwo, Damisa jako „głupiec”, Mariannę za udawaną skromność („cicha woda, to mówią, rwie brzegi”), Elmirę za stroje, Kleanta za jego zdania. Tartuffe’a broni: „To zacny człowiek, jego rad słuchać należy”.

  2. 2
    akt I, sc. I

    Doryna opisuje Tartuffe’a jako łapserdaka, który przyszedł w podartych butach, a dziś „Wszystkim rządzi i pana udawać zaczyna”. Na przykład pani Pernelle, pobożnej pani Oronte, Doryna odpowiada, że ta „Jest skromną, bo niestety, już grzeszyć nie może”. Pani Pernelle wychodzi i na pożegnanie daje policzek służącej Flipocie.

  3. 3
    akt I, sc. II

    Doryna mówi Kleantowi, jak zmienił się Orgon: w służbie królewskiej był odważny, teraz chodzi „jakby ogłupiały”. Nazywa Tartuffe’a bratem, kocha go bardziej niż żonę i dzieci, daje mu pierwsze miejsce przy stole i cieszy się, „gdy żarłok zjada za dziesięciu”. Lokaj Tartuffe’a, Wawrzyniec, podarł chustkę znalezioną w „Świętych Kwiecie”.

  4. 4
    akt I, sc. III–IV

    Elmira idzie na górę czekać na męża. Damis prosi Kleanta, żeby wstawił się u Orgona za ślubem Marianny z Walerym. Chodzi też o niego: sam chce poślubić siostrę Walerego.

  5. 5
    akt I, sc. V

    Orgon wraca ze wsi i pyta Dorynę, co słychać. Na każdą wiadomość o chorobie Elmiry (gorączka, bezsenność, upuszczanie krwi) pyta „A Tartuffe?”. Doryna opowiada, jak Tartuffe zjadł kolację, przespał noc i wypił wino, a Orgon za każdym razem wzdycha „Biedny człowiek!”.

  6. 6
    akt I, sc. VI

    Orgon opowiada Kleantowi, jak poznał Tartuffe’a w kościele: pobożny nieznajomy wzdychał, bił czołem w podłogę i podawał mu wodę święconą, a z jałmużny oddawał połowę. Kleant wygłasza długą mowę o różnicy między prawdziwą pobożnością a obłudą.

  7. 7
    akt I, sc. VI

    Kleant pyta o obiecany ślub Marianny z Walerym. Orgon wykręca się jednym słowem („Nie wiem”, „Być może”, „To względne”), w końcu mówi, że zrobi to, co mu „niebo każe”, i wychodzi. Kleant idzie ostrzec Walerego.

  8. 8
    akt II, sc. I–II

    Orgon sprawdza, czy nikt nie podsłuchuje, i każe Mariannie mówić, że chce zostać żoną Tartuffe’a. Doryna, która weszła po cichu, udaje, że to żart. Orgon tłumaczy: Walery to gracz i „libertyn”, a Tartuffe jest ubogi, ale ze szlachty. Doryna ostrzega, że przymuszona żona zrobi z męża kozła.

  9. 9
    akt II, sc. II

    Orgon każe Dorynie milczeć, ona komentuje „do siebie”. Orgon próbuje dać jej policzek, ale Doryna milknie za każdym razem, gdy on się odwraca. W końcu Orgon wychodzi, bo „Pali mnie głowa”.

  10. 10
    akt II, sc. III

    Doryna wyrzuca Mariannie, że milczała. Marianna umie tylko zagrozić, że się zabije. Doryna drwi z niej i maluje jej życie „panią Tartuffe’ową” na prowincji: koczobryk, ławnik i burmistrzowa, bale przy kobzach, marionetki. Gdy Marianna chce odejść, obiecuje pomoc.

  11. 11
    akt II, sc. IV

    Walery słyszał już o nowych planach Orgona. Marianna mówi, że nie wie, co zrobi; Walery „radzi” jej wyjść za Tartuffe’a. Z urażonej dumy oboje się żegnają i kilka razy wracają. Doryna ich godzi i układa plan: Marianna ma pozornie ulec i grać na zwłokę (choroba, spotkany pogrzeb, zbite zwierciadło, sen o mętnej wodzie), Walery ma zebrać przyjaciół.

  12. 12
    akt III, sc. I

    Damis chce zrobić skandal. Doryna mówi, że działać ma macocha: Tartuffe ma do Elmiry słabość, a ona chce z nim porozmawiać o ślubie Marianny. Damis chowa się w gabinecie.

  13. 13
    akt III, sc. II

    Pierwsze wejście Tartuffe’a. Widząc Dorynę, woła do sługi o dyscyplinę z włosianką i o jałmużnę dla więźniów. Podaje Dorynie chustkę, żeby zakryła piersi. Doryna odpowiada, że nie skusiłby jej nawet jego nagi widok.

  14. 14
    akt III, sc. III

    Tartuffe sam na sam z Elmirą ściska jej palce, kładzie rękę na kolanie, porusza jej chusteczkę. Na pytanie o ślub z Marianną mówi, że nęcą go „Inne wdzięki”, i wyznaje Elmirze miłość. Elmira obiecuje nic nie mówić mężowi, jeśli Tartuffe pomoże w ślubie Marianny z Walerym.

  15. 15
    akt III, sc. IV–V

    Damis wychodzi z gabinetu i zapowiada, że powie ojcu. Elmira prosi, żeby tego nie robił, ale Damis przy Orgonie powtarza, co słyszał.

  16. 16
    akt III, sc. VI

    Tartuffe nie zaprzecza, tylko oskarża sam siebie i każe Orgonowi wierzyć synowi. Orgon klęka i całuje Tartuffe’a, na syna woła „żmijo”. Zapowiada, że Marianna poślubi Tartuffe’a „dziś w wieczór”, a Damisa wydziedzicza, przeklina i wyrzuca z domu.

  17. 17
    akt III, sc. VII

    Tartuffe udaje, że musi odejść, i obiecuje unikać Elmiry. Orgon odpowiada: „na złość wszystkim” ma z nią przebywać. Zapisuje mu cały majątek, bo zięć i przyjaciel jest dla niego wart więcej niż syn, żona i krewni.

  18. 18
    akt IV, sc. I

    Kleant prosi Tartuffe’a, żeby pojednał ojca z synem i nie brał majątku prawego dziedzica. Tartuffe zasłania się wolą nieba: zapis przyjmuje tylko po to, żeby majątek nie wpadł „w złe ręce”. Rozmowę ucina, bo jest „wpół do czwartéj” i czeka go „pobożne zajęcie”.

  19. 19
    akt IV, sc. II–III

    Orgon przynosi kontrakt ślubny. Marianna na kolanach prosi, żeby oddał Tartuffe’owi majątek, nawet jej własny, a ją puścił do klasztoru. Orgon odmawia. Elmira proponuje, że pokaże mu prawdę na własne oczy; Orgon się zgadza.

  20. 20
    akt IV, sc. IV–V

    Elmira chowa męża pod stołem („siedź cicho pod dywanem”) i uprzedza, że będzie udawać. Tartuffe najpierw jej nie wierzy i żąda dowodu. Tłumaczy, że grzech można usprawiedliwić czystym zamiarem, a grzech ukryty nie jest grzechem. Elmira kaszle i stuka w stół. Tartuffe mówi, że Orgona można „za nos wodzić”.

  21. 21
    akt IV, sc. VI–VII

    Orgon wychodzi spod stołu, gdy Tartuffe poszedł sprawdzić drzwi, i powstrzymuje go, zanim ten obejmie Elmirę. Każe mu się wynosić. Tartuffe odpowiada, że to Orgon wyjdzie: „Ten dom do mnie należy, moją jest własnością”.

  22. 22
    akt IV, sc. VIII

    Orgon mówi Elmirze, że darowizna to nie wszystko: niepokoi go „pewna szkatułka”, i idzie sprawdzić, czy jest na górze.

  23. 23
    akt V, sc. I

    Orgon wyjaśnia Kleantowi: szkatułka należy do jego przyjaciela Argasa i są w niej ważne papiery. Oddał ją Tartuffe’owi, żeby w razie śledztwa móc przysiąc, że jej nie ma. Teraz Orgon mówi, że już „w pobożnych nie wierzę”. Kleant ostrzega go przed nową skrajnością.

  24. 24
    akt V, sc. II–III

    Damis chce obciąć Tartuffe’owi uszy; Kleant go powstrzymuje. Przychodzi pani Pernelle i nie wierzy synowi, choć ten powtarza, że widział wszystko sam. Doryna kwituje: „Pan wprzód nie chciałeś wierzyć, tu panu nie wierzą”.

  25. 25
    akt V, sc. IV

    Loyal, woźny, przynosi nakaz: rodzina ma opuścić dom, bo jego właścicielem jest teraz Tartuffe. Daje czas do rana, a noc spędzi w domu z dziesięcioma ludźmi. Damis i Doryna grożą mu kijem.

  26. 26
    akt V, sc. V–VI

    Pani Pernelle wreszcie wierzy. Walery przynosi wiadomość: Tartuffe oskarżył Orgona przed księciem i oddał mu szkatułkę zdrajcy stanu, a Orgon ma być aresztowany. Walery ma na dole powóz i tysiąc luidorów na ucieczkę.

  27. 27
    akt V, sc. VII

    Tartuffe przychodzi z Urzędnikiem i zatrzymuje Orgona w drzwiach. Na zarzut niewdzięczności odpowiada, że służba księciu jest ważniejsza. Kleant pyta, czemu nie doniósł wcześniej i czemu brał dary od „przestępcy”. Urzędnik aresztuje Tartuffe’a: książę rozpoznał w nim łotra znanego pod innym nazwiskiem, unieważnia darowiznę i przebacza Orgonowi szkatułkę za dawne zasługi.

  28. 28
    akt V, sc. VIII

    Kleant powstrzymuje Orgona od wyzwisk pod adresem Tartuffe’a i radzi podziękować księciu. Orgon zgadza się i zapowiada wesele Walerego z Marianną.

Kto jest kim

Tartuffe Obłudnik, którego Orgon przygarnął z nędzy. Przy ludziach modli się, rozdaje jałmużnę i gani innych za grzechy, w domu je i pije za kilku. Ma poślubić Mariannę, zaleca się do Elmiry, bierze od Orgona majątek i szkatułkę. Okazuje się łotrem znanym księciu pod innym nazwiskiem.
Orgon Pan domu, niegdyś dzielny w służbie królewskiej. Zaślepiony Tartuffe’em: łamie słowo dane Waleremu, wydziedzicza Damisa, zapisuje obłudnikowi majątek. Przejrzy dopiero spod stołu, a wtedy wpada w drugą skrajność: nie wierzy żadnym pobożnym.
Pani Pernelle Matka Orgona. Otwiera sztukę kłótnią z całą rodziną i obroną Tartuffe’a. W akcie V nie wierzy synowi, że widział wszystko sam („Nie zawsze to jest prawdą, co widzimy sami”), i zmienia zdanie dopiero po wizycie woźnego.
Elmira Żona Orgona, macocha Damisa i Marianny, siostra Kleanta. Spokojna, woli śmiech niż awanturę. Po wygnaniu Damisa sama zastawia na Tartuffe’a pułapkę z mężem pod stołem.
Damis Syn Orgona, porywczy. Podsłuchuje zaloty Tartuffe’a i od razu mówi ojcu, psując plan Elmiry. Ojciec go wydziedzicza i przeklina. W akcie V chce Tartuffe’owi „obciąć oba uszy”.
Marianna Córka Orgona, zaręczona z Walerym. Wobec ojca potulna: „Posłuszeństwo, to córki największa ozdoba”. Grozi, że się zabije, prosi o klasztor. W finale ojciec obiecuje jej ślub z Walerym.
Walery Narzeczony Marianny; Orgon cofa mu słowo, bo słyszał, że to gracz i „libertyn”. Kłóci się z Marianną z urażonej dumy. W akcie V ostrzega Orgona przed aresztowaniem i przynosi mu powóz i pieniądze.
Kleant Szwagier Orgona, brat Elmiry. Głos rozsądku (rezoner): odróżnia prawdziwą pobożność od udawanej, przekonuje Tartuffe’a, żeby nie brał majątku, a w finale radzi Orgonowi umiar.
Doryna Garderobiana Marianny. Od początku nazywa Tartuffe’a obłudnikiem, kłóci się z Orgonem, godzi zakochanych i obmyśla plan zwłoki. Pani Pernelle mówi o niej: „mocna w gębie i impertynentka”.
Loyal Woźny sądowy z Normandii, od czterdziestu lat w urzędzie, przysłany przez Tartuffe’a z nakazem eksmisji. Grzeczny i słodki w słowach, bezwzględny w sprawie. Doryna: „ma bardzo nielojalną minę”. U Boya: pan Lojalski.
Urzędnik Wysłannik księcia. Przychodzi z Tartuffe’em, jakby miał aresztować Orgona, a aresztuje Tartuffe’a i ogłasza wyrok księcia. U Boya: Oficer.
Flipote Służąca pani Pernelle. Nic nie mówi, dostaje policzek na koniec sceny I.
Wawrzyniec Sługa Tartuffe’a, nie pojawia się na scenie. Według Doryny wyrzuca domownikom róż i muszki i podarł chustkę znalezioną w „Świętych Kwiecie”.
Argas Przyjaciel Orgona, nie pojawia się na scenie. W chwili rozstania dał mu w sekrecie szkatułkę z ważnymi papierami; Walery nazywa go zdrajcą stanu.
Książę (monarcha) Władca, który nie pojawia się na scenie. Rozpoznaje w Tartuffie oszusta, unieważnia darowiznę i przebacza Orgonowi szkatułkę za dawną służbę.

Sceny, o które pytają, z cytatem z tekstu

Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie Wolnych Lektur, przekład Kazimierza Zalewskiego). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.

akt I, sc. V

„A Tartuffe?” — „Biedny człowiek!”

Orgon wraca po dwóch dniach. Doryna mówi mu o gorączce, bezsenności i upuszczaniu krwi u Elmiry, a on za każdym razem pyta o Tartuffe’a. Na wiadomość, że ten zjadł kolację, spał do rana i wypił wino, czterokrotnie odpowiada „Biedny człowiek!”.

W jego zdrowiu nie ma żadnej zmiany; Zawsze jest tłusty, gruby, świeżutki, rumiany.
Doryna

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Najbardziej znana scena sztuki: pytania o funkcję powtórzenia i o to, co mówi o zaślepieniu Orgona.

akt I, sc. VI

Czego nauczył Orgona Tartuffe

Orgon próbuje opisać Tartuffe’a i się zacina. Potem mówi, czego się od niego nauczył: nie przywiązywać się do nikogo. Opowiada o ich spotkaniu w kościele i o tym, jak Tartuffe oskarżał się, że w czasie modlitwy zabił pchłę.

On mnie uczy skłonności nie mieć do niczego; Przez niego wszelka miłość w mej duszy się starła; Mógłby brat umrzeć, dzieci, matka by umarła, Lub żona, to mnie wszystko obchodzi, ot tyle
Orgon

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Z tych wersów pada pytanie, jak daleko sięga zaślepienie Orgona: wyrzeka się uczuć do rodziny w imię pobożności.

akt I, sc. VI

Kleant o fałszywej pobożności

Kleant zarzuca Orgonowi, że nie odróżnia twarzy od maski ani fałszywych pieniędzy od dobrych. Opisuje obłudników, którzy modlą się dla kariery, i ludzi naprawdę pobożnych (Aryston, Peryander, Oront, Alcydam, Klitander), którzy mają „wstręt do grzechu, lecz nie do grzesznika”.

Pieniądze i godności, oto są ich cele, Za to się biją w piersi i modlą w kościele, Aby w zręcznie osnutym tej obłudy wątku, Idąc niebieskim szlakiem dojść aż do majątku.
Kleant

Dlaczego to pada na sprawdzianie: To odpowiedź na pytanie, czy Molier atakuje religię czy obłudę: Kleant wprost rozdziela jedno od drugiego.

akt II, sc. II

Doryna przeciw Orgonowi

Doryna nie pozwala Orgonowi dokończyć ani jednej myśli o ślubie córki z Tartuffe’em. Wytyka, że pobożny nie powinien chwalić się szlachectwem, i ostrzega, że przymuszona żona łatwo zdradzi męża. Orgon próbuje dać jej policzek i ucieka z bólem głowy.

A kto córkę chce gwałtem przymusić w tej mierze, Ten rachunek przed Bogiem za jej błędy bierze.
Doryna

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o rolę Doryny i o konflikt ojca z dziećmi: służąca mówi to, czego Marianna nie ma odwagi powiedzieć.

akt III, sc. II

Chustka dla Doryny

Tartuffe wchodzi i od razu, żeby Doryna słyszała, woła do sługi o dyscyplinę i jałmużnę dla więźniów. Potem podaje jej chustkę. Doryna odpowiada, że to on musi być słaby na pokusy, skoro ciało tak na niego działa.

Ażeby przykryć piersi odkryte nieskromnie. Takim przedmiotem duszę bliźnich ranisz srogo, Bo grzeszne myśli przez to do głowy przyjść mogą.
Tartuffe

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pierwsza scena z Tartuffe’em i przykład obłudy na pokaz; nauczyciel pyta, co Tartuffe robi, zanim cokolwiek powie.

akt III, sc. III

Pierwsze wyznanie Elmirze

Tartuffe dowodzi, że kochając piękno Elmiry, wielbi Stwórcę, a jego namiętność „może się pogodzić z cnotą”. Obiecuje dyskrecję: tacy jak on dadzą kobiecie „Mieć przyjemność bez trwogi, miłość bez skandalu”. Elmira przyjmuje to spokojnie i stawia warunek: ślub Marianny z Walerym.

Czyż za to żem pobożny, nie mam być człowiekiem?
Tartuffe

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Bank pyta o technikę manipulacji: Tartuffe używa języka religii, żeby usprawiedliwić pożądanie.

akt III, sc. VI

Tartuffe oskarża sam siebie

Damis mówi ojcu o zalotach. Tartuffe nie broni się: nazywa się grzesznikiem i łotrem, klęka i prosi, żeby Orgon nie karał syna. Orgon klęka razem z nim, a Damisa wydziedzicza i wypędza. Pokora działa lepiej niż każda obrona.

Tak jest, mój drogi synu, mów żem jest nędznikiem, Zdrajcą, złodziejem, łotrem, podłym rozbójnikiem,
Tartuffe

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie „jak Tartuffe reaguje na oskarżenia Damisa” jest w banku dosłownie; odpowiedź: przyznaje się do wszystkiego i tym wygrywa.

akt IV, sc. V

Orgon pod stołem

Elmira udaje, że odwzajemnia uczucie. Tartuffe żąda dowodu, a na jej obawę przed niebem odpowiada: „Jest nauka, co w miarę potrzeb się przemienia”. Elmira kaszle i stuka w stół, a Orgon wciąż nie wychodzi. Tartuffe zapewnia, że Orgon „choćby wszystko widział, to w nic nie uwierzy”.

A złe jest wtedy tylko, kiedy świat wie o nim; Tylko zgorszenie za błąd trzeba liczyć w życiu, A ten wcale nie grzeszy, kto grzeszy w ukryciu.
Tartuffe

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Kulminacja komedii i najczęstsze pytanie o komizm sytuacyjny; bank pyta też o dwa argumenty Tartuffe’a: kazuistykę i grzech w ukryciu.

akt V, sc. III

Pani Pernelle nie wierzy

Orgon opowiada matce o zdradzie Tartuffe’a. Pani Pernelle odpowiada jego dawnymi argumentami: uczciwym się zazdrości, ludzie plotkują. Orgon krzyczy, że widział wszystko na własne oczy. Doryna przypomina mu, że sam wcześniej nie wierzył domownikom.

Mój Boże! często pozór właśnie nas omami. Nie zawsze to jest prawdą, co widzimy sami.
Pani Pernelle

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o porównanie Orgona z matką: scena odwraca role, teraz Orgon jest tym, któremu się nie wierzy.

akt V, sc. VII

Wyrok księcia

Tartuffe przychodzi aresztować Orgona i mówi o obowiązku wobec księcia. Urzędnik każe iść do więzienia Tartuffe’owi. Wyjaśnia, że książę rozpoznał w nim łotra znanego pod innym nazwiskiem, unieważnia darowiznę, zwraca papiery i przebacza Orgonowi szkatułkę.

Podłości znieść nie może panujący książę; Jego wzroku pozorem kłamca nie oszuka,
Urzędnik

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytania o zakończenie i deus ex machina: kto ratuje rodzinę, dlaczego i czy to rozwiązanie wynika z akcji.

Liczby, które trzeba pamiętać

4 × „A Tartuffe?”

Tyle razy Orgon zadaje to pytanie w akcie I, sc. V i tyle razy odpowiada „Biedny człowiek!”. Piąty raz to zdanie pada z ust Orgona w akcie III, sc. VII, gdy zapisuje Tartuffe’owi majątek, a ostatni raz mówi je ironicznie Doryna w akcie V, sc. III.

2 dni na wsi

Orgon wraca po dwóch dniach: „Przez te dwa dni co słychać, czy wszyscy tu zdrowi?”. W tym czasie Tartuffe zjadł „potrawkę cielęcą i dwie kuropatwy” i wypił na śniadanie „Cztery kieliszki wina” (akt I, sc. V).

33 sceny, wejście w III, sc. II

Pięć aktów po 6, 4, 7, 8 i 8 scen. Tytułowy bohater wchodzi dopiero w dwunastej scenie od początku, po dwóch aktach.

Wpół do czwartej

Tą godziną Tartuffe ucina rozmowę z Kleantem o majątku Damisa: „już jest wpół do czwartéj” i czeka go „pobożne zajęcie” (akt IV, sc. I).

40 lat i 10 ludzi

Loyal jest woźnym „Od lat czterdziestu”. Zapowiada, że „Z dziesięciu mymi ludźmi” prześpi noc w domu, a rodzina ma się wynieść rano (akt V, sc. IV).

100 i 1000 luidorów

Sto luidorów Orgon dałby na stronie za jeden cios pięścią w Loyala (akt V, sc. IV). Tysiąc luidorów przynosi Walery na ucieczkę Orgona (akt V, sc. VI).

Jak wyglądają pytania: 79 zadań z „Świętoszka” w banku

20 zamkniętych, 12 otwartych, 10 wielokrotnego wyboru, 3 wiązki zadań do jednego fragmentu tekstu, 2 rozprawki, 1 dopasowanie i 1 z lukami. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.

Fakty

Krótkie, zamknięte: autor, miejsce akcji, liczba aktów, zakończenie. Na sprawdzianach klasowych to zwykle pierwsza część.

  • •Kto jest autorem komedii „Świętoszek”?
  • •Gdzie rozgrywa się akcja „Świętoszka”?
  • •Na ile aktów podzielona jest komedia „Świętoszek”?
  • •Które z poniższych postaci są dziećmi Orgona?
  • •Jak kończy się komedia?

Kto jest kim

Rodzina Orgona, służba i to, kto od początku widzi obłudę.

  • •Kim jest Orgon w komedii?
  • •Kim jest Doryna i jaką rolę pełni w komedii?
  • •Połącz postacie z ich rolami w komedii:
  • •Które postacie od początku widzą obłudę Tartuffe’a i próbują otworzyć oczy Orgonowi?
  • •Które cechy Tartuffe’a wymieniają domownicy Orgona?

Sceny i ich przyczyny

Pytania „co robi” i „dlaczego”: wymagają znajomości przebiegu zdarzeń, nie tylko faktu.

  • •Za kogo Orgon chce wydać swoją córkę Mariannę i kto jest jej prawdziwym narzeczonym?
  • •Co robi Orgon, gdy Damis donosi mu o zalotach Tartuffe’a do Elmiry?
  • •Opisz, jak Tartuffe reaguje na oskarżenia Damisa w akcie III, scena VI.
  • •Jak Elmira udowadnia Orgonowi obłudę Tartuffe’a w akcie IV?
  • •Wyjaśnij, jak Tartuffe uzasadnia Elmirze, że ich romans nie będzie grzechem (akt IV).

Interpretacja

Komizm, gatunek, obłuda a religia, zakończenie. Tu traci się najwięcej punktów, bo trzeba pokazać pojęcie na konkretnej scenie.

  • •Jakie rodzaje komizmu występują w „Świętoszku”? Które zestawienie jest najprecyzyjniejsze?
  • •Dlaczego „Świętoszek” jest jednocześnie komedią charakterów i komedią intrygi? Podaj argumenty za obiema klasyfikacjami.
  • •Czy „Świętoszek” jest krytyką religii, czy krytyką obłudy? Przedstaw argumenty obu stron i sformułuj własną ocenę.
  • •Porównaj postawy Orgona i pani Pernelle wobec Tartuffe’a. Co ich łączy, a co dzieli?
  • •Zakończenie komedii (interwencja króla) jest przykładem zabiegu „deus ex machina”. Jak ocenić ten zabieg w kontekście całości dzieła?
Rozpocznij sesję z „Świętoszka” →

10 pytań losowanych z banku, otwarte ocenia AI. Sesja startuje od razu.

Tematy rozprawek z „Świętoszka”

  • Obłuda jako zagrożenie społeczne. Omów zagadnienie na podstawie „Świętoszka” Molièra. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
  • Czy Orgon jest ofiarą Tartuffe’a, czy współtwórcą własnego nieszczęścia?
🎯 ZAKRES MATERIAŁU

Świętoszek — co musisz umieć

13 kluczowych umiejętności — każda przećwiczona na konkretnych zadaniach z bazy.

1

Tartuffe — TYP OBŁUDNIKA, mechanizm manipulacji religijnej

TARTUFFE to tytułowy bohater i CENTRALNA postać komedii — MISTRZ MANIPULACJI RELIGIJNEJ, najsłynniejszy literacki obłudnik świata. Postać NA TYLE wpływowa, że jego imię stało się SYNONIMEM HIPOKRYZJI (francuski 'tartuferie' = obłuda, 'un tartuffe' = obłudnik). POCHODZENIE: wędrowny ŻEBRAK, najprawdopodobniej UCIEKINIER przed prawem (na końcu okaże się POSZUKIWANYM ŁOTREM). Poznany przez ORGONA w KOŚCIELE: padł obok niego na kolana, bił się w piersi, całował podłogę, robił 'pobożne gesty'. Orgon dał mu jałmużnę, Tartuffe oddał połowę (pozorna szczodrość). Wkradł się w zaufanie, mieszka w domu Orgona jako DUCHOWY PRZEWODNIK. CECHY: 1) HIPOKRYTA — udaje pobożność, a JEST: a) ŻARŁOKIEM (Doryna opisuje: 'potrawka cielęca i dwie kuropatwy, cztery kieliszki wina' na śniadanie, 'zjada za dziesięciu'), b) ŚPIOCHEM (śpi do południa), c) ROZPUSTNIKIEM (pożąda Elmiry — żony swojego dobroczyńcy), d) CHCIWCEM (chce majątku Orgona). 2) TYRAN — choć przyszedł jako żebrak, RZĄDZI domem jak pan (Doryna: 'pana udawać zaczyna'). Komorny Orgona musi mu służyć. 3) UMIE GRAĆ — perfekcyjnie steruje reakcjami otoczenia. WEJŚCIE NA SCENĘ (akt III, scena II) — opóźnione, MISTRZOWSKIE. Pierwsze słowa: do służącego o WŁOSIANNICY i DYSCYPLINIE ('Laurencjusz! Schowaj-że tam włosiennicę z biczem'). Druga reakcja: na widok DORYNY z odsłoniętym dekoltem każe zakryć piersi chustką ('Nakryj-że tę pierś, bom ja jej widzieć nie powinien... Takie rzeczy duszę pobudzają'). DEMASKACJA NATYCHMIASTOWA — widz od razu wie, że to obłudnik (Doryna: 'Tak łatwo wzdraga się ten purytanin?'). NARZĘDZIA MANIPULACJI: a) OSTENTACJA POBOŻNOŚCI — modlitwa na pokaz, włosiannica, dyscyplina, posty (Orgon: 'kogo widzą na rynku, gdy ksiądz jałmużny żebrze? Tartuffe!'). b) POZORNA POKORA — gdy DAMIS go demaskuje w III akcie (donos o oświadczeniu Elmirze), Tartuffe NIE zaprzecza, lecz SAMOOSKARŻA się: 'Jam winny, jam grzesznik najnikczemniejszy... każda chwila w mym życiu to jest zbrodnia nowa'. Prosi, by Orgon go ukarał i wypędził. EFEKT: Orgon, widząc tę 'skruchę', UTWIERDZA się, że Tartuffe jest święty, a Damis kłamie z zazdrości. WYDZIEDZICZA syna! Pozorna pokora jest MISTRZOWSKĄ MANIPULACJĄ — im bardziej Tartuffe się oskarża, tym bardziej Orgon go broni. c) JĘZYK RELIGIJNY do uzasadnienia GRZECHU — oświadczenie Elmirze (akt III, scena III): 'Uczucie, co nam każe wzdychać do wieczności, nie zabija w nas wcale doczesnej miłości. Cóż to dziwnego, że mając niebiańskie skarbnice, kochamy ich na ziemi widome odbicia? Piękność, którą widzimy, dziełem jest Stwórcy'. Tartuffe TŁUMACZY pożądanie jako UWIELBIENIE Boga przez Jego stworzenie. To kwintesencja obłudy — sacrum użyte do przykrycia grzechu. d) KAZUISTYKA — w IV akcie do Elmiry: 'Jest nauka, co w miarę potrzeb się przemienia, by rozluzować węzły naszego sumienia'. Nawiązanie do JEZUICKIEJ METODY MORALNEJ (krytykowanej przez Pascala w 'Prowincjałkach') — dopasowywania zasad do sytuacji. Tartuffe BUDUJE pseudo-teologię, która pozwala mu grzeszyć z czystym sumieniem. e) ARGUMENT TAJEMNICY — 'tylko zgorszenie za błąd trzeba liczyć w życiu, a ten wcale nie grzeszy, kto grzeszy w ukryciu'. To DEMASKUJE całą moralność Tartuffe'a: nie chodzi o DOBRO, lecz o POZORY. Etyka skuteczności, nie sumienia. f) MATERIALNA BROŃ (najgroźniejsza) — gdy Orgon go wypędza w V akcie, Tartuffe ujawnia: dom prawnie należy do NIEGO (DAROWIZNA notarialna), ma SZKATUŁKĘ z dokumentami przyjaciela Orgona — Argasa (kompromitującymi politycznie, przemyt politycznych dokumentów). SZANTAŻ + GROŹBA DENUNCJACJI. UPADEK: w finale komedii pojawia się URZĘDNIK KRÓLEWSKI z nakazem aresztowania Tartuffe'a — okazuje się ZNANYM ŁOTREM, oszustem ścigánym pod wieloma nazwiskami. Król rozpoznał go przez wywiad i ARESZTUJE. Sprawiedliwość zwycięża, ale tylko dzięki INTERWENCJI Z GÓRY (deus ex machina). Bez króla — Tartuffe by wygrał. INTERPRETACJE Tartuffe'a: a) Czysty MANIPULANT-cyniak (klasyczne odczytanie). b) MISTRZ retoryki religijnej (perspektywa lingwistyczna). c) ARCHETYP fałszywego proroka, sekciarza, manipulatora medialnego (lektura aktualizująca). d) Symbol KAZUISTYKI jezuickiej (krytyka teologii moralnej). e) MOLIÈRE'OWSKI typ — przejaskrawiony do funkcji satyrycznej. WAŻNE: Molière atakuje OBŁUDNIKA, nie religię (Kleant rozróżnia prawdziwą pobożność od fałszywej). Tartuffe jest SKAŻENIEM religii, nie jej istotą. NA MATURZE — Tartuffe to standard. Trzeba znać: pochodzenie (kościół, żebrak), wejście (III akt z chustką), narzędzia obłudy (pokora, kazuistyka, sacrum/grzech, materialne), kluczowe sceny (oświadczenie Elmirze, donos Damisa, scena pod stołem, finał).

2

Orgon — TYP NAIWNEGO, zaślepienie i współwina ofiary

ORGON to drugi główny bohater komedii — BOGATY MIESZCZANIN PARYSKI, mąż Elmiry, ojciec Damisa i Marianny, syn pani Pernelle. NIE jest 'głupcem' w prostym sensie — to POSTAĆ ZŁOŻONA, jednocześnie OFIARA Tartuffe'a i WSPÓŁTWÓRCA własnego nieszczęścia. Molière używa Orgona do pokazania, że OBŁUDA działa tam, gdzie jest GOTOWOŚĆ DO BYCIA OSZUKANYM. POZYCJA SPOŁECZNA: bogaty mieszczanin, prawdopodobnie wcześniej WSPIERAŁ króla podczas Frondy (otrzymał SZKATUŁKĘ Argasa za zasługi). Wygodne mieszczańskie życie, ale OD KIEDY poznał Tartuffe'a w KOŚCIELE — wszystko się zmieniło. Tartuffe stał się dla niego AUTORYTETEM duchowym, 'BRATEM', wzorem do naśladowania. CHARAKTERYSTYKA: 1) NAIWNY — wierzy w to, co chce widzieć. Nie SPRAWDZA, nie KRYTYKUJE. Słynna scena 'A Tartuffe? — Biedny człowiek!' (akt I, scena V): wraca z dwudniowej podróży, Doryna opisuje, jak ciężko chorowała Elmira (gorączka, ból głowy), Orgon pyta tylko: 'A Tartuffe?'. Doryna: 'Najlepiej się trzyma. Aż mu się rumieniec na obie strony rozszerzył.' Orgon: 'Biedny człowiek!' Następnie Doryna: jadł dwie kuropatwy i potrawkę cielęcą, pił cztery kieliszki wina, spał aż do południa. Orgon ZA KAŻDYM RAZEM: 'Biedny człowiek!'. Kontrast między CIERPIENIEM ŻONY a ŻARŁOCZNOŚCIĄ obłudnika, którego Orgon nazywa 'biednym', jest jednocześnie KOMICZNY i DEMASKUJĄCY. 2) ZAŚLEPIONY — Kleant w akcie I wprost: 'Wszystko jedno, pobożność szczera, czy obłuda, jednakową w pojęciu twym znajdują łaskę, i jednakowo cenisz twarz człeka i maskę?'. Orgon nie potrafi ODRÓŻNIĆ pozoru od prawdy. Mówi o Tartuffie ledwie: 'To jest człowiek... który... ach... człowiek... to jest człowiek!' (jąka się, nie ma argumentów). 3) SZUKAJĄCY AUTORYTETU — Orgon CHCE Tartuffe'a, potrzebuje DUCHOWEGO PRZEWODNIKA. Mówi: 'On mnie uczy skłonności nie mieć do niczego' — chce być jak Tartuffe OBOJĘTNY na świat. Szuka POCZUCIA WYŻSZOŚCI MORALNEJ nad otoczeniem. To kluczowa diagnoza Molière'a: obłudnik znajduje ofiarę, która CHCE być oszukana. 4) TYRAN RODZINNY — paradoksalnie, naiwny w stosunku do Tartuffe'a, jest TYRANEM wobec rodziny. WYDZIEDZICZA syna Damisa (akt III) po jego donosie. WYPĘDZA z domu. Zmusza córkę MARIANNĘ do małżeństwa z Tartuffem (była zaręczona z Walerym): 'Marianna, ja cię chcę dać Tartuffowi za męża. Tu już nie ma sprzeciwu. Ja kazałem, dosyć!'. Ignoruje uczucia żony, dzieci, ostrzeżenia rodziny. 5) UPÓR — im bardziej wszyscy ostrzegają, tym MOCNIEJ Orgon broni Tartuffe'a. To upór zaślepionego ego. KONSEKWENCJE ZAŚLEPIENIA: a) Wydziedzicza Damisa (utrata syna). b) Zmusza Mariannę do małżeństwa (utrata zaufania córki). c) Oddaje cały majątek Tartuffowi DAROWIZNĄ (utrata domu). d) Powierza Tartuffowi SZKATUŁKĘ z politycznie kompromitującymi dokumentami Argasa (zagrożenie dla samego siebie). e) Zaniedbuje chorą żonę (utrata bliskości). f) Niszczy strukturę rodziny. PRZEJRZENIE NA OCZY — dopiero SCENA POD STOŁEM (akt IV) otwiera Orgonowi oczy. Musiał ZOBACZYĆ i USŁYSZEĆ na własne uszy, jak Tartuffe próbuje uwieść jego żonę, używając kazuistyki. Wyskakuje spod stołu, wypędza obłudnika. ALE Tartuffe odgryza się: 'Ten dom mój. Zaraz to wszyscy zobaczycie. Wam mam ja dowieść, dziwacznymi sposobami, że tych, co mnie chcą zgubić, gubić zechcę sami'. SKRAJNOŚĆ DRUGA — Orgon wpada w skrajność przeciwną. Po przejrzeniu na oczy chce nienawidzić WSZYSTKICH pobożnych. KLEANT GO HAMUJE w V akcie: 'Z jednej ostateczności zaraz wpadasz w drugą... Za to, że jeden oszust nikczemnie cię zmami, to już wszyscy pobożni mają być łotrami?... A jeśli w ostateczność masz już wpadać stale, to lepiej wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale'. To diagnoza GŁÓWNEJ WADY Orgona: BRAK UMIARU. Nie potrafi rozróżniać. Albo ślepe uwielbienie, albo ślepa nienawiść. Nie ma między nimi PRAWDZIWEJ OCENY. To anty-ideał KLASYCYZMU. INTERPRETACJE Orgona: a) OFIARA obłudy — Tartuffe to mistrz manipulacji, każdy mógłby paść. b) WSPÓŁWINOWAJCA — zaślepienie dobrowolne, szuka autorytetu, gotowy być oszukany. c) TYRAN domowy — pod pretekstem pobożności narzuca wolę rodzinie. d) PSYCHOLOGICZNA SŁABOŚĆ — potrzeba wyższości moralnej. e) BRAK UMIARU (klasycystyczna diagnoza Kleanta). NAJDOJRZALSZA interpretacja: Orgon jest ofiarą, ale TAKŻE WSPÓŁTWÓRCĄ — obłuda działa tylko tam, gdzie jest GOTOWOŚĆ do bycia oszukanym. NA MATURZE — pytania o Orgona są standardowe. Trzeba znać: typ NAIWNEGO, scenę 'Biedny człowiek!', wydziedziczenie syna, zmuszanie córki, darowiznę i szkatułkę, scenę pod stołem, skrajność końcową, diagnozę Kleanta. Esej często: 'Czy Orgon jest ofiarą czy współsprawcą?'.

3

Elmira i Doryna — kobieca inteligencja i odwaga, demaskacja obłudy

ELMIRA i DORYNA to NAJSILNIEJSZE postacie kobiece komedii. Molière czyni KOBIETY mądrzejsze i odważniejsze od mężczyzn — to ważny element jego krytyki społecznej (XVII w. — kobiety formalnie podporządkowane, ale w salonach intelektualnie aktywne). DORYNA — garderobiana Marianny (pokojówka), POSTAĆ Z TRADYCJI: typ SPRYTNEJ SŁUŻĄCEJ z komedii dell'arte (Colombina), antycznej (sługa-konfident u Plautusa, Terencjusza). U Molière'a służący są często MĄDRZEJSI od panów — krytyka klasowego przesądu. CECHY DORYNY: 1) SPRYTNA — od początku przejrzała Tartuffe'a (przed Orgonem!). Widzi to, czego on nie widzi. 2) ODWAŻNA — JEDYNA OTWARCIE drwi z Tartuffe'a, nie boi się Orgona. W scenie z Tartuffem (akt III): 'Tak łatwo wzdraga się ten purytanin?... cóż w pokusy stawia tę duszę gołębi?'. 3) DOWCIPNA — RIPOSTY i KOMENTARZE są źródłem KOMIZMU SŁOWNEGO. Słynne 'BIEDNY CZŁOWIEK!' — ironicznie powtarzane. Trafne metafory. Komentarze pod nosem. 4) AKTYWNA — nie tylko mówi, ale DZIAŁA. Broni Marianny przed wymuszonym małżeństwem. Godzi pokłóconych Walerego z Marianną (zaaranżowana lover's quarrel — akt II, scena IV — Walery i Marianna kłócą się z uporu, Doryna ich łączy fizycznie chwytając za ręce). Organizuje strategię oporu rodziny. 5) GŁOS LUDU — reprezentuje ZDROWY ROZSĄDEK ludzi prostych. Patrzy na sprawy bez ideologicznych okularów. Funkcje Doryny: a) Zdroworozsądkowy KOMENTATOR (widzi prawdę od początku). b) Źródło HUMORU (dialog z Orgonem o małżeństwie Marianny, riposty). c) Aktywna uczestniczka INTRYGI (godzi pokłóconych, planuje strategię). d) KRYTYKA KLASOWA (mądrzejsza od panów). ELMIRA — żona Orgona, druga żona (Damis i Marianna to dzieci z pierwszego małżeństwa), prawdopodobnie znacznie MŁODSZA od męża. SPRYTNA, ODWAŻNA, LOJALNA wobec męża, ale NIEZALEŻNA myślowo. Nie krzyczy, nie histeryzuje — DZIAŁA strategicznie. CECHY: 1) INTELIGENCJA — szybko rozpoznaje obłudę Tartuffe'a, ale wie, że Orgon nie uwierzy słowom. Musi DOWIEŚĆ empirycznie. 2) ODWAGA — RYZYKUJE własnym HONOREM dla otwarcia oczu mężowi. To nadzwyczajne posunięcie w XVII w. (kobieta SAM NA SAM z mężczyzną, udawanie afektu). 3) LOJALNOŚĆ — robi to dla rodziny, nie dla siebie. Chce ocalić małżeństwo, dzieci, majątek. 4) STRATEG — planuje, kalkuluje. PIERWSZA PRÓBA DEMASKACJI (akt III, scena III): rozmawia z Tartuffem sam na sam, by go przekonać, by zrezygnował z małżeństwa z Marianną. Tartuffe wykorzystuje okazję — składa MIŁOSNE OŚWIADCZENIE, dotyka kolana, maca jej suknię. Język religijny ('piękno wasze, dzieło Stwórcy'). Tartuffe pisze 'palcem znaki' na klepsie sukni. Elmira jest oburzona, ale ZATRZYMUJE się — wie, że musi mieć ŚWIADKA. Wchodzi DAMIS (podsłuchiwał), chce wszystko opowiedzieć ojcu. Elmira PROSI go o milczenie — przeczuwa, że Orgon i tak nie uwierzy. Damis nie słucha, mówi ojcu. Skutek: Tartuffe pozorną pokorą wygrywa, Orgon wydziedzicza Damisa. Elmira miała rację. DRUGA PRÓBA DEMASKACJI — SCENA POD STOŁEM (akt IV, sceny IV-VII). PLAN: Elmira przekonuje Orgona, że MUSI ZOBACZYĆ NA WŁASNE OCZY. Chowa go pod stołem przykrytym dywanem. Sprowadza Tartuffe'a pod pretekstem rozmowy. UDAJE, że jest gotowa ulec jego zalotom (mówi, że wcześniej nie chciała tylko z powodów towarzyskich). Tartuffe WIERZY, znów składa oświadczenie, używa KAZUISTYKI ('grzech w ukryciu nie jest grzechem'), próbuje fizycznie. Elmira KASZLE — sygnały do Orgona pod stołem. W końcu Orgon wyskakuje. Tartuffe ZDEMASKOWANY. ELMIRA jako PROWOKATORKA — niezwykła rola dla kobiety w XVII w. Pokazuje INTELIGENCJĘ i ODWAGĘ. Plan zadziałał, gdy ostrzeżenia rodziny nie. PORÓWNANIE Elmira vs Doryna: a) METODA: Doryna walczy SŁOWEM (komizm słowny, otwarta drwina), Elmira walczy DZIAŁANIEM (komizm sytuacyjny, plan strategiczny). b) STYL: Doryna bezpośrednia, Elmira subtelna. c) POZYCJA: Doryna służąca (może mówić wprost — nie ma nic do stracenia), Elmira pani (musi działać dyplomatycznie). d) ROLA W DEMASKACJI: Doryna od początku MÓWI prawdę, Elmira na końcu UDOWADNIA. Doryna jest motorem CODZIENNEGO oporu i organizatorką INTRYGI, Elmira jest aktorką ostatecznej DEMASKACJI. WIĘKSZA ROLA w finale — Elmira (scena pod stołem). Większa rola w długim trwaniu — Doryna (cały dom by się rozpadł bez niej). FUNKCJE LITERACKIE: a) PRZECIWWAGA dla zaślepionych mężczyzn (Orgon, Damis impulsywny, Walery niedojrzały). b) NOŚNIK KRYTYKI SPOŁECZNEJ (kobiety mądrzejsze niż mężczyźni). c) ŹRÓDŁO HUMORU (Doryna) i NAPIĘCIA (Elmira). d) KATALIZATORKI fabuły (bez nich Tartuffe by wygrał). KOBIECY GŁOS w komedii — Molière daje kobietom GŁOS i DZIAŁANIE. To NOWATORSTWO w XVII w. To nie 'feminizm' w nowoczesnym sensie, ale UZNANIE inteligencji i odwagi kobiet. NA MATURZE — esej syntetyczny 'Rola kobiet w Świętoszku' jest popularny. Trzeba znać: cechy obu, ich METODY walki z obłudą, rolę w intrydze, scenę pod stołem (Elmira), 'Biedny człowiek!' (Doryna), klasową krytykę.

4

Kleant — REZONATOR, ideał klasycystycznego umiaru, głos Molière'a

KLEANT to SZWAGIER Orgona (BRAT Elmiry), POSTAĆ KLUCZOWA dla zrozumienia stanowiska Molière'a. Pełni rolę REZONATORA (z francuskiego raisonneur) — postaci scenicznej, przez którą autor wyraża własne poglądy. W teatrze klasycystycznym rezonator to typ stały: zdroworozsądkowy KOMENTATOR, nauczyciel umiaru, głos rozumu. CECHY KLEANTA: 1) ROZSĄDNY — nie kieruje się emocjami, lecz analizą. 2) UMIARKOWANY — ucieleśnia IDEAŁ JUSTE MILIEU (złoty środek). 3) ELOKWENTNY — mówi DŁUGIMI monologami pełnymi argumentów. 4) CIERPLIWY — wielokrotnie próbuje przekonać Orgona, choć ten nie słucha. 5) MORALNIE NIENAGANNY — nie jest hipokrytą, ale też nie jest ekstremistą. POSTAĆ FUNKCJONALNA, nie psychologiczna — Kleant istnieje, by wyrazić STANOWISKO Molière'a. KLUCZOWE MONOLOGI KLEANTA: 1) MONOLOG O PRAWDZIWEJ POBOŻNOŚCI (akt I, scena V) — gdy Orgon zachwyca się Tartuffem ('to jest człowiek... ach... człowiek...'), Kleant odpowiada długim monologiem. KLUCZOWE TEZY: a) 'Wszystko jedno, pobożność szczera, czy obłuda, jednakową w pojęciu twym znajdują łaskę, i jednakowo cenisz twarz człeka i maskę?'. Diagnoza: Orgon nie potrafi rozróżniać. b) 'Sztuka i szczerość, jedno uczucie wyrodzi, a pozór czyż dla ciebie za prawdę uchodzi?'. Powtórzenie: prawda vs pozór. c) 'Różnicy osoby od widma nie czujesz, a fałszywe pieniądze za dobre przyjmujesz?'. METAFORA FAŁSZYWYCH PIENIĘDZY — uniwersalny problem: ludzie nie potrafią rozróżnić wartości od pozorów. d) ROZRÓŻNIENIE prawdziwej pobożności od obłudy: 'prawdziwie pobożni nie pyszą się modlitwą, nie szczycą się skruchą, nawracają przykładem, nie plotkami i intygami'. e) PRZYKŁADY ludzi naprawdę zacnych: ARYSTON, PERYANDER, KLITANDER (postaci ujmowne — możliwe imiona symboliczne lub pseudonimy znanych Molière'owi osób). f) Obłudnicy 'modlą się na pokaz, by dojść do majątku i godności' — diagnoza społeczna. g) Pod pozorem pokory 'mordują poświęcanym żelazem' — religia jako BROŃ przeciw bliźnim. Ten monolog to MANIFEST stanowiska Molière'a: krytykuje NIE religię, lecz JEJ FAŁSZOWANIE. 2) MONOLOG O UMIARZE (akt V, ostatni) — gdy Orgon, po przejrzeniu na oczy, wpada w drugą skrajność (chce nienawidzić wszystkich pobożnych), Kleant go HAMUJE. KLUCZOWE TEZY: a) 'Z jednej ostateczności zaraz wpadasz w drugą'. Diagnoza wady: brak UMIARU. b) 'Za to, że jeden oszust nikczemnie cię zmami, to już wszyscy pobożni mają być łotrami?'. Krytyka GENERALIZACJI. c) 'Umiej rozróżnić pozór od prawdziwej cnoty'. Postulat KRYTYCZNEGO MYŚLENIA. d) Słynne zakończenie: 'A jeśli w ostateczność masz już wpadać stale, to LEPIEJ WIERZYĆ W LUDZI, NIŻ NIE WIERZYĆ WCALE'. PRAGMATYCZNY OPTYMIZM — ostrożny, ale nie cyniczny. 3) Cytat KLUCZOWY 'MIEJ WSTRĘT DO GRZECHU, LECZ NIE DO GRZESZNIKA' — chrześcijański humanizm. Stanowisko Molière'a: religia jest DOBRA, ale ludzie ją FAŁSZUJĄ. Nie ATAKUJE wiary, ale OBŁUDNIKA. IDEAŁ KLASYCYSTYCZNY w postaci Kleanta: a) ROZUM ponad emocjami. b) UMIAR (juste milieu) — równowaga, nie skrajności. c) HARMONIA wewnętrzna i społeczna. d) KRYTYCZNE MYŚLENIE. e) ZDROWY ROZSĄDEK (le bon sens). f) Klasycystyczna RÓWNOWAGA między WIARĄ a ROZUMEM. KLEANT a inni REZONATORZY u Molière'a: Filinte w 'Mizantropie', Chryzald w 'Szkole żon', Aryst w 'Szkole mężów'. To stała funkcja postaci u Molière'a — postać wykładająca poglądy autora. KRYTYKA POSTACI REZONATORA: a) Niektórzy badacze widzą w niej SCHEMATYCZNOŚĆ (postać 'gadająca głowa'). b) Inni — KONIECZNĄ FUNKCJĘ artystyczną (komedia bez tezy = tylko zabawa). Molière broni się przed zarzutami libertynizmu — Kleant ma pokazać, że autor nie atakuje religii. FUNKCJA KLEANTA W KOMPOZYCJI: a) WPROWADZA tezę autora (akt I). b) KOMENTUJE wydarzenia (cały dramat). c) ZAMYKA dramat moralną LEKCJĄ (akt V). d) KONTRASTUJE z Orgonem (rozum vs zaślepienie). e) NIE jest postacią aktywną w intrydze (mówi, nie działa) — ALE bez niego widz nie wiedziałby, jak interpretować sztukę. PORÓWNANIE z innymi rezonatorami w polskiej literaturze: a) DZIADY CZ. III — ksiądz Piotr (pełni częściowo rolę rezonatora — wyraża stanowisko mesjanistyczne Mickiewicza, choć aktywnie egzorcyzmuje). b) PAN TADEUSZ — Sędzia w niektórych scenach (umiar, tradycja). c) WESELE Wyspiańskiego — Dziennikarz, Czepiec jako głosy ironii. d) LALKA — Szuman (komentator zmieniający funkcję). W tradycji polskiej rezonator nie jest tak schematyczny, ale funkcja podobna. NA MATURZE — pytania o Kleanta to standard. Trzeba znać: rolę REZONATORA, dwa kluczowe monologi (o pobożności i o umiarze), cytat 'lepiej wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale', ideał klasycystycznego umiaru, stanowisko Molière'a (atakuje obłudę, nie religię), porównanie z Pascalem ('Prowincjałki').

Pokaż pozostałe 9 umiejętności
5

Mechanizm obłudy — pozorna pokora, kazuistyka, język religijny do grzechu, sacrum jako maska

Molière w Świętoszku DEMASKUJE konkretne TECHNIKI MANIPULACJI OBŁUDNIKÓW. To NIE jest powierzchowny portret jednego hipokryta — to ANALIZA mechanizmu obłudy jako STRATEGII życia, która działa systemowo. MECHANIZM OBŁUDY TARTUFFE'A — krok po kroku: 1) BUDOWANIE WIZERUNKU (przed scenicznym wejściem) — Tartuffe pracuje nad WIZERUNKIEM ŚWIĘTEGO miesiącami przed akcją. W kościele: pada na kolana, bije się w piersi, całuje podłogę, oddaje 'połowę jałmużny' — DEMONSTRACYJNA POBOŻNOŚĆ. Wybiera ofiarę (Orgon — bogaty, mieszczanin, szukający autorytetu). Wkrada się w dom. 2) USTANOWIENIE AUTORYTETU — w domu Orgona Tartuffe pracuje nad pozycją 'duchowego przewodnika'. Modli się na pokaz, nosi WŁOSIANNICĘ i DYSCYPLINĘ (akt III, scena II: 'Laurencjusz! Schowaj-że tam włosiennicę z biczem'). Posty, czuwania. Orgon zachwyca się: 'Wzór dla mnie, jak żyć trzeba, dał mi z nieba bratnego'. 3) ROZSZERZANIE WPŁYWU — Tartuffe stopniowo PRZEJMUJE rolę pana domu. Doryna: 'Pana udawać zaczyna'. Domownicy muszą mu USŁUGIWAĆ. Orgon SŁUCHA jego rad we wszystkim. 4) USUNIĘCIE PRZESZKÓD — Tartuffe widzi opozycję (Damis, Doryna, Elmira, Kleant). Stosuje strategię: a) IZOLACJA Orgona od ostrzeżeń (Orgon coraz mniej słucha rodziny). b) DYSKREDYTACJA krytyków (rodzina 'jest grzeszna', Tartuffe modli się za nich). c) Plan ELIMINACJI rywali (wydziedziczenie Damisa, małżeństwo z Marianną — wyłącza córkę z gry o dziedzictwo). 5) POŻĄDANIE — Tartuffe pożąda Elmiry (żony swojego dobroczyńcy). To SZCZYT obłudy. Składa oświadczenie używając wyrafinowanych metod manipulacji (patrz niżej). 6) ZDOBYCIE MAJĄTKU — Orgon DAROWUJE Tartuffowi cały majątek notarialnie. Tartuffe ma już dom, pieniądze. 7) ZABEZPIECZENIE — Tartuffe gromadzi BROŃ przeciw Orgonowi: SZKATUŁKA z politycznie kompromitującymi dokumentami przyjaciela Argasa (zapis za zasługi w fronde — jeśli ujawniony, Orgon będzie miał poważne kłopoty). 8) FAZA OFENSYWNA — gdy Tartuffe jest WYPĘDZANY, ATAKUJE: dom należy do niego, denuncjuje Orgona u króla. Bez interwencji KRÓLA — Tartuffe by wygrał. KONKRETNE TECHNIKI MANIPULACJI: A) POZORNA POKORA jako broń. Gdy Damis go demaskuje (akt III, scena VI), Tartuffe NIE zaprzecza. Robi COŚ NIEOCZEKIWANEGO — SAMOOSKARŻA się: 'Tak, tak, jam winny człowiek, jam jest grzesznik nikczemny, pełen niegodziwości, najnędzniejsza istota... każda chwila w mym życiu to jest zbrodnia nowa'. Prosi, by go ukarać i wypędzić. EFEKT: Orgon, widząc tę 'skruchę', UWIERZY, że Tartuffe jest święty (bo święty = pokorny), a Damis kłamie z zazdrości. Im bardziej Tartuffe się samooskarża, tym BARDZIEJ Orgon go broni. To DIABOLICZNE — prawda zostaje obrócona w kłamstwo PRZEZ POKORĘ. Orgon WYDZIEDZICZA syna! Pozorna pokora = MISTRZOWSKIE narzędzie manipulacji. Molière pokazuje, jak ŁATWO jest oszukać 'pokorą'. B) JĘZYK RELIGIJNY do uzasadnienia GRZECHU. Oświadczenie Elmirze (akt III, scena III): 'Uczucie, co nam każe wzdychać do wieczności, NIE ZABIJA W NAS WCALE DOCZESNEJ MIŁOŚCI. Cóż to dziwnego, że mając niebiańskie skarbnice, kochamy ich na ziemi widome odbicia? Piękność, którą widzimy, dziełem jest Stwórcy. Stąd, że wam się przyglądam, czy płynie zbrodnia?'. ANALIZA: a) Tartuffe TŁUMACZY pożądanie jako UWIELBIENIE Boga przez Jego stworzenie. b) Piękno Elmiry to 'dzieło Stwórcy' — kochać ją to UWIELBIAĆ Boga. c) MIESZA SACRUM z EROTYKĄ — niedopuszczalne teologicznie, ale retorycznie skuteczne. d) Cel: legitymizować pożądanie językiem religijnym. To kwintesencja obłudy religijnej — SACRUM użyte do PRZYKRYCIA GRZECHU. C) KAZUISTYKA. W akcie IV (do Elmiry): 'Jest nauka, co W MIARĘ POTRZEB SIĘ PRZEMIENIA, by rozluzować węzły naszego sumienia, i błąd, którym sumienie zwykło się zatrważać, przez czystość intencji łatwo poprawiać'. KAZUISTYKA = JEZUICKA metoda moralna, polegająca na rozważaniu konkretnych 'przypadków sumienia' (casus conscientiae), dopasowywaniu zasad moralnych do sytuacji, KOMPROMISACH. Krytykowana przez PASCALA w 'PROWINCJAŁKACH' (1656-57) jako droga do RELATYWIZMU moralnego. Tartuffe BUDUJE pseudo-teologię, która pozwala mu grzeszyć z czystym sumieniem ('intencja jest czysta = czyn dopuszczalny'). Molière wpisuje się w nurt KRYTYKI KAZUISTYKI. D) ARGUMENT TAJEMNICY. Tartuffe: 'Tylko zgorszenie za błąd trzeba liczyć w życiu, a ten WCALE NIE GRZESZY, kto grzeszy w ukryciu'. To DEMASKUJE całą moralność Tartuffe'a — nie chodzi o DOBRO, lecz o POZORY. Etyka SKUTECZNOŚCI, nie sumienia. Grzech jest grzechem TYLKO PUBLICZNY. To prowadzi do MORALNEGO RELATYWIZMU: skoro nikt nie widzi, to nie ma znaczenia. ANTYTEZA chrześcijaństwa, które uznaje Boga za świadka wszystkiego. E) MATERIALNA BROŃ. Najgroźniejsza technika. Tartuffe nie ufa tylko manipulacji religijnej — gromadzi MATERIALNĄ broń: a) DAROWIZNA majątku notarialna (gdy Orgon mu wszystko zapisze, dom należy do Tartuffe'a). b) SZKATUŁKA z dokumentami Argasa (przyjaciela Orgona zaangażowanego we frondę — politycznie kompromitujące). Gdy Orgon go wypędza, Tartuffe odgryza się: 'Ten dom mój. Zaraz to wszyscy zobaczycie'. Plus DENUNCJACJA polityczna u króla. Wniosek Molière'a: obłuda DZIAŁA, BO: a) Ludzie chcą WIERZYĆ (Orgon szuka autorytetu). b) Pozorna POKORA jest TRUDNA do rozdemaskowania. c) JĘZYK RELIGIJNY jest niezwykle MOŻNY (legitymizuje wszystko). d) KAZUISTYKA daje teoretyczne UZASADNIENIE manipulacji. e) MATERIALNA BROŃ zabezpiecza obłudnika prawnie. Bez interwencji KRÓLA (deus ex machina) — Tartuffe by wygrał. Komedia jest jednocześnie ZABAWNA i POUCZAJĄCA — pokazuje, jak GŁĘBOKO obłuda jest zakorzeniona w SPOŁECZEŃSTWIE, prawie, języku. NA MATURZE — esej o MECHANIZMIE obłudy to STANDARD. Trzeba znać: 5 technik (pozorna pokora, język religijny do grzechu, kazuistyka, argument tajemnicy, materialna broń), KLUCZOWE CYTATY (oświadczenie Elmirze, 'jest nauka co w miarę potrzeb się przemienia', 'kto grzeszy w ukryciu'), KONTEKST PASCALA (Prowincjałki).

6

Gatunek — komedia klasyczna (charakterów + intrygi + farsa), 3 jedności, 5 aktów

Świętoszek to wzorcowa KOMEDIA KLASYCZNA francuska — łączy KILKA podgatunków komediowych w jedną harmonijną całość. To czyni go ARCYDZIEŁEM gatunku i WYJĄTKOWĄ pozycją w teatrze. PODGATUNKI KOMEDII w Świętoszku: 1) KOMEDIA CHARAKTERÓW — główny komizm wynika z PRZEJASKRAWIONYCH cech postaci. POSTACIE to TYPY: a) OBŁUDNIK (Tartuffe — uosobienie hipokryzji). b) NAIWNY (Orgon — uosobienie zaślepienia). c) REZONATOR (Kleant — uosobienie umiaru). d) SPRYTNA SŁUŻĄCA (Doryna). e) ZAKOCHANI (Marianna i Walery). f) IMPULSYWNY MŁODZIENIEC (Damis). Akcja wynika ze ZDERZENIA CHARAKTERÓW, nie z zewnętrznej intrygi. Każda postać działa zgodnie z swoją 'naturą'. Komedia charakterów to wynalazek Molière'a — wcześniej dominowała komedia intrygi. 2) KOMEDIA INTRYGI — istnieje też PLAN DZIAŁANIA. Postacie nie tylko reagują charakterami, ale ORGANIZUJĄ działania: a) DORYNA godzi pokłóconych Walerego i Mariannę (zaaranżowana scena pojednania, akt II). b) ELMIRA zastawia PUŁAPKĘ pod stołem (akt IV) — plan demaskacji Tartuffe'a. c) WALERY przynosi WIEŚĆ o aresztowaniu (akt V). d) WĄTEK MIŁOSNY Marianna-Walery jest typowy dla komedii intrygi (młodzi kochankowie, ojciec-przeszkoda, sprzymierzeńcy, happy end). Molière łączy oba typy — to JEGO INNOWACJA. 3) FARSA — elementy farsowe (komizmu fizycznego, sytuacyjnego): a) ORGON POD STOŁEM (akt IV) — klasyczna scena farsowa, mąż schowany podczas zalotów żony. b) TARTUFFE Z CHUSTKĄ — komizm fizycznego gestu (zakrycie piersi Doryny). c) WALERY i MARIANNA pokłóceni — komiczna lover's quarrel, gdy nie chcą się pogodzić mimo, że są zakochani. d) DORYNA, gdy Orgon chce wymierzyć jej policzek za niezgodę, robi unik (akt II). 4) SATYRA SPOŁECZNA — krytyka konkretnych zjawisk SPOŁECZNYCH: a) OBŁUDA RELIGIJNA (główny temat). b) KAZUISTYKA jezuicka (krytyka Pascala). c) BIGOTERIA (pani Pernelle). d) NAIWNOŚĆ MIESZCZAN (Orgon). e) ROLA SŁUG W DOMU (Doryna mądrzejsza od panów). Molière nie tylko bawi — UCZY, OŚWIECA, ostrzega. ZASADA TRZECH JEDNOŚCI (z 'Poetyki' Arystotelesa, klasycyzm) — Molière SKRUPULATNIE jej PRZESTRZEGA: 1) JEDNOŚĆ MIEJSCA — cała akcja w DOMU ORGONA w Paryżu. Konkretnie: w jednym pokoju (salonie). 2) JEDNOŚĆ CZASU — akcja toczy się w JEDNYM DNIU. Od rana (akt I — pani Pernelle wychodzi) do wieczora (akt V — aresztowanie Tartuffe'a). 3) JEDNOŚĆ AKCJI — GŁÓWNY WĄTEK to DEMASKACJA Tartuffe'a. WĄTEK BOCZNY (małżeństwo Marianny i Walerego) jest powiązany z głównym (Orgon zmusza córkę przez wpływ Tartuffe'a). Wszystkie postacie i sceny służą JEDNEMU CELOWI. Inne CECHY KOMEDII KLASYCZNEJ: a) 5 AKTÓW — klasyczna budowa dramatu (zgodnie z teorią Horacego). Akt I: ekspozycja (poznajemy bohaterów, problem). Akt II: zawiązanie konfliktu (Mariania zmuszana). Akt III: punkt zwrotny (wejście Tartuffe'a, oświadczenie Elmirze, donos Damisa). Akt IV: kulminacja (scena pod stołem). Akt V: rozwiązanie (groźby Tartuffe'a, interwencja króla). b) JĘZYK WIERSZOWANY — cała komedia napisana ALEKSANDRYNEM (12-zgłoskowiec parzysty z średniówką po 6 sylabie, klasyczny wers francuski). W polskim przekładzie Boya-Żeleńskiego — 13-zgłoskowiec. c) DECORUM — zachowanie stosowności (każda postać mówi zgodnie ze swoją pozycją: służąca prosto, mieszczanin gwarą, rezonator wykwintnie). d) Ograniczona LICZBA POSTACI — 11 postaci mówiących. e) Brak SCEN NA SCENIE jednocześnie wielu osób (klasyczne wejścia i wyjścia). f) Jasny KONFLIKT moralny (dobro vs zło). g) HAPPY END z LEKCJĄ MORALNĄ. Te cechy CZYNIĄ Świętoszka WZORCEM klasycyzmu francuskiego. KONTRAST z innymi gatunkami: a) KOMEDIA DELL'ARTE (włoska improwizowana) — Świętoszek MA TEKST PEŁNY, postacie to NIE maski (zanikowate), są PSYCHOLOGICZNIE rozwinięte. b) DRAMAT ROMANTYCZNY — Świętoszek przestrzega 3 jedności (romantyczny je łamie). c) KOMEDIA SATYRYCZNA (Kuchma, Aresia) — Świętoszek głębszy, mniej polityczny, więcej psychologiczny. d) FARSA czysta — Świętoszek ma elementy farsy, ale BOGATSZY (charaktery, satyra). MOLIÈRE jako TEORETYK gatunku — w 'Krytyce Szkoły żon' (1663) bronił komedii jako gatunku godnego: 'Plus est facile de tonner contre des fautes générales que de se moquer adroitement de celles d'un de nos contemporains' ('Łatwiej grzmieć przeciw ogólnym wadom niż drwić z błędu współczesnego'). Komedia ma WIĘKSZĄ moc niż tragedia, bo dotyka KONKRETU. INNE KOMEDIE Molière'a (kontekst): a) 'Skąpiec' (Harpagon — typ skąpca). b) 'Mizantrop' (Alceste — typ niezadowoleńca). c) 'Don Juan' (libertyn-uwodziciel). d) 'Chory z urojenia' (Argan — hipochondryk). e) 'Mieszczanin szlachcicem' (Jourdain — pretensje społeczne). f) 'Szkoła żon' (Arnolf — zazdrosny stary). Wszystkie to KOMEDIE CHARAKTERÓW. Świętoszek jest NAJBARDZIEJ rozbudowany ideologicznie. NA MATURZE — pytania o gatunek to standard. Trzeba znać: KOMEDIA CHARAKTERÓW (przejaskrawione typy) + KOMEDIA INTRYGI (plan Elmiry) + FARSA (Orgon pod stołem) + SATYRA SPOŁECZNA. ZASADA TRZECH JEDNOŚCI. 5 AKTÓW. WIERSZ. Innowacja Molière'a — łączenie typów komedii.

7

Klasycyzm francuski — ideał umiaru, juste milieu, rozum, kontekst epoki

Świętoszek to ARCYDZIEŁO KLASYCYZMU FRANCUSKIEGO — najważniejszej epoki literatury francuskiej XVII w. (lata ok. 1660-1715). Centrum: PARYŻ i dwór LUDWIKA XIV w WERSALU. CECHY KLASYCYZMU: 1) ROZUM ponad emocjami — kartezjańska 'jasna i wyraźna idea'. Świat jest racjonalny, można go zrozumieć. Emocje muszą być KONTROLOWANE przez rozum. W Świętoszku: Kleant ucieleśnia rozum, Orgon emocje (uwielbienie + nienawiść). 2) UMIAR (juste milieu, 'złoty środek') — równowaga między skrajnościami. Avoid ekstremalności. Kleant: 'Z jednej ostateczności wpada w drugą', 'lepiej wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale'. Orgon BŁĘDNIE wpada w skrajności (uwielbienie Tartuffe'a → nienawiść wszystkich pobożnych). 3) HARMONIA — wewnętrzna i społeczna. Wszystko ma swoje MIEJSCE w porządku. Hierarchia społeczna naturalna. Klasyczny IDEAŁ rozkwitu cywilizacji za Ludwika XIV. 4) NAŚLADOWANIE WZORCÓW ANTYCZNYCH — czerpanie z Arystotelesa ('Poetyka'), Horacego ('Ars Poetica'), Plauta, Terencjusza (komedia), Sofoklesa (tragedia). ZASADA TRZECH JEDNOŚCI z Arystotelesa. Świętoszek SKRUPULATNIE jej przestrzega. 5) JASNOŚĆ i KLAROWNOŚĆ (clarté) — styl czytelny, logiczny, bez baroowych ozdób. Język 'oczyszczony' (Akademia Francuska założona 1635 normalizowała język). Świętoszek pisany wykwintnym ALEKSANDRYNEM. 6) DECORUM — STOSOWNOŚĆ. Każda postać mówi zgodnie ze swoją pozycją (służąca prosto, rezonator wykwintnie). Każdy gatunek ma swoje reguły (komedia — niżsi bohaterowie, tragedia — królowie i bogowie). 7) UNIWERSALNOŚĆ — przedstawianie TYPÓW ludzkich, nie indywidualności. Tartuffe = TYP OBŁUDNIKA (nie konkretny człowiek). Orgon = TYP NAIWNEGO. Ta uniwersalność czyni klasyków AKTUALNYMI. 8) FUNKCJA MORALNA literatury — 'placere et docere' (bawić i uczyć — Horacy). Klasycyzm uczy CNOTY przez literaturę. Świętoszek UCZY rozróżniania prawdy od pozoru. 9) HIERARCHIA gatunków — TRAGEDIA na szczycie (Racine, Corneille), niżej KOMEDIA (Molière). Każdy gatunek ma własne reguły. PISARZE KLASYCYZMU FRANCUSKIEGO: 1) MOLIÈRE (1622-1673) — KOMEDIE. Świętoszek, Skąpiec, Mizantrop, Don Juan, Chory z urojenia, Mieszczanin szlachcicem, Szkoła żon, Szkoła mężów. INNOWACJE: komedia charakterów, łączenie gatunków, krytyka społeczna. UCIELEŚNIENIE klasycyzmu komediowego. 2) JEAN RACINE (1639-1699) — TRAGEDIE. Fedra, Andromaka, Berenika, Brytanik, Ifigenia. Mistrz PSYCHOLOGII TRAGICZNEJ. Mocny w zasadzie 3 jedności. Tragizm namiętności (miłość, władza, zazdrość). 3) PIERRE CORNEILLE (1606-1684) — TRAGEDIE. Cyd, Horacjusz, Cinna, Polieukt. Mistrz TRAGIZMU OBOWIĄZKU — konflikt między uczuciem a długiem. STARSZE pokolenie klasycyzmu. 4) JEAN DE LA FONTAINE (1621-1695) — BAJKI. Bajki epickie (Lis i kruk, Wilk i jagnię, Konik polny i mrówka). MORAŁ moralizatorski. Mądrość obyczajowa. 5) NICOLAS BOILEAU (1636-1711) — TEORETYK. 'Sztuka poetycka' (L'Art poétique, 1674) — MANIFEST klasycyzmu, kodyfikacja reguł. 6) BLAISE PASCAL (1623-1662) — FILOZOF. 'Myśli' (Pensées, 1670), 'Prowincjałki' (1656-57). KRYTYKA KAZUISTYKI jezuickiej — bliski Molière'owi tematycznie. 7) FRANÇOIS DE LA ROCHEFOUCAULD (1613-1680) — 'Maksymy' (1665). Pesymistyczna analiza ludzkich motywów. KONTEKST HISTORYCZNY: 1) LUDWIK XIV (1638-1715, panował 1643-1715) — KRÓL-SŁOŃCE (Le Roi-Soleil). Apogeum monarchii absolutnej. WERSAL — centrum kulturalne Europy. ETYKIETA dworu. Sztuka jako 'narzędzie władzy'. Mecenat. 2) ZAŁOŻENIE AKADEMII FRANCUSKIEJ (1635 przez Richelieu) — normalizacja języka, kodyfikacja literacka. 3) KONTRREFORMACJA — silna pozycja KOŚCIOŁA KATOLICKIEGO po Soborze Trydenckim (1545-63). RYGORYZM moralny. 4) JEZUICI vs JANSENIŚCI — konflikt w łonie Kościoła. JEZUICI: kazuistyka, dostosowywanie moralności, edukacja elit. JANSENIŚCI: rygoryzm, predestynacja, Pascal. Świętoszek wpisuje się w nurt KRYTYKI KAZUISTYKI (jak Pascal). 5) FRONDA (1648-53) — bunt arystokratów przeciw królewskiej władzy. Tłumiona. Po jej klęsce monarchia absolutna umocniona. W Świętoszku — Argas (przyjaciel Orgona) wspierał frondę, dlatego dokumenty w szkatułce są kompromitujące. 6) DWA SALONY — życie kulturalne. SALON Madame de Rambouillet, SALON Madame de Sablé. PRECIEUSES (wykwintniśki) i ICH KRYTYKA (Molière 'Wykwintniśki śmieszne', 1659). Kobiety intelektualne (jak Elmira). KLASYCYZM A INNE EPOKI: a) BAROK — KLASYCYZM jest 'OCZYSZCZENIEM' baroku z przesady. Barok: emocje, ozdoby, kontrasty. Klasycyzm: rozum, prostota, harmonia. Stąd Świętoszek = klasycyzm, NIE barok (mimo że w polskich podręcznikach czasem łączony z barokiem chronologicznie). b) OŚWIECENIE — Molière zapowiada oświecenie (krytyka obłudy religijnej, racjonalizm, walka z bigoterią). VOLTAIRE później doceni Molière'a jako PREKURSORA. c) ROMANTYZM — bunt PRZECIW klasycyzmowi. Romantycy łamią 3 jedności (np. Mickiewicz Dziady). MICKIEWICZ a klasycyzm: Konrad ucieleśnia romantyczny BUNT (Konrad's emocje vs klasycystyczny umiar). Kleant byłby przeciwwagą Konrada — gdyby się spotkali. POLSKA RECEPCJA: a) Świętoszek tłumaczony wielokrotnie. Klasyczny przekład TADEUSZA BOYA-ŻELEŃSKIEGO. b) Wpływ na komedię polską (Aleksander FREDRO — 'Zemsta', 'Pan Jowialski' — choć Fredro romantyczny chronologicznie, korzysta z klasycznych technik). c) Wpływ na polską satyrę obyczajową. d) STANISŁAW IGNACY WITKIEWICZ (Witkacy) — daleki kontynuator absurdu społecznego. NA MATURZE — pytania o klasycyzm rzadziej bezpośrednie, ale OBOWIĄZUJE znajomość epoki: 3 jedności, idealne ramy klasycyzmu, ideał umiaru, pisarze (Molière, Racine, Corneille, La Fontaine), kontekst Ludwika XIV, konflikt jezuici/janseniści.

8

Scena pod stołem (akt IV) — kulminacja komedii, plan Elmiry, demaskacja

SCENA POD STOŁEM (akt IV, sceny IV-VII) to KULMINACJA Świętoszka — jednocześnie KULMINACJA dramatyczna i KOMICZNA. Jedna z NAJSŁYNNIEJSZYCH scen światowego teatru. Łączy KOMIZM SYTUACYJNY (farsa) z DRAMATYCZNYM PUNKTEM ZWROTNYM. SYTUACJA POCZĄTKOWA: Akt III zakończył się PORAŻKĄ rodziny. Damis zdemaskował Tartuffe'a (zalotów do Elmiry), ale Tartuffe pozorną pokorą wygrał — Orgon WYDZIEDZICZYŁ syna, zapisał MAJĄTEK Tartuffowi (darowizna). Elmira widzi, że SŁOWA nie skutkują. Trzeba CZYNU. PLAN ELMIRY (akt IV, scena III): Elmira przekonuje Orgona, że MUSI ZOBACZYĆ NA WŁASNE OCZY, jak Tartuffe się zachowuje. Orgon nie wierzy: 'Co ty mówisz?'. Elmira: 'Daj mi tylko czas, a ja ci dam dowód oczywisty. Tylko niech mąż mój będzie świadkiem tej sceny'. Plan: CHOWA Orgona pod stołem przykrytym dywanem (kobierczykiem). Sprowadza Tartuffe'a pod pretekstem 'rozmowy intymnej'. UDAJE, że jest gotowa ulec jego zalotom. Tartuffe ma się sam zdemaskować. PRZEBIEG SCENY: 1) Orgon CHOWA SIĘ pod stołem (komizm wizualny — paterfamilias, pan domu, pod stołem!). 2) Tartuffe wchodzi. Elmira mówi mu, że WCZEŚNIEJ NIE chciała ulec tylko z POWODÓW TOWARZYSKICH (obawiała się reakcji ludzi). Teraz, gdy ma 'pewność dyskrecji', może mu ulec. To CHWYT — Elmira UDAJE GŁUPIĄ kobietę zmieniającą zdanie. 3) Tartuffe od razu WIERZY (jego pycha go zaślepia). Powraca do oświadczeń. Z RADOŚCIĄ akceptuje 'zmianę' Elmiry. 4) Elmira PRÓBUJE wyciągnąć go na jasne deklaracje: 'Czy moglibyśmy się wzajemnie kochać tak bardzo, jakby się ślepy nie obawiać Stwórcy?'. Tartuffe odpowiada KAZUISTYKĄ: 'Jest nauka, co w miarę potrzeb się przemienia, by rozluzować węzły naszego sumienia'. Argument tajemnicy: 'tylko zgorszenie za błąd trzeba liczyć w życiu, a ten wcale nie grzeszy, kto grzeszy w ukryciu'. 5) Tartuffe KOMPROMITUJE się WERBALNIE — Orgon słyszy WSZYSTKO. Argumenty Tartuffe'a (kazuistyka, argument tajemnicy) są DLA ORGONA DOWODEM oczywistym. 6) Tartuffe próbuje FIZYCZNIE (dotyka, obejmuje, próbuje pocałować). 7) Elmira KASZLE — sygnał do Orgona pod stołem, że POWINIEN już WYJŚĆ. Orgon nie wychodzi (chce więcej dowodów? jest sparaliżowany? nie wierzy?). 8) Tartuffe coraz natarczywszy. Elmira nadal kaszle. 9) W końcu Tartuffe mówi coś, co przelewa kielich: zapewnia Elmirę, że może uwieść ją bez problemu, bo Orgon jest takim głupcem, że uwierzy WSZYSTKO co Tartuffe mu powie. To OBRAŻA Orgona BEZPOŚREDNIO. 10) Orgon WYSKAKUJE spod stołu. Tartuffe ZADNAŁOWANY na chwilę, ale szybko się ZBIERA. 11) Konfrontacja: Orgon wypędza Tartuffe'a. Tartuffe ATAKUJE: 'Ten dom mój. Zaraz to wszyscy zobaczycie. Wam mam ja dowieść, dziwacznymi sposobami, że tych, co mnie chcą zgubić, gubić zechcę sami'. WYCHODZI z GROŹBĄ. 12) Orgon w SZOKU. Mówi do Elmiry: 'Ja oszalałem? Czy oszalał świat?'. Wymyśla się DAROWIZNA, SZKATUŁKA. Akt IV kończy się NIEPOKOJEM — Tartuffe jeszcze może wygrać. FUNKCJE SCENY: 1) KULMINACYJNA — punkt zwrotny dramatu. Tartuffe ZDEMASKOWANY ostatecznie. Orgon przejrzał na oczy. 2) KOMICZNA — komizm sytuacyjny (farsa): mąż pod stołem, podczas zalotów do żony. Wizualnie wręcz absurdalne. Mary'a Pernelle nie uwierzy nawet WTEDY (akt V), ale Orgon TAK. 3) DRAMATYCZNA — KOSZTOWNA dla Elmiry (ryzyko honoru — co jeśli plan się nie powiódł?). KOSZTOWNA dla Orgona (musi uznać upokorzenie). 4) DEMASKATORSKA — Tartuffe sam SIĘ ujawnia, w pełni werbalnie (kazuistyka) i fizycznie. 5) STRUKTURALNA — akt IV to przejście od KOMEDII NIEKTÓRZYCH do KOMEDII MORALNEJ. Po tej scenie pytanie nie 'czy Tartuffe oszukuje', ale 'co teraz zrobić'. INTERPRETACJE: a) FEMINISTYCZNA — Elmira jako AKTYWNA, INTELIGENTNA postać kobieca. Plan, ryzyko, sukces. Kobieta zdolna do akcji w XVII w. b) PSYCHOLOGICZNA — Tartuffe sam sobie WINIEN. Pycha (Hubris) go gubi — myśli, że może wszystko. c) DRAMATURGICZNA — mistrzowska konstrukcja sceny. Komizm + napięcie + demaskacja. Idealne połączenie. d) MORALNA — pokazuje, że SŁOWA nie skutkują, gdy ktoś jest zaślepiony. Trzeba EMPIRII (zobaczyć, usłyszeć). Orgon mógł uwierzyć synowi, ale uwierzył dopiero własnym oczom. e) KLASYCYSTYCZNA — pełna harmonia: komizm + nauka + demaskacja w jednej scenie. Wzorzec klasycystycznej KOMEDII. STAGNACJA SCENICZNA — scena jest TRUDNA do wystawienia. Reżyserzy różnie ją inscenizują: dosłownie (Orgon naprawdę pod stołem), symbolicznie (ukrycie w innym miejscu), modernie (kamerze internetowe). Słynna inscenizacja: COMÉDIE-FRANÇAISE (od 1668 do dziś). PARALELE w innych dziełach: a) PUŁAPKA NA MYSZY w 'Hamlecie' Szekspira — Hamlet zastawia pułapkę na Klaudiusza, używając teatru. Podobny mechanizm DOWODU empirycznego. b) 'Tartuffe' wpływał na komedie europejskie XVIII-XX w. NA MATURZE — pytania o scenę pod stołem są standardowe. Trzeba znać: KONTEKST (przed: porażka Damisa, akt III), PLAN ELMIRY, PRZEBIEG (Tartuffe-kazuistyka-argument tajemnicy-fizyczny napad), DEMASKACJA, FUNKCJA (komizm + dramat + nauka), CYTATY Tartuffe'a o kazuistyce.

9

Donos Damisa i pozorna pokora Tartuffe'a (akt III) — porażka prawdy

DONOS DAMISA i SCENA POZORNEJ POKORY Tartuffe'a (akt III, sceny V-VII) to JEDEN Z NAJBARDZIEJ DIABOLICZNYCH momentów komedii — mistrzowska scena, w której PRAWDA przegrywa z POZOREM dzięki technice POZORNEJ POKORY obłudnika. KONTEKST: Akt III otwiera WEJŚCIE TARTUFFE'A na scenę (z chustką do zakrycia piersi Doryny). Następnie w scenie III TARTUFFE SKŁADA OŚWIADCZENIE ELMIRZE — używa wyrafinowanego języka religijnego ('piękno wasze dziełem Stwórcy'), próbuje fizycznie (dotyka kolana, maca suknię). DAMIS (syn Orgona, gorący impulsywny młodzieniec) PODSŁUCHIWAŁ — ukrywał się w gabinecie obok. Wybiega oburzony. SCENA IV — Damis chce wszystko opowiedzieć ojcu. Elmira PROSI go o milczenie — wie, że Orgon nie uwierzy słowom syna, a Damis tylko zostanie ukarany. Elmira przewiduje wszystko! Damis NIE SŁUCHA: 'Nie, ja muszę powiedzieć ojcu. Muszę go ostrzec!'. Impulsywność niszczy strategię. SCENA V — wchodzi ORGON. Damis OPOWIADA mu wszystko: 'Ojcze, Tartuffe zalotami napastował twą żonę! Sam słyszałem! Mówił jej miłosne słowa, dotykał, chciał uwieść!'. Orgon NIE WIERZY swojemu uchu. Pyta Tartuffe'a (który wszedł), czy to prawda. SCENA VI — KLUCZOWA — POZORNA POKORA TARTUFFE'A. Tartuffe NIE ZAPRZECZA. Robi COŚ NIEOCZEKIWANEGO i MISTRZOWSKIEGO — SAMOOSKARŻA się! Mówi: 'Tak, tak, drogi bracie! Jam winny człowiek, jam jest grzesznik najnikczemniejszy, pełen niegodziwości, najnędzniejsza istota! Każda chwila w mym życiu to jest zbrodnia nowa! Cały ze zbrodni zlepek, z fałszu i obłudy! Niebo, by mnie ukarać, do mnie zsyła ludzi!'. Prosi, by Orgon go UKARAŁ, WYPĘDZIŁ, zhańbił: 'Wierzcie synowi memu! Wszystko, co powiedział, jest prawdą! Każcie wypędzić tego niegodnego syna domu!'. EFEKT na ORGONIE: Orgon, widząc taką 'pokorę', utwierdza się, że Tartuffe JEST ŚWIĘTY (bo święty = pokorny), a Damis kłamie z ZAZDROŚCI. Im bardziej Tartuffe się oskarża, tym bardziej Orgon go BRONI! Orgon: 'Co ty mówisz, niewdzięczniku!?' (do Tartuffe'a, ale przeciwko Damisowi). Następnie do Damisa: 'Ach, ty zdrajco, niewdzięczniku! Jak śmiesz oskarżać tego świętego męża?'. SCENA VII — Orgon WYDZIEDZICZA Damisa, WYPĘDZA z domu: 'Idź precz! Nie chcę cię widzieć! Wydziedziczam cię! Twój brat (Tartuffe) jest mi droższy niż własny syn!'. Damis odchodzi z bezsilną wściekłością. SCENA VIII — kulminacja zaślepienia: Orgon, by 'wynagrodzić' Tartuffe'a za 'krzywdy', daje mu CAŁY MAJĄTEK (DAROWIZNA notarialna). Tartuffe 'pokornie' odmawia: 'Och, nie, drogi bracie, ja nie zasługuję'. Orgon nalega. Tartuffe 'ulega'. Mistrzowska gra! MECHANIZM POZORNEJ POKORY — analiza: 1) PARADOKS — im bardziej obłudnik samooskarża, tym bardziej obrońca go broni. To DIABOLICZNE odwrócenie logiki. 2) Pokora = ŚWIĘTOŚĆ w mentalności religijnej. Święty się obwinia. Tartuffe gra święto. 3) Damis dla kontrastu — IMPULSYWNY, oburzony. WYGLĄDA na agresora, nie ofiarę. Tartuffe gra OFIARĘ, Damis AGRESORA. 4) ORGON CHCE wierzyć w świętość Tartuffe'a — pozorna pokora dostarcza mu PRETEKSTU. 5) Cała scena = LEKCJA, że ZAŚLEPIENI nie reagują na prawdę. Im bardziej oczywista, tym bardziej ją odrzucają. Trzeba EMPIRII (Elmira później w scenie pod stołem). SCENA W KONTEKŚCIE INTRYGI: Po tym Tartuffe ma: a) majątek Orgona (darowizna), b) wyeliminowanego rywala (Damis wydziedziczony), c) dowód, że Orgon mu UFAĆ ABSOLUTNIE. Pozycja Tartuffe'a NIEPOKONALNA. Bez planu Elmiry (akt IV) — wygrałby. Elmira widząc to musiała przyjąć INNĄ TAKTYKĘ — dowód empiryczny. INTERPRETACJE: a) RELIGIJNA — krytyka FAŁSZYWEJ ŚWIĘTOŚCI. Pokora używana jako broń = grzech. b) PSYCHOLOGICZNA — wykorzystanie SCHEMATU 'święty się obwinia'. Manipulacja zakorzeniona w kulturze religijnej. c) DRAMATYCZNA — punkt zwrotny: ofiara (Damis) staje się oskarżonym, oskarżyciel (Tartuffe) staje się ofiarą. Klasyczne odwrócenie ról. d) MORALNA — uczy, że POKORA może być SYMULOWANA. Nie można rozpoznać świętości tylko z gestu. POROWNANIE: a) Z KAIN/ABEL — niesprawiedliwe odrzucenie syna. b) Z GOMUŁKĄ w 'Dziadach cz. III' — siła wstawiennictwa i pozoru. c) Ze SCENĄ z Senatorem-Doktorem w 'Dziadach cz. III' — niesprawiedliwość systemowa, kolaborant przyjmowany lepiej niż patriota. d) Z LADY MAKBET (Szekspir) — kobieta manipulująca przez emocje (Tartuffe manipuluje przez pokorę). NA MATURZE — pytania o pozorną pokorę Tartuffe'a (jako TECHNIKA) są częste. Trzeba znać: SCHEMAT (samooskarżenie → wzmocnienie obrony), KONTEKST (po donosie Damisa), KONSEKWENCJE (wydziedziczenie, darowizna), CYTATY ('jam winny, jam jest grzesznik'), RÓŻNICĘ z prawdziwą pokorą (autentyczna nie jest strategiczna).

10

Cytat 'Biedny człowiek!' — komizm słowny, demaskacja zaślepienia

SCENA 'A TARTUFFE? — BIEDNY CZŁOWIEK!' (akt I, scena V) to JEDNA Z NAJSŁYNNIEJSZYCH SCEN KOMICZNYCH w światowym teatrze. Arcydzieło KOMIZMU SŁOWNEGO opartego na POWTÓRZENIU + DEMASKACJA zaślepienia Orgona. KONTEKST: Akt I — Orgon WRACA z dwudniowej PODRÓŻY. Wchodzi do domu, spotyka DORYNĘ (garderobianą Marianny). Pyta o domowników. Doryna ZACZYNA opowiadać o STANIE ZDROWIA ŻONY ELMIRY (która chorowała w jego nieobecności). Orgon PRZERYWA pytaniem: 'A Tartuffe?'. STRUKTURA SCENY — POWTÓRZENIE z WARIACJAMI. Doryna mówi o Elmirze, Orgon pyta o Tartuffe'a. ZA KAŻDYM RAZEM: 1) ORGON: 'I jakże tu się działo?'. DORYNA: 'Twoja żona była strasznie chora. Miała ból głowy, gorączkę, kazaliśmy jej gorące okłady, ledwo otworzyła oczy'. ORGON: 'A Tartuffe?'. DORYNA: 'Tartuffe? Tartuffe ma się najlepiej. Aż mu się rumieniec na obie strony rozszerzył.' ORGON: 'Biedny człowiek!'. 2) DORYNA: 'Pani Elmira miała wieczór taki ciężki, że nie mogła nic jeść.' ORGON: 'A Tartuffe?'. DORYNA: 'Tartuffe siedział sam jeden do stołu i ZJADŁ POTRAWKĘ CIELĘCĄ i DWIE KUROPATWY.' ORGON: 'Biedny człowiek!'. 3) DORYNA: 'Pani Elmira nie mogła zasnąć całą noc, ciągle się przewracała.' ORGON: 'A Tartuffe?'. DORYNA: 'Tartuffe? Po obiedzie poszedł do łóżka i SPAŁ SOBIE AŻ DO RANA.' ORGON: 'Biedny człowiek!'. 4) DORYNA opisuje, jak musieli kazać Elmirze upuścić krew (krwiopuszczanie — metoda medyczna XVII w.). ORGON: 'A Tartuffe?'. DORYNA: 'Tartuffe? Bohaterskim duchem powetował krew tracy, wypił CZTERY WIELKIE KIELICHY WINA przy śniadaniu, by się ożywić'. ORGON: 'Biedny człowiek!'. STRUKTURA = 4 wymiany. ZA KAŻDYM RAZEM Doryna opisuje CIERPIĄCĄ Elmirę, a Tartuffe'a opisuje jako ŻARŁOCZNEGO LEŃ. Orgon ZA KAŻDYM RAZEM mówi tylko 'Biedny człowiek!' — IGNORUJĄC cierpienie żony i SOCZUJĄC obłudnikowi. MECHANIZM KOMIZMU: 1) POWTÓRZENIE — komedia często używa powtórzeń jako ŹRÓDŁA HUMORU. Każde nowe 'Biedny człowiek!' jest ŚMIESZNIEJSZE niż poprzednie. 2) KONTRAST — cierpienie żony vs ŻARŁOCZNOŚĆ Tartuffe'a. Wyraźny kontrast OBNAŻA zaślepienie Orgona. 3) GRADACJA — każda informacja o Tartuffie jest BARDZIEJ NIEDORZECZNA (potrawka → kuropatwy → spanie → wino). 4) ZAUFANIE WIDZA — widz wie, że Tartuffe to obłudnik (z relacji Doryny). Orgon NIE wie. Komedia DYSPROPORCJI WIEDZY (widz wie więcej niż bohater) = klasyczny chwyt komediowy. 5) AUTOMATYZACJA — 'Biedny człowiek!' staje się refrenem, MECHANICZNĄ reakcją Orgona. Jak komputer programu — zawsze ta sama odpowiedź. Bergson w 'Le Rire' (Śmiech) opisuje takie 'mechaniczne' zachowanie jako źródło komizmu (le mécanique plaqué sur du vivant). 6) IRONIA — Tartuffe jest 'biedny' bo jest ŻARŁOCZNY, śpi, pije. Słowo 'biedny' jest UŻYTE w SPRZECZNOŚCI z opisem. FUNKCJE SCENY: 1) DEMASKATORSKA — bardziej niż słowa Doryny, ta scena pokazuje zaślepienie Orgona. Pokazuje, że nie chodzi o brak informacji (Doryna mówi prawdę) — chodzi o NIEZDOLNOŚĆ Orgona do INTERPRETACJI tej informacji. 2) PSYCHOLOGICZNA — pokazuje, że Orgon BARDZIEJ TROSZCZY się o Tartuffe'a niż o żonę. Hierarchia uczuć ODWRÓCONA. Tartuffe = priorytet. 3) IDEOWA — Tartuffe wszedł między Orgona a rodzinę. Niszczy małżeństwo. 4) KOMICZNA — czysta zabawa dla widza. Powszechność tej sceny w kulturze popularnej. 5) STRUKTURALNA — wprowadza widza w problemat komedii: Orgon = obiekt satyry. To ON jest GŁÓWNYM PROBLEMEM (nie Tartuffe — Tartuffe jest tylko POŻYWKĄ dla zaślepienia Orgona). RECEPCJA — scena weszła do KULTURY POPULARNEJ. 'Biedny człowiek!' to FRAZEOLOGIZM oznaczający OBOJĘTNĄ, mechaniczną reakcję na cudze nieszczęście. Używany ironicznie w polskim języku. Wskazuje na ZAŚLEPIENIE i NIEWRAŻLIWOŚĆ na realne sprawy. RECEPCJA TEATRALNA — scena jest 'pamiętana'. Aktorzy mogą zagrać ją na różne sposoby: a) Orgon FANATYCZNIE skupiony tylko na Tartuffie. b) Orgon nawet NIE SŁYSZY co Doryna mówi (rozproszony). c) Orgon SŁYSZY ale REINTERPRETUJE jako 'biedny człowiek tak cierpi, że nie może jeść normalnie'. Każda interpretacja podkreśla inny aspekt zaślepienia. ROLA DORYNY w scenie — Doryna jest FORMALNIE bezbronna (służąca), ale RETORYCZNIE WYGRYWA. Wybiera FAKTY MIAŻDŻĄCE Tartuffe'a (potrawka, kuropatwy, wino). Każda jej odpowiedź to MIN W minowane pole. Orgon zostaje skompromitowany przed widzem, nie wiedząc o tym. ANALOGIE w innych dziełach: a) W 'Lalce' — Wokulski słyszy plotki o Izabeli, ale ich NIE PRZYJMUJE. Podobne zaślepienie. b) W 'Dziadach cz. III' — sceny salonu warszawskiego (arystokracja ignoruje cierpienie narodu). Też zaślepienie selektywne. c) U Czechowa — postacie często ignorują rzeczywistość. Subtelniejsza forma. NA MATURZE — scena 'Biedny człowiek!' jest STANDARDEM. Trzeba znać: STRUKTURĘ (powtórzenie), FUNKCJĘ (demaskacja zaślepienia), MECHANIZM KOMIZMU (kontrast, gradacja, ironia, automatyzacja — Bergson), znaczenie 'Biedny człowiek!' jako FRAZEOLOGIZMU. Cytaty Doryny: 'potrawka cielęca i dwie kuropatwy', 'cztery wielkie kielichy wina'.

11

Skandal i recepcja — premiera, zakaz Kościoła, obrona Ludwika XIV

Premiera Świętoszka (12 maja 1664 w Wersalu) wywołała JEDEN Z NAJWIĘKSZYCH SKANDALÓW w historii teatru. Reakcja Kościoła i konserwatystów, walka Molière'a o sztukę, OBRONA króla — to fascynująca historia walki o WOLNOŚĆ artystyczną w XVII w. PIERWSZA WERSJA (1664, 3 akty, niezachowana) — Molière wystawia 'Tartuffe ou L'Hypocrite' jako część wielkiego festynu w Wersalu 'Les Plaisirs de l'Île Enchantée'. Ludwik XIV publicznie bawi się, ale BEZ ŚMIECHU. Reakcja Kościoła OSTRA. Arcybiskup Paryża (Hardouin de Péréfixe), spowiednik króla, JEZUICI, JANSENIŚCI razem — wszyscy się ZGADZAJĄ, że sztuka jest BLUŹNIERSTWEM. Argumenty Kościoła: a) Tartuffe wygląda na PRAWDZIWEGO duchownego, więc cała sztuka to atak na kler. b) Mieszanie sacrum z erotyką (oświadczenie Elmirze) skandaliczne. c) Kazuistyka przedstawiona JAKO obłuda — atak na jezuicką teologię moralną. d) Komediowanie z religii niedopuszczalne. ZAKAZ — Arcybiskup Paryża wydaje EDYKT zakazujący wystawiania, czytania, kopiowania sztuki POD GROŹBĄ EKSKOMUNIKI. Ludwik XIV pod presją Kościoła i matki (Anna Austriaczka, pobożna) ZAKAZUJE publicznych przedstawień. OBRONA MOLIÈRE'A — Molière nie poddaje się. Pisze 'PRZEDMOWY' do Świętoszka (1669) i 'PETYCJE' do króla (1664, 1667, 1669). Argumenty Molière'a: a) Nie atakuje religii, lecz JEJ FAŁSZOWANIE — Tartuffe to OBŁUDNIK, nie pobożny człowiek. b) Komedia ma funkcję MORALNĄ — uczy rozróżniać prawdę od pozoru. c) Kleant wprost rozróżnia prawdziwą pobożność od obłudy. d) ATAKOWAĆ OBŁUDĘ to BRONIĆ RELIGII (obłudnicy ją KOMPROMITUJĄ). e) Inne komedie (Skąpiec, Mizantrop) bezproblemowo grały na temat ludzkich wad — dlaczego obłuda religijna ma być wyjątkiem? PRÓBA II (1667) — Molière wystawia 'L'Imposteur' (Oszust), z drobnymi zmianami: Tartuffe nie jest duchownym, lecz LAIKEM, nazwany Panulphe, bez sutanny. Po PIERWSZEJ przedstawieniu — ZAKAZ ponownie. Tym razem przez ARCYBISKUPA Paryża, pod groźbą ekskomunki nie tylko aktorów, ale wszystkich widzów! TRAGEDIA dla teatru. ROLA LUDWIKA XIV — Król PRYWATNIE OPOWIADAŁ SIĘ ZA Molière'em (cenił komedie, sztuka go bawiła). PUBLICZNIE musiał się liczyć z Kościołem i swoją matką. Stopniowo wzmacniał pozycję wobec Kościoła. W 1664 zakazał ostro, w 1667 powściągliwie, w 1669 — zezwolił. To ODZWIERCIEDLA stopniowy WZROST monarszej władzy nad Kościołem. PEŁNA PREMIERA (5 lutego 1669) — Pełna 5-aktowa wersja jako 'TARTUFFE ou L'IMPOSTEUR'. Sukces ENORMOWY — 70 KOLEJNYCH przedstawień (rekord epoki), wszystkie wyprzedane. Po 5 latach walki Molière WYGRYWA. RYCERSKA OBRONA przez królem — w sztuce sam Molière umieszcza HOŁD Ludwikowi XIV. Zakończenie z deus ex machina: KRÓL osobiście rozpoznaje Tartuffe'a jako oszusta i ARESZTUJE go. Urzędnik mówi: 'My żyjemy pod panem, dla którego niech mu w hołdzie służą wszyscy. To monarcha, którego oczu nie omami płaszcz fałszywej cnoty. Króla — mędrca, którego rozum bystry sięga w głąb umysłów, do najtajniejszych zakątków sumienia.' To DZIĘKCZYNIENIE Molière'a za obronę. RECEPCJA HISTORYCZNA: a) XVII w. — kontrowersje, ale TRIUMF. Klasyk repertuaru. b) XVIII w. — OŚWIECENIE rehabilituje Molière'a. Voltaire: 'On miał rację, atakując obłudników'. Rusiowie wciąż atakują (Jean-Jacques Rousseau w 'Liście do d'Alemberta' krytykuje Molière'a za 'odwracanie hierarchii' społecznej). c) XIX w. — kanonizacja w COMÉDIE-FRANÇAISE. Romantycy widzą w Tartuffe'ie postać tragiczną. d) XX w. — interpretacje psychologiczne (Tartuffe jako paranoik?), polityczne (obłuda państwowa?), feministyczne (Elmira). e) XXI w. — aktualizacje: Tartuffe jako manipulator medialny, polityk-populista, guru sektariański. OBECNA RECEPCJA — Świętoszek jest JEDNYM Z NAJCZĘŚCIEJ wystawianych dzieł Molière'a. Comédie-Française ma go w STAŁYM REPERTUARZE od 1680 (ponad 3500 przedstawień!). Granym na całym świecie. POLSKA: Świętoszek tłumaczony wielokrotnie. Najsłynniejszy przekład TADEUSZA BOYA-ŻELEŃSKIEGO (1912). Inni tłumacze: Andrzej Naruszewicz (1782!), Bohdan Korzeniewski. Wystawiany od XVIII w. Słynne inscenizacje: TEATR NARODOWY (różne lata), KAZIMIERZ DEJMEK, JERZY GRZEGORZEWSKI, ANDRZEJ DOMALIK. POLSKI KONTEKST — w Polsce 'Świętoszek' bywał odczytywany ANTYKLERYKALNIE w okresie Polski Ludowej i postpeerelowskiej, ale to UPROSZCZENIE. Molière nie był antyklerykalny — atakował obłudę. NAUKI Z PRZYPADKU 'Świętoszka': a) WALKA o WOLNOŚĆ artystyczną — sztuka jako pole bitwy ideologicznej. b) WSPARCIE władzy — sztuka potrzebuje mecenatu (Ludwik XIV chronił Molière'a). c) AKTUALIZACJA — komedia o XVII-wiecznej obłudzie wciąż aktualna. d) CENZURA — temat KAŻDEJ epoki (XVII Kościół, XX wieczny władza komunistyczna, XXI w. — moralna). NA MATURZE — pytania o skandal premiery i recepcję są standardowe (zwłaszcza PR). Trzeba znać: PIERWSZĄ wersję 1664, ZAKAZ Kościoła, OBRONĘ Molière'a (przedmowy, petycje), ROLĘ Ludwika XIV, PEŁNĄ premierę 1669, dziękczynienie w finale (deus ex machina), RECEPCJĘ historyczną.

12

Pascal, kazuistyka, jezuici — kontekst religijno-filozoficzny

Świętoszek powstał w bardzo KONKRETNYM KONTEKŚCIE TEOLOGICZNYM XVII-wiecznej Francji — konfliktu o KAZUISTYKĘ JEZUICKĄ, w który ATAKOWALI: JANSENIŚCI z BLAISE PASCALEM na czele (w 'Prowincjałkach'). Molière wpisuje się w ten nurt KRYTYKI fałszywej pobożności. Bez tego kontekstu — niezrozumienie głębi komedii. KONFLIKT JEZUICI vs JANSENIŚCI: 1) JEZUICI (Towarzystwo Jezusowe, założone 1540 przez IGNACEGO LOYOLĘ) — zakon kontrreformacyjny, edukacyjny, misyjny. POTĘŻNI w XVII-wiecznej Francji: spowiednicy królów, edukatorzy elit, doradcy polityczni. TEOLOGIA MORALNA: MOLINIZM (od jezuity Luisa de Moliny), KAZUISTYKA (nauka o przypadkach sumienia), PROBABILIZM (jeśli istnieje OPINIA prawdopodobna popierająca dane zachowanie, można je przyjąć). Cel: SKUTECZNOŚĆ DUSZPASTERSKA — nie odstraszać wiernych zbyt rygorystyczną moralnością. 2) JANSENIŚCI — nurt katolicki RYGORYSTYCZNY, oparty na pismach KORNELIUSZA JANSENIUSA (biskupa Ypres, jego dzieło 'Augustinus', 1640). Centrum: PORT-ROYAL pod Paryżem. NAUCZANIE: ścisła łaska Boża, PREDESTYNACJA (zbliżone do kalwinizmu), surowa moralność, wstręt do KOMPROMISÓW. Przeciwstawiali się jezuickiej 'łagodności'. KAZUISTYKA — co to: a) DEFINICJA — KAZUISTYKA (kazuistyka, od łac. casus = przypadek) to metoda rozważania konkretnych przypadków moralnych (casus conscientiae — przypadki sumienia). b) ŹRÓDŁO antyczne — Cycero, Arystoteles (etyka stosowana). c) Tradycja chrześcijańska — św. Augustyn, średniowieczni teologowie. d) ROZKWIT u jezuitów XVI-XVII w. Liczne PODRĘCZNIKI kazuistyki: Antonio Escobar (1589-1669), Etienne Bauny, Vasquez, Tomás Sanchez. e) METODA — analiza KONKRETNYCH sytuacji ('co zrobić jeśli...?'). Zalecenie: 'mniejsze zło', 'intencja czysta', 'dyspensy'. f) PROBABILIZM — jeśli jakaś OPINIA prawdopodobna popiera dane zachowanie (choćby tylko jeden teolog), można ją przyjąć z czystym sumieniem. To wkracza w MORALNY RELATYWIZM. KRYTYKA KAZUISTYKI przez PASCALA — najpotężniejsza w historii. BLAISE PASCAL (1623-1662) — geniusz: matematyk (rachunek prawdopodobieństwa, mechanika płynów), filozof ('Myśli'/Pensées), pisarz. SYMPATYK JANSENISTÓW (jego siostra Jacqueline była zakonnicą w Port-Royal). DZIEŁO ANTYJEZUICKIE: 'LES PROVINCIALES' ('Listy prowincjała', 1656-57) — 18 listów pisanych anonimowo pod pseudonimem Louis de Montalte. ARCYDZIEŁO francuskiej polemiki literackiej. ATAKUJE: 1) PROBABILIZM jako pretekst do moralnego relatywizmu. 2) DYSPENSY z surowych zasad moralnych. 3) INTENCJONALIZM (czystą intencję wystarcza). 4) HIPOTETYCZNE rozważania ('kradzież dla biednych jest dozwolona, jeśli intencja czysta'). 5) SOFISTYKĘ kazuistów (manipulowanie zasadami). PASCAL CYTATY: 'Mówią, że tysiące rzeczy są dozwolone, których wcześniej nie wolno było robić, jeśli ktoś chce — przykłady są nieograniczone'. Jezuici 'rozluźniają moralność', 'przekształcają cnotę'. WPŁYW Prowincjałek: a) STYLISTYCZNY — wzór polemicznej prozy francuskiej. b) FILOZOFICZNY — zasiał wątpliwości wobec kazuistyki w opinii publicznej. c) HISTORYCZNY — przyczynił się do osłabienia jezuitów (skasowani 1773 przez papieża). d) Wpływ na MOLIÈRE'A — Świętoszek to LITERACKA wersja krytyki Pascala. TARTUFFE'OWSKA KAZUISTYKA w komedii: 1) Cytat KLUCZOWY (akt IV, do Elmiry): 'Jest nauka, co w miarę potrzeb się przemienia, by rozluzować węzły naszego sumienia, i błąd, którym sumienie zwykło się zatrważać, przez czystość intencji łatwo poprawiać'. To DOSŁOWNE NAWIĄZANIE do kazuistycznego INTENCJONALIZMU. 2) Argument TAJEMNICY — 'tylko zgorszenie za błąd trzeba liczyć w życiu, a ten wcale nie grzeszy, kto grzeszy w ukryciu'. To kazuistyczne ROZRÓŻNIENIE między grzechem 'jawnym' (zgorszenie) a 'tajnym' (mniej groźny). Pascal też atakował podobne rozróżnienia. 3) JĘZYK RELIGIJNY do uzasadnienia GRZECHU — oświadczenie Elmirze ('piękno wasze, dzieło Stwórcy'). To kazuistyczne wykorzystywanie kategorii religijnych do legitymowania pożądań. POZYCJA MOLIÈRE'A: a) WSPÓLNA platforma z Pascalem — obaj krytykują FAŁSZYWĄ pobożność, KAZUISTYKĘ, intencjonalizm. b) RÓŻNICA — Pascal pisze JAKO JANSENISTA, broni rygoryzmu moralnego. MOLIÈRE nie jest jansenistą, broni RACJONALIZMU i UMIARU (klasycystycznego). c) Obaj UNIWERSALIZUJĄ — Pascal pisze TEORETYCZNIE, Molière dramatyzuje. d) Obaj NIE atakują RELIGII jako takiej — atakują JEJ FAŁSZOWANIE. KOŚCIÓŁ atakuje OBU — Pascala za janszenizm, Molière'a za 'sprzyjanie libertynom'. Obaj utracili przyjazne pozycje. Ostatecznie czas im przyznaje rację — kazuistyka jezuicka została mocno OGRANICZONA w XIX-XX w. INNE FRANCUSKIE KONTEKSTY: a) LIBERTYNI (Théophile de Viau, Cyrano de Bergerac) — wolnomyśliciele, krytykowali religię z pozycji racjonalistycznych. Molière BYWAŁ z nimi kojarzony (przyjaźnił się z Cyrano), co wzmacniało zarzuty 'libertynizmu'. b) RACJONALIZM Kartezjusza (Cogito ergo sum) — wpływ filozoficzny. Świętoszek z racjonalizmem zgodny. c) UMIAR (juste milieu) — IDEAŁ klasycyzmu, ucieleśniony przez Kleanta. POLSKI KONTEKST — w Polsce kazuistyka jezuicka też miała wpływ (jezuici dominowali w EDUKACJI XVII-XVIII w.). Krytyka kazuistyki pojawia się u Oświecenia (Naruszewicz, Stanisław Konarski). NA MATURZE — pytania o KAZUISTYKĘ i PASCALA pojawiają się głównie na PR (poziomie rozszerzonym). Trzeba znać: KAZUISTYKĘ (definicja, jezuici, probabilizm), PASCALA i 'Prowincjałki' (1656-57), CYTAT Tartuffe'a 'jest nauka co w miarę potrzeb się przemienia' (nawiązanie do kazuistyki), WSPÓLNĄ platformę Molière'a i Pascala (krytyka fałszywej pobożności).

13

Aktualność komedii — obłuda dzisiaj, manipulacja, polityka, sekty

Świętoszek to JEDEN Z NAJBARDZIEJ AKTUALNYCH klasyków literatury — mimo że pisany w XVII w., DEMASKUJE mechanizmy obłudy, które trwają DO DZIŚ. To uniwersalność TYPU LITERACKIEGO. Tartuffe = ARCHETYP obłudnika, Orgon = ARCHETYP naiwnego. Te postacie ZNAJDUJEMY w XXI w. równie często jak w XVII. WSPÓŁCZESNE ZJAWISKA odpowiadające OBŁUDZIE TARTUFFE'A: 1) OBŁUDA POLITYCZNA — politycy używający IDEOLOGII (patriotyzmu, religii, lewicowości, prawicowości) jako MASKI dla prywatnych interesów: korupcji, władzy, prestiżu. Klasyczny mechanizm Tartuffe'a: deklaruje świętość (patriotyzm/idealizm), faktycznie chwyta majątek (zamówienia publiczne, posady dla rodziny). PRZYKŁADY ŚWIATOWE: liczne afery korupcyjne polityków przedstawiających się jako 'obrońcy moralności'. Mechanizm: a) Budowanie WIZERUNKU świętego/uczciwego/bezkompromisowego. b) Używanie języka ideologicznego (religia/patriotyzm/lewicowy idealizm) jako TARCZY. c) Pozorna POKORA gdy zarzuty ('Jam grzesznik' — przeprosiny bez skutków). d) MATERIALNA broń (zasoby państwowe, lojalność partyjna). 2) MANIPULACJA MEDIALNA i SOCIAL MEDIA — kreowanie WIZERUNKU 'zacnego człowieka' w mediach społecznościowych. Influencerzy, celebrities, politycy budują OBRAZ uczciwości, dobroci, mądrości — za którym kryje się WYŁĄCZNIE marketing i interes. Mechanizm Tartuffe'a: a) OSTENTACYJNE pokazywanie 'wartości' (post o pomocy biednym, zdjęcia rodzinne). b) Język MORALIZATORSKI w komentarzach. c) Pozorna POKORA gdy ktoś zarzuci coś ('Jestem niedoskonały, uczę się'). d) MATERIALNA broń (zasięgi, sponsorzy, prawnicy). FENOMEN 'cancel culture' to próba walki z tartuffe'ami medialnymi. 3) SEKTY i GURU — duchowi przewodnicy, którzy jak Tartuffe ZYSKUJĄ WŁADZĘ nad łatwowiernymi. KLASYCZNY mechanizm: a) Charyzmatyczny lider zdobywa ZAUFANIE przez 'duchowość'. b) Ofiary ODDAJĄ majątek (jak Orgon darowiznę). c) Ofiary ODCINAJĄ się od rodziny ('rodzina nie rozumie mojej duchowej drogi'). d) Lider WYKORZYSTUJE seksualnie/finansowo. e) Krytyków DELEGITYMIZUJE jako 'zazdrosnych' (jak Tartuffe Damisa). f) System ZAMKNIĘTY — trudno wyjść. POLSKIE PRZYKŁADY: różne sekty (Niebo, Świątynia Wolności, Polskie Kościoły Pentekostalne — niektóre z nich). ŚWIATOWE: Jim Jones (Jonestown), David Koresh (Branch Davidians), Charles Manson, Bhagwan Rajneesh, Sun Myung Moon. Wszyscy to TARTUFFE'OWIE XX-XXI w. 4) OBŁUDA RELIGIJNA w XXI w. — kościoły, klerycy, kaznodzieje, którzy GŁOSZĄ moralność, a ŁAMIĄ ją w prywatnym życiu. Skandale pedofilskie w Kościele katolickim (USA, Irlandia, Polska — afera ks. Pawła Konarskiego, ks. Henryka Jankowskiego itd.), aspekt finansowy (luksusowe samochody biskupów), polityczny (łatwa moralność dla 'naszych', surowa dla 'obcych'). Mechanizm Tartuffe'a w czystej postaci. 5) ŁATWOWIERNOŚĆ SPOŁECZNA — ludzie wciąż, jak Orgon, WOLĄ WIERZYĆ w PROSTE odpowiedzi niż KRYTYCZNIE MYŚLEĆ. Powody: a) POCZUCIE WYŻSZOŚCI moralnej (jak Orgon — Tartuffe daje mu poczucie wybraństwa). b) UPROSZCZENIE skomplikowanego świata. c) STRACH przed niepewnością. d) POTRZEBA AUTORYTETU. To psychologiczne wytłumaczenie populizmu, ekstremizmu, fanatyzmu. Tartuffe'owie zawsze ZNAJDĄ Orgonów. 6) MANIPULACJA EKONOMICZNA — coachowie, sprzedawcy 'rozwoju osobistego', piramidy finansowe (MLM). Mechanizm: a) Charyzmatyczny lider zna 'sekret bogactwa'. b) Ofiary ODDAJĄ pieniądze za 'kurs' lub 'produkt'. c) Pozorna POKORA gdy zarzuty. d) MATERIALNA broń (prawniczy aparat). MLM-y (Amway, Herbalife, Forever Living) — niektóre mają mechanizmy obłudy. 7) FAKE NEWS i POSTPRAWDA — manipulacja informacją podobna do manipulacji kazuistycznej Tartuffe'a. 'Nauka co w miarę potrzeb się przemienia' = dzisiejsza manipulacja faktami. KAŻDA partia ma 'swoje fakty'. Kazuistyka XXI w. UNIWERSALNOŚĆ MECHANIZMU: a) ZASLEPIENIE Orgona = potrzeba wiary w prostotę. b) MANIPULACJA Tartuffe'a = wykorzystanie tej potrzeby. c) JĘZYK 'wartości' jako maska. d) Pozorna POKORA jako broń. e) MATERIALNA broń jako zabezpieczenie. f) Bez interwencji ZEWNĘTRZNEJ (deus ex machina = król u Molière'a, dzisiaj — niezależne instytucje, sądy, media) — Tartuffe by wygrał. PRZEKAZ MOLIÈRE'A na XXI w.: a) UCZ się rozróżniać PRAWDĘ od POZORU (Kleant). b) Nie wpadaj w SKRAJNOŚCI (Kleant). c) ROZUM ponad emocje (klasycyzm). d) UMIAR (juste milieu). e) Wspieraj NIEZALEŻNE instytucje (król-deus ex machina). f) Bądź gotowy ZARYZYKOWAĆ dla prawdy (Elmira). g) Słuchaj SZEROKIEGO grona głosów (Doryna, Damis, Kleant, Elmira) — nie tylko jednego autorytetu (Tartuffe). UNIWERSALNOŚĆ — komedia jest WIECZNA, bo obłudnicy i naiwni SIĘ NIE ZESTARZEJĄ. Pytanie 'jak rozpoznać prawdziwego od fałszywego' jest ZAWSZE aktualne. Świętoszek to nie tylko XVII w. — to lekcja UNIWERSALNA. Dlatego komedia stale jest GRANA i ADAPTOWANA. NA MATURZE — pytania o AKTUALNOŚĆ Świętoszka są STANDARDOWE (zwłaszcza w esejach). Trzeba znać: KONKRETNE WSPÓŁCZESNE przykłady obłudy (polityczna, religijna, sekty, manipulacja medialna), MECHANIZMY UNIWERSALNE (zaślepienie + manipulacja + pozorna pokora + materialna broń), PRZESŁANIE Molière'a (rozróżniaj, umiar, krytyczne myślenie). Esej 'Dlaczego Świętoszek pozostaje aktualny?' to częsty temat.

⚠️ NAJCZĘSTSZE BŁĘDY

Tu uczniowie najczęściej tracą punkty

Każda pułapka pochodzi z analizy realnych odpowiedzi maturzystów. Naucz się je rozpoznać, żeby unikać głupich strat.

❌ Błąd

Świętoszek to barok — pisany w XVII wieku, więc barok

✅ Poprawnie

Świętoszek (1664) to KLASYCYZM FRANCUSKI, NIE barok. Choć chronologicznie XVII w., klasycyzm to ODDZIELNA epoka literacka (ok. 1660-1715). Cechy klasycyzmu: rozum, umiar, harmonia, 3 jedności, naśladowanie antyku, jasność. To NIE są cechy baroku (który ma: emocje, kontrasty, ornamentyka, paradoksy, dynamika). Molière, Racine, Corneille, La Fontaine to KLASYCY, nie barokowi. Polskie podręczniki czasem umieszczają Molière'a w 'epoce baroku' — to UPROSZCZENIE chronologiczne. Należy odróżniać EPOKĘ HISTORYCZNĄ (XVII w.) od EPOKI LITERACKIEJ (klasycyzm).

Dlaczego: Najczęstszy błąd uczniów. Świętoszek BAZA tagują 'Barok' (epochLabel), ale to NIE jest to samo co klasycyzm. KLASYCYZM FRANCUSKI to nurt OŚWIECONY, RACJONALISTYCZNY, OCZYSZCZAJĄCY barok z 'przesady'. Powstał W OPOZYCJI do baroku. Cechy KLASYCZNE jak ZASADA TRZECH JEDNOŚCI w Świętoszku to PRZECIWIEŃSTWO barokowej dynamiki, paradoksów, mistycyzmu. Molière zapowiada OŚWIECENIE (krytyka obłudy, racjonalizm). Cały Wersal Ludwika XIV to KLASYCYZM, nie barok. Na maturze należy pisać KLASYCYZM FRANCUSKI, nie barok. Pomyłka skutkuje punktem mniej w analizie epoki.
❌ Błąd

Tartuffe pojawia się na scenie od początku komedii

✅ Poprawnie

Tartuffe WCHODZI na scenę dopiero w III AKCIE (scena II)! Przez DWA pierwsze akty poznajemy go TYLKO Z RELACJI: pochwał Orgona i pani Pernelle vs krytyki Doryny, Kleanta, Damisa. To CELOWY zabieg dramaturgiczny Molière'a — buduje OCZEKIWANIE i kontrast między OPINIĄ Orgona a PRAWDĄ. Gdy Tartuffe się pojawia (z chustką do zakrycia piersi Doryny!), widz NATYCHMIAST widzi hipokrytę.

Dlaczego: Pułapka oczywista, ale CZĘSTA. Uczniowie myślą, że tytułowy bohater MUSI być od początku. Molière OBALA tę konwencję. Opóźnione wejście to MISTRZOWSKA dramaturgia: a) Buduje NAPIĘCIE oczekiwania. b) Daje widzowi POZNAĆ Tartuffe'a Z DWÓCH PERSPEKTYW (Orgon vs reszta). c) Tworzy KONTRAST między WIZERUNKIEM a PRAWDĄ. d) Gdy Tartuffe wreszcie pojawia się — pierwsza akcja (chustka na piersi Doryny) jest TAK SKONTRASTOWANA z pochwałami Orgona, że demaskuje go natychmiast. Wejście Tartuffe'a w III akcie to PUNKT ZWROTNY dramaturgiczny. Na maturze pytanie o opóźnione wejście — STANDARD.
❌ Błąd

Świętoszek krytykuje religię i pobożność

✅ Poprawnie

Świętoszek krytykuje OBŁUDĘ, NIE religię. Kleant WPROST rozróżnia prawdziwą pobożność od fałszywej, podaje przykłady ludzi naprawdę zacnych (Aryston, Peryander, Klitander). Cytat KLUCZOWY: 'Miej wstręt do grzechu, lecz nie do grzesznika'. Molière atakuje LUDZI fałszujących religię, NIE samą wiarę. To stanowisko zbliżone do PASCALA w 'Prowincjałkach' — obrona religii PRZED obłudnikami, którzy ją kompromitują.

Dlaczego: Najczęstsza pułapka interpretacyjna. Uczniowie czytają 'krytyka obłudy religijnej' jako 'krytyka religii'. Tymczasem Molière SAM bronił się w przedmowach: 'Komedia nie atakuje religii, lecz tych, którzy ją FAŁSZUJĄ'. Kleant (rezonator) jest tu KLUCZOWY — wypowiada stanowisko autora. Bez tego rozróżnienia — błąd kluczowy w eseju. Esej 'Świętoszek jako krytyka religii' — TRZEBA pisać krytyka OBŁUDY religijnej, nie wiary jako takiej. Kościół XVII w. czytał błędnie (jako atak na religię) i zakazał — dziś wiemy, że to było nadinterpretacja.
❌ Błąd

Orgon przez całą komedię konsekwentnie wierzy Tartuffe'owi

✅ Poprawnie

Orgon ZMIENIA się w akcie IV po SCENIE POD STOŁEM. Słyszy na własne uszy, jak Tartuffe próbuje uwieść Elmirę, używając kazuistyki. Wyskakuje spod stołu, WYPĘDZA Tartuffe'a. ALE: potem WPADA w DRUGĄ SKRAJNOŚĆ — chce nienawidzić wszystkich pobożnych. Kleant w akcie V GO HAMUJE: 'Z jednej ostateczności wpada w drugą... lepiej wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale'. Orgon więc DWUKROTNIE przechodzi z jednej skrajności w drugą.

Dlaczego: Pułapka 'statycznej postaci'. Uczniowie myślą, że Orgon jest 'stale zaślepiony', albo 'na końcu przejrzewał'. Tymczasem postać jest BARDZIEJ ZŁOŻONA: a) Akty I-III: ŚLEPO wierzy Tartuffe'owi. b) Akt IV (scena pod stołem): PRZEJRZAŁ na oczy. c) Akt V (początek): wpada w SKRAJNĄ NIENAWIŚĆ do wszystkich pobożnych. d) Akt V (koniec): Kleant uczy umiaru. Główna wada Orgona to BRAK UMIARU — przerzuca się ze skrajności w skrajność. Kleant: 'umiej rozróżnić pozór od prawdziwej cnoty'. Ideał klasycyzmu = juste milieu. Bez zrozumienia tej dynamiki — niezrozumienie diagnozy Molière'a.
❌ Błąd

Plan Elmiry udał się od razu — Orgon szybko uwierzył

✅ Poprawnie

Plan Elmiry W AKCIE IV (scena pod stołem) wymaga DŁUGIEGO przekonywania Orgona. Orgon NIE wierzy. Elmira musi go długo przekonywać. Nawet podczas sceny pod stołem Orgon NIE wychodzi mimo, że Tartuffe popełnia bluźnierstwo (kazuistyka). Elmira KASZLE — sygnał. Orgon NIE WYCHODZI. Dopiero gdy Tartuffe MÓWI, że Orgon jest GŁUPCEM, który uwierzy wszystko — Orgon wyskakuje. Tartuffe URAZA Orgona BEZPOŚREDNIO, dopiero wtedy się ujawnia.

Dlaczego: Pułapka uproszczenia. Uczniowie myślą, że scena pod stołem jest prosta: Tartuffe coś mówi, Orgon słyszy, wychodzi. Tymczasem to GENIALNIE skonstruowana scena: Orgon JEST POD STOŁEM, słyszy KAZUISTYKĘ, słyszy argument tajemnicy, ale NIE WYCHODZI. Elmira KASZLE wielokrotnie. Wyjść Orgon dopiero gdy Tartuffe go OBRAZI BEZPOŚREDNIO ('twój mąż jest takim głupcem, że uwierzy wszystko'). To głęboka diagnoza psychologiczna: Orgon ZACHOWUJE WIARĘ w Tartuffe'a aż do momentu OSOBISTEJ urazy. Dopiero osobista zniewaga otwiera mu oczy. Czysta KAZUISTYKA mu nie wystarczyła. To pokazuje, jak GŁĘBOKIE było zaślepienie. Pytania szczegółowe o scenę często testują tę znajomość.
Pokaż pozostałe 9 pułapek
❌ Błąd

Tartuffe jest postacią z fikcji — Molière wymyślił go w wyobraźni

✅ Poprawnie

Tartuffe ma KORZENIE w realnej tradycji religijnej. Postać została zainspirowana tzw. 'CABALE DES DÉVOTS' ('kabała pobożnych') — wpływowym stowarzyszeniem religijnym w XVII-wiecznej Francji, działającym potajemnie, kontrolującym moralność. Molière prawdopodobnie miał konkretnych ludzi na myśli. Też tradycja włoskiej commedia dell'arte — typ 'IL DOTTORE' lub 'PEDANTE' jako fałszywy uczony. ARCHETYP obłudnika religijnego istniał wcześniej (Boccaccio 'Dekameron', Erasmus 'Pochwała głupoty').

Dlaczego: Pułapka 'czystej fikcji'. Uczniowie myślą, że Tartuffe to wynalazek Molière'a bez korzeni. Tymczasem postać ma BOGATE źródła: a) Włoska komedia dell'arte. b) Średniowieczne moralitety (figura Hipokryzji). c) Renesansowa satyra obyczajowa (Boccaccio, Erasmus). d) RZECZYWISTE postacie XVII w. — Cabale des Dévots była konkretną organizacją. e) Tradycja KRYTYKI fałszywej pobożności w katolicyzmie (Pascal, jansenisci). Skandal premiery wynikał właśnie z tego, że Kościół ROZPOZNAŁ konkretne osoby/ruchy w Tartuffe'ie. Bez tego kontekstu — uproszczona interpretacja.
❌ Błąd

Doryna i Elmira mają tę samą rolę — obie są przeciwniczkami Tartuffe'a

✅ Poprawnie

Doryna i Elmira mają RÓŻNE role i METODY. DORYNA walczy SŁOWEM (komizm słowny, otwarta drwina, bezpośrednie 'Biedny człowiek!' jako ironia), reprezentuje GŁOS LUDU (służąca, ale mądrzejsza od panów). ELMIRA walczy DZIAŁANIEM (plan strategiczny, scena pod stołem, ryzyko honoru). Doryna OD POCZĄTKU widzi prawdę, Elmira DOWODZI ją empirycznie. Doryna jest MOTOREM codziennego oporu, Elmira AKTOREM ostatecznej DEMASKACJI. Funkcje DOPEŁNIAJĄCE, nie identyczne.

Dlaczego: Pułapka uproszczenia kobiecych postaci. Uczniowie traktują 'wszystkie postacie kobiece' jako jedną grupę. Tymczasem Molière daje IM RÓŻNE FUNKCJE: a) DORYNA — komizm słowny, głos ludu, otwarta krytyka. b) ELMIRA — komizm sytuacyjny (plan), strategia, ryzyko. c) MARIANNA — cicha ofiara, niezdecydowana, broniona. d) PANI PERNELLE — zaślepiona jak Orgon, druga ofiara obłudy. Esej 'Rola kobiet w Świętoszku' WYMAGA rozróżnienia tych funkcji. Płaszczyzny: a) komizm: Doryna (słowny) vs Elmira (sytuacyjny). b) status: służąca vs pani. c) odwaga: bezpośrednia vs subtelna. d) wpływ: codzienny vs ostateczny. Bez różnicowania — esej powierzchowny.
❌ Błąd

Komedia kończy się happy endem — wszystko się rozwiązuje samo

✅ Poprawnie

Komedia kończy się DEUS EX MACHINA — interwencją KRÓLA. Tartuffe okazuje się POSZUKIWANYM ŁOTREM. Urzędnik królewski aresztuje go, król unieważnia darowiznę. To NIE jest naturalne rozwiązanie — to ZEWNĘTRZNA INTERWENCJA. Pełni PODWÓJNĄ funkcję: a) POLITYCZNA — dziękczynienie Ludwikowi XIV za obronę Molière'a. b) ARTYSTYCZNA — PESYMISTYCZNY wniosek: wobec obłudy uzbrojonej w PRAWO i MAJĄTEK zwykły człowiek jest BEZSILNY. Bez króla — Tartuffe by wygrał!

Dlaczego: Pułapka 'optymistycznego happy endu'. Uczniowie myślą, że Świętoszek kończy się DOBRZE w sensie: 'sprawiedliwość zwyciężyła'. Tymczasem zakończenie ma GŁĘBSZY sens. Deus ex machina = 'bóg z maszyny' (zabieg z tragedii antycznej, gdzie bóg na maszynie rozwiązuje konflikt). W Świętoszku PARADOKSALNY MORAŁ: gdyby NIE BYŁO króla, Tartuffe miałby majątek, dom, kompromitujące dokumenty Orgona. Wygrałby. Sprawiedliwość zwyciężyła TYLKO dzięki ZEWNĘTRZNEJ INTERWENCJI. To głęboko PESYMISTYCZNY wniosek: obłuda dysponująca prawem i majątkiem jest NIE DO POKONANIA zwykłymi środkami. Potrzebna wyższa władza. Bez tego — niezrozumienie filozoficznej głębi komedii.
❌ Błąd

Kleant jest postacią drugoplanową, jego monologi to nudne 'wykłady'

✅ Poprawnie

Kleant pełni KLUCZOWĄ rolę REZONATORA — postaci wyrażającej STANOWISKO autora (Molière'a). Bez Kleanta nie wiedzielibyśmy, jak interpretować sztukę. Jego monologi (akt I o pobożności, akt V o umiarze) wyrażają IDEAŁ KLASYCYZMU. Cytat KLUCZOWY 'lepiej wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale' streszcza filozofię umiaru (juste milieu). Bez Kleanta — Świętoszek byłby satyrą bez tezy, krytyką bez konstruktywnej propozycji.

Dlaczego: Pułapka 'akcji'. Uczniowie szukają tylko POSTACI AKTYWNYCH (Tartuffe-manipuluje, Elmira-zastawia pułapkę, Doryna-rządzi służbą). Kleant tylko MÓWI — wydaje się 'nieaktywny'. ALE jego rola to FUNKCJA IDEOLOGICZNA, nie fabularna. W komedii klasycznej rezonator jest niezbędny: a) Wyraża POGLĄDY autora. b) Daje WIDZOM klucz interpretacyjny. c) Zapobiega NADINTERPRETACJOM (krytyka religii? NIE — krytyka obłudy). d) Reprezentuje IDEAŁ klasycyzmu. Esej o Świętoszku BEZ omówienia Kleanta = niekompletny. Pytania o REZONATORA są częste (zwłaszcza PR).
❌ Błąd

Molière był ateistą lub libertynem, atakującym Kościół

✅ Poprawnie

Molière był KATOLIKIEM, choć nie szczególnie pobożnym. NIE BYŁ ATEISTĄ. Atakował OBŁUDĘ religijną, NIE religię. Stanowisko zbliżone do PASCALA (jansenisty) — obaj krytykowali kazuistykę jezuicką. Skandal premiery wynikał z BŁĘDNEJ interpretacji Kościoła. Molière BRONIŁ swojej sztuki w przedmowach: 'Nie atakuję pobożności, lecz tych, którzy ją fałszują'. Cytat kluczowy: 'Miej wstręt do grzechu, lecz nie do grzesznika'.

Dlaczego: Pułapka 'oświeceniowego pre-Voltaire'a'. Uczniowie czytają Molière'a przez pryzmat późniejszego antyklerykalizmu (Voltaire, Encyclopedie, Rewolucja Francuska). Tymczasem Molière jest WCZEŚNIEJ — XVII w., katolicka Francja. Jego krytyka jest INNA: a) ATAKUJE OBŁUDĘ, nie religię. b) Reprezentuje wąż RACJONALIZMU katolickiego (jak Pascal, jak Bossuet). c) WSPIERA umiar (juste milieu) klasycystyczny. d) UMIERA wynosić sakramenty (Kościół utrudnił pogrzeb 1673 — ale to z powodu skandalu z 'Tartuffe', nie deklarowanego ateizmu). Molière BYWAŁ KOJARZONY z libertynami (przyjaźń z Cyrano de Bergerac), ale to NIE WYSTARCZA. Pytania o stanowisko Molière'a wymagają zrozumienia jego MIEJSCA w teologii XVII w. (krytyka kazuistyki, nie religii).
❌ Błąd

Kazuistyka to JUŻ NIEAKTUALNE pojęcie filozoficzne, niemające związku z dzisiejszością

✅ Poprawnie

Kazuistyka jest WCIĄŻ AKTUALNA — jako metoda etyki stosowanej, dziś używana w BIOETYCE (decyzje o leczeniu, eutanazji), etyce BIZNESU, ETYCE WOJSKOWEJ. NIE jest to historyczne pojęcie. Współczesna kazuistyka jest dyscypliną akademicką. ALE: krytyka Pascala/Molière'a dotyczyła konkretnie KAZUISTYKI JEZUICKIEJ XVII w. — relatywizmu moralnego, manipulacji 'intencją czystą', dyspenz. Te zarzuty AKTUALNE wobec WSPÓŁCZESNEJ MANIPULACJI kategoriami moralnymi (np. 'demokracja' przez polityków, 'sprawiedliwość' przez różne strony).

Dlaczego: Pułapka 'historycznej daty'. Uczniowie traktują kazuistykę jako 'rzecz z XVII w.'. Tymczasem MECHANIZM jest WIECZNY. Tartuffe XX-XXI w. używa kazuistyki dziennie: a) Politicy: 'cel uświęca środki' (intencjonalizm). b) Korporacje: 'optymalizacja podatkowa' (manipulacja kategoriami). c) Media: 'wszystkie strony mają racje' (probabilizm). d) Religia: 'kontekst zmienia ocenę' (kazuistyka stosowana). Esej 'Aktualność Świętoszka' WYMAGA pokazania, jak kazuistyka działa DZIŚ. To nie jest archaizm — to TECHNIKA manipulacji. Pytania o aktualność komedii pytają właśnie o ten związek.
❌ Błąd

Świętoszek nie ma związku z innymi lekturami — to izolowane dzieło

✅ Poprawnie

Świętoszek ma WIELE związków z innymi lekturami: a) 'KAZANIA SEJMOWE' Skargi — także krytyka fałszywej pobożności (Skarga z kontrreformacji, Molière z klasycyzmu, ale obaj atakują obłudę religijną). b) 'DZIADY CZ. III' — ks. Piotr jako pokorny mistyk vs Konrad pyszny (analogia: ks. Piotr to Kleant, Konrad to Orgon). c) 'LALKA' — Wokulski zaślepiony Izabelą jak Orgon Tartuffe'em. d) 'MAKBET' — Lady Makbet manipuluje mężem (Tartuffe manipuluje Orgonem). e) 'NIE-BOSKA KOMEDIA' Krasińskiego — Przechrzta jako manipulant ideologią. Świętoszek jest CZĘŚCIĄ EUROPEJSKIEJ TRADYCJI krytyki manipulacji.

Dlaczego: Pułapka 'jednego dzieła'. Uczniowie traktują każdą lekturę jako izolowaną. Tymczasem MATURA WYMAGA odwołań do INNYCH dzieł (esej musi mieć KONTEKST). Świętoszek dostarcza BOGATEGO kontekstu: a) Antyk: Plaut 'Aulularia' (źródło Skąpca), Aristofanes (komedia satyryczna). b) Średniowiecze: 'Decameron' Boccaccia (obłuda mnichów). c) Renesans: Erazm 'Pochwała głupoty'. d) Klasycyzm: Racine, Corneille. e) Romantyzm: Mickiewicz (ks. Piotr, Konrad). f) Pozytywizm: Prus (Wokulski). g) Modernizm: Krasiński (Przechrzta). h) XX w.: Brecht 'Matka Courage' (obłuda wojny). Esej bez kontekstu = ocena niska. Trzeba znać MIĘDZYTEKSTOWE związki.
❌ Błąd

Świętoszek to tylko komedia rozrywkowa, bez głębi filozoficznej

✅ Poprawnie

Świętoszek to JEDNOCZEŚNIE komedia rozrywkowa I FILOZOFICZNA SATYRA. Łączy: a) Farsa (Orgon pod stołem, Tartuffe z chustką). b) Komedia charakterów (typ Tartuffe'a, Orgona). c) Komedia intrygi (plan Elmiry). d) SATYRA SPOŁECZNA — krytyka obłudy religijnej, naiwności mieszczan, kazuistyki jezuickiej. e) FILOZOFICZNA refleksja nad ZAŚLEPIENIEM, UMIAREM, prawdą vs pozorem. Funkcja Molière'a: 'placere et docere' (Horacy — bawić i uczyć). Świętoszek robi OBOJE w doskonałej harmonii.

Dlaczego: Pułapka 'lekkiej komedii'. Uczniowie myślą, że komedie są mniej poważne niż tragedie. Tymczasem Molière bronił komedii: 'Plus est facile de tonner contre des fautes générales que de se moquer adroitement de celles d'un de nos contemporains' ('Łatwiej grzmieć przeciw ogólnym wadom, niż drwić z błędu współczesnego'). Komedia ma WIĘKSZĄ moc, bo dotyka KONKRETU. Świętoszek to NIE 'lekka komedia' — to dramaturgiczne arcydzieło filozoficzne. Walka o premierę pokazuje, JAK POWAŻNIE traktowano sztukę. Esej bez głębi filozoficznej (ideał klasycyzmu, krytyka kazuistyki, problem prawdy/pozoru) = powierzchowny.
❌ Błąd

Tartuffe naprawdę nawraca się na końcu — pozorną pokorą okazując prawdziwą skruchę

✅ Poprawnie

Tartuffe NIE nawraca się NIGDY. Pozorna pokora w akcie III (donos Damisa) to MANIPULACJA, nie skrucha. Tartuffe samooskarża się STRATEGICZNIE, by Orgon go BARDZIEJ obronił. W akcie IV i V Tartuffe walczy CYNICZNIE — szantażuje, denuncjuje. Na końcu okazuje się ZNANYM ŁOTREM, oszustem ścigánym pod wieloma nazwiskami. Postać NIE EWOLUUJE — Molière celowo czyni go STATYCZNYM typem obłudnika. Brak nawrócenia = brak dychotomii (Tartuffe pozostaje uosobieniem obłudy).

Dlaczego: Pułapka 'romantycznego nawrócenia'. Uczniowie szukają zmiany w postaci. Tymczasem Tartuffe to klasycystyczny TYP, nie psychologiczna postać. Cechy klasycznego typu: a) STATYCZNY — nie zmienia się przez akcję. b) PRZEJASKRAWIONY — jedna cecha (obłuda) doprowadzona do absurdu. c) FUNKCJONALNY — pełni rolę W SCHEMACIE dramatu, nie psychologicznym pejzażu. Inaczej np. SKĄPIEC Harpagon też nie ewoluuje, MIZANTROP Alceste nie ewoluuje. To CECHA Molière'owskich typów. ROMANTYCZNA postać (Konrad w Dziadach) by EWOLUOWAŁA — ale to inna epoka i konwencja. Bez tej różnicy — niezrozumienie KLASYCYZMU jako poetyki.
🧠 MUSISZ ZNAĆ

Kluczowe pojęcia i terminy

Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.

Tartuffe

Tytułowy obłudnik (świętoszek), mistrz manipulacji religijnej. Wchodzi na scenę dopiero w III akcie z chustką do zakrycia piersi Doryny

Orgon

Bogaty mieszczanin paryski, mąż Elmiry, ojciec Damisa i Marianny. ZAŚLEPIONY Tartuffem do absurdalnego stopnia

Elmira

Żona Orgona, sprytna i odważna. Zastawia pułapkę pod stołem (akt IV) by zdemaskować Tartuffe'a

Doryna

Garderobiana Marianny, rezolutna sprytna służąca. Od początku widzi obłudę Tartuffe'a, mówi 'Biedny człowiek!' ironicznie

Kleant

Szwagier Orgona (brat Elmiry), REZONATOR — głos rozsądku, ucieleśnia ideał klasycystycznego umiaru

Damis

Syn Orgona, gorący impulsywny młodzieniec. Podsłuchiwał oświadczenie Tartuffe'a Elmirze, donosi ojcu, zostaje wydziedziczony

Marianna

Córka Orgona, cicha posłuszna. Zaręczona z Walerym, Orgon chce ją wydać za Tartuffe'a

Walery

Narzeczony Marianny, uczciwy młodzieniec. Wątek miłosny komedii

Pani Pernelle

Matka Orgona, otwiera komedię (akt I scena I). Druga osoba zaślepiona Tartuffem, broni go dłużej niż syn

Flipote

Służąca pani Pernelle, drugorzędna postać

Loyal

Woźny sądowy, przychodzi z nakazem eksmisji Orgona z własnego domu (Tartuffe ma darowiznę)

Argas

Przyjaciel Orgona, były frondysta. Powierzona Tartuffowi szkatułka z dokumentami politycznymi staje się bronią szantażu

Pokaż wszystkie 98 pojęć (86 więcej)
Molière

Jean-Baptiste Poquelin (1622-1673), największy dramaturg francuskiego klasycyzmu. Autor Świętoszka

Klasycyzm francuski

Epoka literacka XVII w. (ok. 1660-1715), centrum w Wersalu Ludwika XIV. Rozum, umiar, 3 jedności

Komedia charakterów

Gatunek, w którym główny komizm wynika z przejaskrawionych cech postaci. Tartuffe = typ obłudnika, Orgon = typ naiwnego

Komedia intrygi

Gatunek opierający się na zaplanowanych działaniach postaci. W Świętoszku plan Elmiry (scena pod stołem)

Farsa

Komizm sytuacyjny, fizyczny. W Świętoszku: Orgon pod stołem, Tartuffe z chustką

Satyra społeczna

Krytyczna ocena zjawisk społecznych przez literaturę. W Świętoszku: krytyka obłudy religijnej

Zasada trzech jedności

Z 'Poetyki' Arystotelesa: jedność miejsca, czasu, akcji. Skrupulatnie przestrzegana w Świętoszku

Jedność miejsca

Akcja w jednym miejscu — dom Orgona w Paryżu

Jedność czasu

Akcja w jednym dniu — od rana (pani Pernelle wychodzi) do wieczora (aresztowanie Tartuffe'a)

Jedność akcji

Jeden główny wątek — demaskacja Tartuffe'a. Wątek boczny (małżeństwo Marianny) powiązany

5 aktów

Klasyczna budowa dramatu zgodnie z teorią Horacego. Akt I ekspozycja, II konflikt, III punkt zwrotny, IV kulminacja, V rozwiązanie

Aleksandryn

12-zgłoskowiec parzysty z średniówką po 6 sylabie. Klasyczny wers francuski. Cały Świętoszek napisany aleksandrynem

Wiersz

Cała komedia napisana wierszem (aleksandrynem), w przeciwieństwie do 'Skąpca' (proza)

Decorum

Stosowność klasycystyczna — każda postać mówi zgodnie ze swoją pozycją (służąca prosto, rezonator wykwintnie)

Rezonator

Postać sceniczna wyrażająca poglądy autora (raisonneur). W Świętoszku to Kleant. Stała funkcja u Molière'a

Typ

Postać reprezentująca uogólnioną cechę charakterystyczną (Tartuffe = typ obłudnika, Orgon = typ naiwnego)

Sprytna służąca

Typ z komedii dell'arte i antycznej (Plautus, Terencjusz). Doryna jako kontynuacja tradycji. Sługa mądrzejszy od pana

Obłuda religijna

Centralny temat komedii: fałszywa pobożność jako maska dla grzechu. Tartuffe jako uosobienie

Pozorna pokora

Mistrzowska technika manipulacji Tartuffe'a: samooskarżanie się ('jam grzesznik') by wzmocnić obronę Orgona

Kazuistyka

Jezuicka metoda moralna, rozważanie 'przypadków sumienia', dopasowywanie zasad. Krytykowana przez Pascala

Probabilizm

Element kazuistyki: jeśli istnieje opinia prawdopodobna popierająca zachowanie, można je przyjąć

Intencjonalizm

Element kazuistyki: czysta intencja wystarcza do legitymizacji czynu. Tartuffe: 'przez czystość intencji łatwo poprawiać'

Argument tajemnicy

Tartuffe'owska technika: 'kto grzeszy w ukryciu, ten wcale nie grzeszy'. Etyka skuteczności, nie sumienia

Cabale des Dévots

'Kabała pobożnych' — wpływowe stowarzyszenie religijne XVII w. Francji, kontrolujące moralność. Inspiracja dla Tartuffe'a

Juste milieu

'Złoty środek' — ideał klasycystycznego umiaru, równowagi między skrajnościami. Ucieleśniony przez Kleanta

Umiar

Centralna cnota klasycyzmu. Kleant: 'lepiej wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale'. Orgon ma brak umiaru

Rozum (raison)

Najwyższa wartość klasycyzmu. Kontrast z emocjami (Orgon) i pozorem (Tartuffe)

Deus ex machina

'Bóg z maszyny' — zabieg z tragedii antycznej. W Świętoszku: interwencja KRÓLA aresztująca Tartuffe'a

Ludwik XIV

Król-Słońce (1638-1715, panował 1643-1715). Bronił Molière'a przed Kościołem. Dziękczynienie w finale Świętoszka

Skandal premiery

12 maja 1664 w Wersalu. Kościół oskarżył Molière'a o atak na religię. Zakaz wystawiania

Zakaz

Edykt arcybiskupa Paryża pod groźbą ekskomuniki. Trwał 5 lat (1664-1669)

Pełna premiera

5 lutego 1669 — po 5 latach walki. Sukces ENORMOWY, 70 kolejnych przedstawień

Przedmowa

Molière bronił swojej sztuki w przedmowach: 'Nie atakuję pobożności, lecz tych, którzy ją fałszują'

Petycje do króla

Molière słał petycje (placets) do Ludwika XIV w 1664, 1667, 1669 w obronie sztuki

Blaise Pascal

Filozof, matematyk (1623-1662). Autor 'Prowincjałek' (1656-57) — krytyki kazuistyki jezuickiej. Wspólna platforma z Molière'em

Prowincjałki

Pascal 'Les Provinciales' (1656-57), 18 listów anonimowych przeciw jezuickiej kazuistyce. Wzór polemicznej prozy

Jezuici

Towarzystwo Jezusowe, założone 1540 przez Ignacego Loyolę. Wpływowi w XVII w. Francji. Krytykowani za kazuistykę

Janseniści

Nurt katolicki rygorystyczny, oparty na Janseniuszu ('Augustinus', 1640). Centrum w Port-Royal. Krytykowali jezuitów

Port-Royal

Klasztor jansenistów pod Paryżem. Centrum surowego nurtu katolickiego. Pascal sympatyzował

Aulularia

Komedia Plauta (antyk), źródło inspiracji dla wielu komedii Molière'a o skąpcach i typach

Boccaccio

Włoski pisarz (1313-1375), 'Dekameron'. Antycypowane mechanizmy obłudy religijnej w nowelach

Erasmus

Erasmus z Rotterdamu (1466-1536), 'Pochwała głupoty'. Renesansowa krytyka obłudy duchownych

Comédie-Française

Najsłynniejszy teatr francuski (1680). Świętoszek w stałym repertuarze od początku, ponad 3500 przedstawień

Tadeusz Boy-Żeleński

Najsłynniejszy polski tłumacz Molière'a (przekład Świętoszka 1912). Krytyk literacki, satyryk

'A Tartuffe?'

Słynne pytanie Orgona po powrocie z podróży, ignorujące chorobę żony. Akt I, scena V

'Biedny człowiek!'

Powtarzana ironiczna reakcja Orgona na opisy żarłoczności Tartuffe'a. Komizm słowny + demaskacja zaślepienia

Scena pod stołem

Kulminacja komedii, akt IV sceny IV-VII. Elmira chowa Orgona pod stołem, prowokuje Tartuffe'a. Demaskacja

Donos Damisa

Akt III scena V — Damis donosi ojcu o oświadczeniu Tartuffe'a Elmirze. Tartuffe pozorną pokorą wygrywa

Wydziedziczenie Damisa

Akt III scena VII — Orgon wydziedzicza syna, ufa Tartuffe'owi. Skutek pozornej pokory obłudnika

Darowizna majątku

Akt III scena VIII — Orgon zapisuje cały majątek Tartuffowi. Notarialna, prawnie wiążąca. Broń Tartuffe'a

Szkatułka Argasa

Skrzynka z politycznie kompromitującymi dokumentami przyjaciela Orgona. Powierzona Tartuffowi = szantaż

Oświadczenie Elmirze

Akt III scena III — Tartuffe składa miłosne oświadczenie Elmirze, dotyka kolana, używa języka religijnego

Włosiannica

Surowa szorstka koszula noszona pod ubraniem dla umartwienia. Tartuffe nosi ostentacyjnie jako pokaz pobożności

Dyscyplina

Narzędzie do biczowania siebie dla umartwienia. Tartuffe ma na pokaz pobożności

Chustka na piersi

Pierwsza akcja Tartuffe'a na scenie: każe Dorynie zakryć piersi. Demaskacja purytanizmu

Salon Warszawski

Brak — termin z Dziadów cz. III, NIE występuje w Świętoszku

Frondzista

Uczestnik Frondy (1648-53, bunt arystokratów przeciw królewskiej władzy). Argas, przyjaciel Orgona, był frondzistą

Fronda

Bunt arystokratów przeciw królowi (1648-53), tłumiony. Po jej klęsce monarchia absolutna umocniona

Mecenat królewski

Wsparcie artystów przez króla. Ludwik XIV mecenas Molière'a — bronił przed Kościołem

Akademia Francuska

Założona 1635 przez Richelieu, normalizacja języka. Symbol klasycyzmu

Jean Racine

Tragik klasycyzmu (1639-1699). Fedra, Andromaka, Berenika

Pierre Corneille

Tragik klasycyzmu (1606-1684). Cyd, Horacjusz, Cinna

Jean de La Fontaine

Bajkopisarz klasycyzmu (1621-1695). Bajki ze zwierzętami

Nicolas Boileau

Teoretyk klasycyzmu (1636-1711). 'Sztuka poetycka' (1674) — manifest klasycyzmu

Komedia dell'arte

Włoska komedia improwizowana z typami-maskami (Pantalone, Colombina, Arlecchino). Wpływ na Molière'a

Komizm słowny

Komizm oparty na języku — riposty Doryny, 'Biedny człowiek!', pochlebstwa, ironia

Komizm sytuacyjny

Komizm fizyczny — Orgon pod stołem, Tartuffe z chustką. Element farsy

Komizm charakteru

Komizm wynikający z przejaskrawionych cech postaci. Tartuffe-obłudnik, Orgon-naiwny

Karykatura

Przesadzone, satyryczne przedstawienie postaci. Tartuffe jako karykatura obłudnika

Hipokryzja

Obłuda, fałszywa pobożność. Centralny temat komedii. Po francusku 'hypocrisie'

Tartuferie

Słowo francuskie utworzone od imienia Tartuffe = obłuda. Świadectwo wpływu komedii na język

Sacrum vs profanum

Mieszanie świętego z grzesznym przez Tartuffe'a. Język religijny do uzasadnienia pożądania

Pochlebstwo (komplezancja)

Schlebianie. Walery pochlebia Orgonowi jako rządca, by być blisko Elizy

Konflikt pokoleń

Ojciec (Orgon) vs dzieci (Damis, Marianna). Klasyczny motyw komedii. Tutaj zaostrzony przez Tartuffe'a

Patriarchalizm

Absolutna władza ojca w rodzinie. Krytykowana przez Molière'a w obu komediach (Świętoszek, Skąpiec)

Wątek miłosny

Marianna i Walery jako młodzi kochankowie, klasyczny motyw komedii. Happy end

Pojednanie kochanków

Akt II scena IV — Walery i Marianna pokłóceni z uporu, Doryna ich łączy. Klasyczna lover's quarrel

Anagnorisis

Rozpoznanie, odkrycie tożsamości. W Świętoszku — Tartuffe rozpoznany jako poszukiwany łotr

Hubris

Grecka 'pycha', która gubi bohatera. Tartuffe popełnia hubris w scenie pod stołem (lekceważy Orgona)

Cytat o kazuistyce

'Jest nauka, co w miarę potrzeb się przemienia, by rozluzować węzły naszego sumienia'. Akt IV, do Elmiry

Cytat o tajemnicy

'Tylko zgorszenie za błąd trzeba liczyć w życiu, a ten wcale nie grzeszy, kto grzeszy w ukryciu'. Akt IV

Cytat o umiarze

'Z jednej ostateczności wpadasz w drugą... lepiej wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale'. Kleant, akt V

Cytat o grzeszniku

'Miej wstręt do grzechu, lecz nie do grzesznika'. Stanowisko Molière'a — krytyka obłudy, nie religii

Pamflet

Krótki utwór polemiczny krytyczny. Świętoszek jako pamflet przeciw obłudzie

Manifest

Programowy tekst wyrażający stanowisko. Świętoszek jako manifest klasycyzmu (umiar, rozum, krytyka skrajności)

Tradycja literacka obłudników

Boccaccio (mnich Frate Cipolla), Erasmus, Molière (Tartuffe), Dostojewski (Smerdiakov), współcześni

📋 PRZYKŁADY Z BAZY

Zobacz, jak wyglądają zadania z działu „Świętoszek"

Poniżej 7 prawdziwych zadań z bazy — różne typy, różne poziomy trudności. Każde ma rozwiązanie i wyjaśnienie.

🎭 Świętoszek ◉ Zamknięte A–D ⚫⚫⚪⚪⚪ Łatwe Autorskie · PP 1 pkt

Z czym przybywa Walery do domu Orgona w akcie V?

A Z kontraktem ślubnym do podpisania.
B Z ostrzeżeniem, że wydano rozkaz aresztowania Orgona, oraz z powozem i tysiącem luidorów na ucieczkę.
C Z listem od króla znoszącym darowiznę.
D Z wiadomością, że Tartuffe opuścił Paryż.
Rozwiąż na platformie →
🎭 Świętoszek ✎ Otwarte rozszerzone ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie 🤖 Ocena AI Autorskie · PP 2 pkt

Co Marianna proponuje ojcu w akcie IV, scenie III, błagając go o zerwanie zaręczyn z Tartuffe’em, i jak Orgon na to reaguje?

Rozwiąż samodzielnie — AI sprawdzi krok po kroku →
🎭 Świętoszek ⇄ Dopasuj pary ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie Autorskie · PP 5 pkt

Dopasuj rekwizyt lub znak do jego funkcji w akcji komedii.

stół w salonie
→
kaszel Elmiry
→
szkatułka Argasa
→
akt darowizny
→
chustka podana Dorynie
→
Rozwiąż na platformie →
🎭 Świętoszek ☑ Wielokrotny wybór ⚫⚫⚪⚪⚪ Łatwe Autorskie · PP 2 pkt

Które cechy Tartuffe’a wymieniają domownicy Orgona?

A Hipokryta – udaje pobożność, a pożąda żony Orgona
B Tyran – rządzi domem jak pan, chociaż przyszedł jako żebrak
C Uczony – cytuje z pamięci całą Biblię
D Żarłok – zjada za dziesięciu, pije wino na śniadanie
Rozwiąż na platformie →
🎭 Świętoszek ⚫⚫⚫⚫⚪ Trudne Autorskie · PR 35 pkt
Rozwiąż na platformie →
🎭 Świętoszek ⎽ Luki ⚫⚫⚪⚪⚪ Łatwe 🤖 Ocena AI Autorskie · PP 3 pkt
Marianna ma pozornie przystać na wolę ojca, a ślub odwlekać: najpierw ma udawać (1), a potem skarżyć się na złe przeczucia — że spotkała (2), zbiła (3) albo śniła o mętnej wodzie.

✓ Poprawne odpowiedzi pokazane w zielonych ramkach

Rozwiąż samodzielnie — AI sprawdzi krok po kroku →
🎭 Świętoszek ◫ Wiązka (a/b/c) ⚫⚫⚫⚫⚫ Ekspert 🤖 Ocena AI Autorskie · PR 5 pkt

Molièr — „Świętoszek” (Akt V, scena I – Kleant do Orgona) Z jednej ostateczności zaraz wpadasz w drugą. … Za to, że jeden oszust nikczemnie cię zmami, To już wszyscy pobożni mają być łotrami? … Umiej rozróżnić pozór od prawdziwej cnoty … A jeśli w ostateczność masz już wpadać stale, To lepiej wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale.

a Wyjaśnij, jaki błąd myślenia Orgona Kleant tu diagnozuje i jak to się wiąże z całą sztuką. 3 pkt
b Jak zdanie „lepiej wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale” wyraża klasycystyczny ideał umiaru? 2 pkt
Rozwiąż samodzielnie — AI sprawdzi krok po kroku →

Rozkład 79 zadań w dziale „Świętoszek" po typach

✎ OPEN 17
◉ CLOSED 12
CLOZE 4
MATCHING 4
☑ MULTI_SELECT 4
ESSAY 3
⚖ TRUE_FALSE 3
⎵ FILL_IN 2
◫ WIAZKA 1
📈 JAK SIĘ UCZYĆ

Strategia opanowania działu

Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.

1

1) ZACZNIJ od ROZRÓŻNIENIA: Świętoszek to KLASYCYZM FRANCUSKI, NIE barok. Baza ma 'epochLabel: Barok', ale to uproszczenie. Klasycyzm to OSOBNA epoka literacka (ok. 1660-1715) — rozum, umiar, 3 jedności, naśladowanie antyku. Cały Wersal Ludwika XIV to klasycyzm. Pisz KLASYCYZM, dostaniesz punkt więcej za znajomość epoki.

2

2) ZAPAMIĘTAJ STRUKTURĘ GATUNKU: KOMEDIA CHARAKTERÓW (typy: obłudnik, naiwny, rezonator) + KOMEDIA INTRYGI (plan Elmiry) + FARSA (Orgon pod stołem) + SATYRA SPOŁECZNA. ZASADA TRZECH JEDNOŚCI (miejsce: dom Orgona, czas: jeden dzień, akcja: demaskacja). 5 AKTÓW. WIERSZ (aleksandryn).

3

3) TARTUFFE WCHODZI W III AKCIE — nie wcześniej! Przez 2 akty poznajemy go z RELACJI. Pierwsza akcja na scenie: chustka na piersi Doryny ('Nakryj-że tę pierś, bom ja jej widzieć nie powinien'). To DEMASKUJE go natychmiast. Pytanie o opóźnione wejście — standard.

4

4) ORGON to TYP NAIWNEGO, ale BARDZIEJ ZŁOŻONY niż tylko 'głupek'. Jest ofiarą obłudy + WSPÓŁTWÓRCĄ własnego nieszczęścia (szuka autorytetu, gotowy być oszukany). TYRAN rodzinny (wydziedzicza syna, zmusza córkę). Brak umiaru — przerzuca się ze ślepego uwielbienia na ślepą nienawiść. Diagnoza Kleanta: 'Z jednej ostateczności wpada w drugą'.

5

5) KLEANT to REZONATOR — głos Molière'a. KLUCZOWE MONOLOGI: akt I (rozróżnienie prawdziwej pobożności od obłudy, 'Miej wstręt do grzechu, lecz nie do grzesznika') i akt V (ideał umiaru, 'lepiej wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale'). UCIELEŚNIA klasycystyczny juste milieu. Bez Kleanta nie wiedzielibyśmy, jak interpretować sztukę.

Pokaż pozostałe 9 kroków
6

6) ELMIRA i DORYNA — różne METODY walki z obłudą. Doryna walczy SŁOWEM (komizm słowny, otwarta drwina, 'Biedny człowiek!' ironicznie). Elmira walczy DZIAŁANIEM (plan strategiczny, scena pod stołem, ryzyko honoru). Doryna od początku widzi prawdę, Elmira na końcu UDOWADNIA. Esej 'Rola kobiet' — standard.

7

7) MECHANIZM OBŁUDY TARTUFFE'A — KLUCZOWY temat. 5 TECHNIK manipulacji: a) Pozorna POKORA ('jam grzesznik' — donos Damisa). b) JĘZYK RELIGIJNY do uzasadnienia GRZECHU (oświadczenie Elmirze). c) KAZUISTYKA ('nauka co w miarę potrzeb się przemienia'). d) Argument TAJEMNICY ('kto grzeszy w ukryciu nie grzeszy'). e) MATERIALNA BROŃ (darowizna + szkatułka Argasa).

8

8) SCENA POD STOŁEM (akt IV) to KULMINACJA. Plan ELMIRY: chowa Orgona, prowokuje Tartuffe'a. Tartuffe popełnia bluźnierstwo (kazuistyka). Orgon NIE wychodzi mimo kaszlu Elmiry — wychodzi dopiero gdy Tartuffe go OBRAŻA bezpośrednio. To głęboka diagnoza zaślepienia. Komizm sytuacyjny (mąż pod stołem) + dramat (punkt zwrotny).

9

9) DONOS DAMISA + POZORNA POKORA (akt III sc. V-VII) — diaboliczna scena. Damis donosi prawdę, Tartuffe SAMOOSKARŻA się ('jam winny, jam grzesznik'). Im bardziej obłudnik się oskarża, tym bardziej Orgon go broni. PRAWDA przegrywa z POZOREM. Skutek: wydziedziczenie Damisa, darowizna Tartuffe'owi.

10

10) CYTATY DO ZAPAMIĘTANIA: 'Biedny człowiek!' (komizm słowny), 'Miej wstręt do grzechu, lecz nie do grzesznika' (stanowisko Molière'a), 'jest nauka co w miarę potrzeb się przemienia' (kazuistyka), 'kto grzeszy w ukryciu, ten wcale nie grzeszy' (tajemnica), 'lepiej wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale' (Kleant, umiar), 'Z jednej ostateczności wpada w drugą' (diagnoza Orgona).

11

11) KONTEKST PASCALA + KAZUISTYKI (PR): 'PROWINCJAŁKI' Pascala (1656-57) atakowały KAZUISTYKĘ JEZUICKĄ — probabilizm, intencjonalizm, dyspensy. Tartuffe ucieleśnia te wady. Molière i Pascal mają WSPÓLNĄ platformę — krytyka FAŁSZYWEJ pobożności (nie religii jako takiej). Cytat Tartuffe'a 'nauka co w miarę potrzeb się przemienia' = NAWIĄZANIE do kazuistyki.

12

12) ZAKOŃCZENIE = DEUS EX MACHINA. Interwencja KRÓLA aresztująca Tartuffe'a (poszukiwany łotr). Funkcja podwójna: a) Polityczna — dziękczynienie Ludwikowi XIV za obronę Molière'a. b) Artystyczna — PESYMISTYCZNY wniosek: bez interwencji władzy zwykły człowiek BEZSILNY wobec obłudy uzbrojonej w prawo. Bez króla Tartuffe by wygrał.

13

13) SKANDAL PREMIERY + OBRONA — kontekst historyczny. Premiera 12 maja 1664 w Wersalu. ZAKAZ Kościoła (arcybiskup Paryża, jezuici). Molière broni w przedmowach i petycjach. Ludwik XIV chronił. PEŁNA premiera dopiero 5 lutego 1669 — po 5 latach walki. Sukces enormy.

14

14) AKTUALNOŚĆ — Świętoszek wciąż JĘ aktualny. Współczesne tartuffe'owie: politycy obłudni (patriotyzm jako maska), guru sektariańscy (Jonestown, Manson), manipulatorzy medialni (influencerzy), kazuistyczna 'optymalizacja podatkowa'. Mechanizm UNIWERSALNY: zaślepienie + manipulacja + pozorna pokora + materialna broń. Esej 'Dlaczego Świętoszek aktualny' — standard.

FAQ — Świętoszek

Najczęściej zadawane pytania o ten zakres

Jak Elmira zdemaskowała Tartuffe’a?
Pierwszą próbę zepsuł Damis: podsłuchał zaloty i od razu powiedział ojcu, a Tartuffe przyznał się do wszystkiego z taką pokorą, że Orgon wypędził syna (akt III, sc. VI). Za drugim razem Elmira kazała mężowi schować się pod stołem i sama udawała, że odwzajemnia uczucie Tartuffe’a (akt IV, sc. IV–V). Orgon usłyszał, że grzech w ukryciu nie jest grzechem i że jego samego można „za nos wodzić”.
Co jest w szkatułce i dlaczego jest groźna dla Orgona?
Szkatułka należy do Argasa, przyjaciela Orgona; w chwili rozstania dał mu ją w sekrecie, a w środku są ważne papiery. Orgon oddał ją Tartuffe’owi, żeby w razie śledztwa móc przysiąc, że jej nie ma (akt V, sc. I). Tartuffe zaniósł ją księciu jako własność „zdrajcy stanu” i oskarżył Orgona (akt V, sc. VI).
Kto aresztuje Tartuffe’a i dlaczego to deus ex machina?
Urzędnik, z którym Tartuffe przyszedł aresztować Orgona. Działa na rozkaz księcia: ten rozpoznał w Tartuffie łotra znanego pod innym nazwiskiem, unieważnił darowiznę i przebaczył Orgonowi ukrywanie szkatułki za dawne zasługi (akt V, sc. VII). Rodzina była wtedy bezradna, a Orgon miał uciekać. Ratunek przychodzi z zewnątrz, nie z działań postaci, dlatego mówi się o deus ex machina. W tym przekładzie władca to „książę” albo „monarcha”; w pytaniach i opracowaniach zwykle „król”.
Dlaczego Loyal i Urzędnik, a nie Lojalski i Oficer?
Wolne Lektury mają przekład Kazimierza Zalewskiego z 1872 roku i to z niego pochodzą cytaty na tej stronie. W przekładzie Tadeusza Boya-Żeleńskiego te same postaci to pan Lojalski i Oficer. Jeśli nauczyciel zadał przekład Boya, zapamiętaj obie formy; fakty są te same.
Jak przećwiczyć „Świętoszka” przed sprawdzianem?
Zacznij sesję z samego „Świętoszka”: 10 pytań losowanych z 49 w banku, od zamkniętych o postaci i zakończenie po otwarte o obłudę, Kleanta i scenę pod stołem. Otwarte sprawdza AI i pokazuje, czego zabrakło w odpowiedzi. Dwie, trzy sesje wystarczą, żeby wiedzieć, którego aktu nie pamiętasz.
Czy Świętoszek to barok czy klasycyzm? W bazie pisze 'epochLabel: Barok'.
Świętoszek (1664) to KLASYCYZM FRANCUSKI, NIE barok — choć chronologicznie XVII wiek. Klasycyzm to OSOBNA epoka literacka (ok. 1660-1715), powstała w OPOZYCJI do baroku. Cechy klasycyzmu: ROZUM ponad emocje, UMIAR (juste milieu), HARMONIA, NAŚLADOWANIE WZORCÓW ANTYCZNYCH, ZASADA TRZECH JEDNOŚCI, JASNOŚĆ stylu. To NIE są cechy baroku, który ma: emocjonalność, kontrasty, ornamentyka, dynamika, mistycyzm, paradoksy. Molière, Racine, Corneille, La Fontaine to KLASYCY, nie barokowi. Polskie podręczniki czasem upraszczają i tagują 'Barok' chronologicznie — ale to UPROSZCZENIE. Należy odróżniać EPOKĘ HISTORYCZNĄ (XVII w.) od EPOKI LITERACKIEJ (klasycyzm vs barok). Centrum klasycyzmu: Wersal Ludwika XIV. Akademia Francuska (1635). Pisarze: MOLIÈRE (komedie), JEAN RACINE (tragedie — Fedra, Andromaka), PIERRE CORNEILLE (Cyd, Horacjusz), JEAN DE LA FONTAINE (Bajki), NICOLAS BOILEAU ('Sztuka poetycka' 1674 — manifest klasycyzmu). Na maturze ZAWSZE pisz KLASYCYZM FRANCUSKI dla Świętoszka — dostaniesz punkt więcej za precyzję terminologiczną. Jeśli oznaczenie 'Barok' w bazie wynika z faktu, że chronologicznie XVII w. to często ogólnie 'epoka baroku' — to OK, ale w merytorycznym opisie należy używać 'klasycyzm'. Klasycyzm zapowiada OŚWIECENIE (krytyka obłudy, racjonalizm), nie kontynuuje baroku.
Dlaczego Tartuffe pojawia się na scenie dopiero w III akcie? Czy to nie błąd kompozycyjny?
Opóźnione wejście Tartuffe'a aż do III aktu to ŚWIADOMY i MISTRZOWSKI zabieg dramaturgiczny Molière'a, NIE błąd. Przez DWA pierwsze akty poznajemy tytułowego bohatera z RELACJI: 1) Pochwał ORGONA (chaotycznych, jąkających się: 'To jest człowiek... ach... człowiek... to jest człowiek!') i PANI PERNELLE (matka Orgona, druga zaślepiona). 2) Krytyki DORYNY (otwarcie drwiącej: 'pana udawać zaczyna'), KLEANTA (rozsądnego rezonatora), DAMISA (oburzonego syna), ELMIRY (subtelnej żony). Funkcje opóźnionego wejścia: a) BUDOWA NAPIĘCIA — widz oczekuje 'wreszcie zobaczę tę postać'. b) DWA PORTRETY — widz poznaje Tartuffe'a Z DWÓCH PERSPEKTYW, zanim go zobaczy. c) KONTRAST między ENTUZJAZMEM Orgona a KRYTYKĄ reszty — widz musi sam ocenić. d) DEMASKACJA NATYCHMIASTOWA — gdy Tartuffe wreszcie pojawia się (akt III, scena II), pierwsza akcja (chustka na piersi Doryny: 'Nakryj-że tę pierś, bom ja jej widzieć nie powinien... Takie rzeczy duszę pobudzają') KONTRASTUJE z pochwałami Orgona. Widz natychmiast widzi PURYTAŃSKIEGO HIPOKRYTĘ. Doryna komentuje: 'Tak łatwo wzdraga się ten purytanin?'. e) Komedia w III akcie ma KULMINACJĘ wprowadzania bohatera. To wzmacnia dramaturgię — Molière nie marnuje wejścia. Akt III ma jeszcze: oświadczenie Elmirze, donos Damisa, pozorną pokorę, darowiznę. Tartuffe wchodzi i NATYCHMIAST zaczyna manipulować. Bez opóźnionego wejścia komedia byłaby PŁYTSZA — widz znałby Tartuffe'a od początku i nie miałby tej eksperymentalnej radości DEMASKACJI. To CECHA klasycznej dramaturgii francuskiej. Pytanie o to na maturze STANDARD.
Czy Świętoszek krytykuje religię? Dlaczego Kościół zakazał sztuki?
Świętoszek krytykuje OBŁUDĘ, NIE religię. To rozróżnienie KLUCZOWE — bez niego niezrozumienie sztuki. Stanowisko Molière'a jest WYRAŻONE WPROST przez KLEANTA (rezonatora, głos autora) w akcie I: 1) Rozróżnia PRAWDZIWĄ POBOŻNOŚĆ od OBŁUDY: 'prawdziwie pobożni nie pyszą się modlitwą, nie szczycą się skruchą, nawracają przykładem, nie plotkami'. 2) Podaje PRZYKŁADY ludzi naprawdę zacnych: ARYSTON, PERYANDER, KLITANDER. 3) Cytat KLUCZOWY: 'Miej wstręt do grzechu, lecz nie do grzesznika' — chrześcijański humanizm. 4) Atakuje OBŁUDNIKÓW: 'modlą się na pokaz, by dojść do majątku i godności', 'pod pozorem pokory mordują poświęcanym żelazem'. Stanowisko zbliżone do PASCALA w 'Prowincjałkach' (1656-57) — obaj krytykują FAŁSZYWĄ POBOŻNOŚĆ, NIE religię. Obaj atakują KAZUISTYKĘ JEZUICKĄ (probabilizm, intencjonalizm, dyspensy). Dlaczego Kościół zakazał? Premiera 12 maja 1664 w Wersalu wywołała SKANDAL: 1) ARCYBISKUP PARYŻA (Hardouin de Péréfixe, spowiednik Ludwika XIV) odczytał sztukę jako ATAK NA RELIGIĘ. 2) Argumenty zakazu: Tartuffe wygląda na PRAWDZIWEGO duchownego (w I wersji nosił sutannę), więc atak na kler. Mieszanie sacrum z erotyką (oświadczenie Elmirze: 'piękno wasze, dzieło Stwórcy'). Kazuistyka jako obłuda — atak na jezuicką teologię. Komediowanie z religii NIEDOPUSZCZALNE. 3) EDYKT zakazujący wystawiania, czytania, kopiowania POD GROŹBĄ EKSKOMUNIKI. 4) JEZUICI + JANSENIŚCI razem (zwykli przeciwnicy) zgodzili się, że Molière atakuje religię. To była BŁĘDNA INTERPRETACJA. Molière sam bronił się w PRZEDMOWACH (1669): 'Komedia nie atakuje religii, lecz tych, którzy ją FAŁSZUJĄ. Atakować obłudników = bronić religii, bo OBŁUDNICY ją KOMPROMITUJĄ'. Ludwik XIV PRYWATNIE bronił Molière'a (cenił komedie), publicznie musiał liczyć się z Kościołem. Po 5 latach walki (1664-1669) PEŁNA premiera 5 lutego 1669 — sukces enormy, 70 kolejnych przedstawień. Stopniowo Kościół uznał, że Molière miał rację. VOLTAIRE później pisał: 'Molière miał rację, atakując obłudników'. Dziś Świętoszek uznany za KLASYK obrony PRAWDZIWEJ RELIGII przed fałszerzami.
Jaką funkcję pełni postać Kleanta? Czemu jego monologi są takie długie?
Kleant pełni rolę REZONATORA (raisonneur) — postaci scenicznej, przez którą AUTOR wyraża własne poglądy. To STAŁA FUNKCJA w teatrze klasycystycznym. Bez Kleanta nie wiedzielibyśmy, jak interpretować sztukę. Cechy rezonatora: a) ROZSĄDNY — nie kieruje się emocjami. b) UMIARKOWANY — ucieleśnia ideał JUSTE MILIEU (złoty środek). c) ELOKWENTNY — mówi DŁUGIMI monologami pełnymi argumentów (stąd 'wykłady'). d) CIERPLIWY — wielokrotnie próbuje przekonać Orgona. e) FUNKCJONALNY — istnieje, by wyrazić STANOWISKO Molière'a. Dlatego monologi są długie — to manifest klasycyzmu! KLUCZOWE MONOLOGI: 1) AKT I — o PRAWDZIWEJ POBOŻNOŚCI. 'Wszystko jedno, pobożność szczera, czy obłuda, jednakową w pojęciu twym znajdują łaskę, i jednakowo cenisz twarz człeka i maskę?' (zarzuca Orgonowi niezdolność rozróżniania). 'Różnicy osoby od widma nie czujesz, a fałszywe pieniądze za dobre przyjmujesz?' (metafora fałszywych pieniędzy — uniwersalny problem). Rozróżnia: prawdziwa pobożność = przykład, nawracanie przez czyn. Obłuda = pokaz, plotka. Podaje przykłady (Aryston, Peryander, Klitander). To MANIFEST stanowiska Molière'a: krytykuje NIE religię, lecz FAŁSZOWANIE jej. 2) AKT V — o UMIARZE (juste milieu). Gdy Orgon, po przejrzeniu na oczy, wpada w drugą skrajność (nienawiść wszystkich pobożnych), Kleant: 'Z jednej ostateczności zaraz wpadasz w drugą... Za to, że jeden oszust nikczemnie cię zmami, to już wszyscy pobożni mają być łotrami?... A jeśli w ostateczność masz już wpadać stale, to lepiej wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale'. PRAGMATYCZNY OPTYMIZM — ostrożny, ale nie cyniczny. To IDEAŁ klasycystycznego umiaru. CYTAT KLUCZOWY: 'Miej wstręt do grzechu, lecz nie do grzesznika' — chrześcijański humanizm. Inni rezonatorzy u Molière'a: Filinte w 'Mizantropie', Chryzald w 'Szkole żon', Aryst w 'Szkole mężów'. Stała funkcja. Krytyka postaci rezonatora: niektórzy badacze widzą w niej SCHEMATYCZNOŚĆ ('gadająca głowa'), inni — KONIECZNĄ FUNKCJĘ artystyczną (komedia bez tezy = tylko zabawa). Molière broni się przed zarzutami libertynizmu — Kleant ma pokazać, że autor nie atakuje religii. Funkcja Kleanta w kompozycji: WPROWADZA tezę autora (akt I), KOMENTUJE wydarzenia, ZAMYKA dramat moralną LEKCJĄ (akt V), KONTRASTUJE z Orgonem (rozum vs zaślepienie), NIE jest postacią aktywną w intrydze (mówi, nie działa) — ale bez niego widz nie wiedziałby, jak interpretować sztukę. Esej o Świętoszku BEZ omówienia Kleanta = niekompletny.
Dlaczego Świętoszek pozostaje aktualny w XXI wieku?
Świętoszek pozostaje AKTUALNY, bo MECHANIZM OBŁUDY jest PONADCZASOWY. Tartuffe = ARCHETYP obłudnika, Orgon = ARCHETYP naiwnego. Te postacie znajdujemy w XXI w. równie często jak w XVII. WSPÓŁCZESNE ZJAWISKA odpowiadające obłudzie: 1) OBŁUDA POLITYCZNA — politycy używający IDEOLOGII (patriotyzmu, religii, lewicowości/prawicowości) jako MASKI dla prywatnych interesów: korupcji, władzy. Mechanizm Tartuffe'a: deklaruje świętość, faktycznie zagarnia majątek. Pozorna pokora gdy zarzuty ('przepraszam, jestem niedoskonały'). 2) MANIPULACJA MEDIALNA i SOCIAL MEDIA — kreowanie wizerunku 'zacnego człowieka' w mediach społecznościowych. Influencerzy, celebrities, politycy budują OBRAZ uczciwości, dobroci za którym kryje się marketing i interes. Ostentacja wartości (post o pomocy biednym), język moralizatorski, pozorna pokora. Materialna broń: zasięgi, sponsorzy, prawnicy. 3) SEKTY i GURU — duchowi przewodnicy zyskujący władzę nad łatwowiernymi jak Tartuffe nad Orgonem. Klasyczny mechanizm: charyzma → zaufanie → oddanie majątku → odcięcie od rodziny → wykorzystanie → delegitymizacja krytyków → system zamknięty. Świat: Jim Jones (Jonestown 1978 — 900 ofiar), David Koresh (Branch Davidians 1993), Charles Manson, Sun Myung Moon. Polska: różne sekty. 4) OBŁUDA RELIGIJNA w XXI w. — kościoły, klerycy, kaznodzieje GŁOSZĄCY moralność a ŁAMIĄCY w prywatnym życiu. Skandale pedofilskie w Kościele katolickim. Aspekt finansowy (luksusowe samochody biskupów), polityczny ('nasza moralność łagodna, ich surowa'). Mechanizm Tartuffe'a w czystej postaci. 5) ŁATWOWIERNOŚĆ SPOŁECZNA — ludzie wciąż jak Orgon WOLĄ wierzyć w PROSTE odpowiedzi niż KRYTYCZNIE MYŚLEĆ. Psychologiczne wyjaśnienie populizmu, ekstremizmu, fanatyzmu. Tartuffe'owie zawsze znajdą Orgonów. 6) MANIPULACJA EKONOMICZNA — coachowie, sprzedawcy 'rozwoju osobistego', piramidy finansowe (MLM). Charyzmatyczny lider, 'sekret bogactwa', oddanie pieniędzy za 'kurs', pozorna pokora, materialna broń (prawniczy aparat). 7) FAKE NEWS i POSTPRAWDA — manipulacja informacją podobna do manipulacji kazuistycznej Tartuffe'a. 'Nauka co w miarę potrzeb się przemienia' = dzisiejsza manipulacja faktami. Każda partia ma 'swoje fakty'. Kazuistyka XXI w. UNIWERSALNY MECHANIZM: a) Zaślepienie Orgona = potrzeba wiary w prostotę. b) Manipulacja Tartuffe'a = wykorzystanie tej potrzeby. c) Język 'wartości' jako maska. d) Pozorna pokora jako broń. e) Materialna broń jako zabezpieczenie. f) Bez interwencji zewnętrznej (deus ex machina — niezależne instytucje, sądy, media) Tartuffe by wygrał. PRZEKAZ MOLIÈRE'A na XXI w.: ucz się rozróżniać prawdę od pozoru (Kleant), nie wpadaj w skrajności, rozum ponad emocje, umiar (juste milieu), wspieraj niezależne instytucje, bądź gotowy zaryzykować dla prawdy (Elmira), słuchaj szerokiego grona głosów (nie tylko jednego autorytetu). UNIWERSALNOŚĆ — komedia WIECZNA, bo obłudnicy i naiwni się nie zestarzeją. Pytanie 'jak rozpoznać prawdziwego od fałszywego' jest ZAWSZE aktualne. Dlatego Świętoszek stale jest grany i adaptowany. Esej 'Dlaczego Świętoszek aktualny' = standard maturalny.

Powiązane działy

Wiedza z „Świętoszek" przyda Ci się też tutaj:

💰
Skąpiec
⛪
Kazania sejmowe
👤
Lalka
⛓️
Dziady cz. III
👑
Makbet
← Wróć do wszystkich epok języka polskiego
🎭

Świętoszek do matury 2027

79 zadań z tego działu + AI ocena krok po kroku. Wszystko od 49 zł / miesiąc.

Subskrypcja odblokowuje cały katalog + 10 innych przedmiotów. Anulujesz kiedy chcesz.

Świętoszek - zacznij ćwiczyć