📖 Lektura📚 Oświecenie

Świętoszek — zadania maturalne

Molier

„Świętoszek” („Tartuffe”) Molière'a – komedia w pięciu aktach wierszem o obłudniku, który pod pozorem pobożności opanowuje dom Orgona. Pierwsze przedstawienie odbyło się 12 maja 1664 r. w Wersalu, a zgodę na publiczne granie Molière uzyskał dopiero w 1669 r. Zadania obejmują: bohaterów (Tartuffe, Orgon, Elmira, Doryna, Kleant, Damis, Marianna, Walery, pani Pernelle), najważniejsze sceny (rozmowa „A Tartuffe?” – „Biedny człowiek!”, wejście Tartuffe'a w akcie III, oświadczyny wobec Elmiry, wygnanie Damisa, Orgon pod stołem, zakończenie z interwencją władcy), sposoby działania obłudnika oraz cechy komedii klasycystycznej.

Poza listą lektur liceum

Z komedii Moliera obowiązkowy jest „Skąpiec”. W wypracowaniu nie zastąpi lektury obowiązkowej, ale możesz ją omówić jako drugi utwór literacki.

Źródło: Podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 1019), s. 40–43; Informator CKE (PP), s. 31.

Zacznij ćwiczyć: Świętoszek → Jak działa quiz ↓

Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.

Sprawdzian ze „Świętoszka” z odpowiedziami →

zadań w katalogu
79
zadań w katalogu
typów zadań
9
typów zadań
Quiz w Matury Online — pytanie z tematu „Świętoszek” (Język polski) po sprawdzeniu odpowiedzi, z wynikiem i wyjaśnieniem

Quiz · Świętoszek

„Świętoszek” w Quizie — jak ćwiczysz

79 pytań z tej lektury w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.

Quiz w Matury Online — panel „Filtruj” z zaznaczonym tematem „Świętoszek”, typy zadań i trudność 1–5, pod spodem pytanie z tego tematu

  • Filtrujesz, co chcesz ćwiczyć

    Wybierasz epokę albo lekturę, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.

  • Wyjaśnienie po każdej odpowiedzi

    Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.

  • Powtórki pytań, na których się mylisz

    Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.

  • Trudność dobiera się do Ciebie

    Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.

9 typów zadań — Świętoszek

z 19 typów w całym quizie · liczba pytań · filtr „Typ” w quizie
  • Zamknięte (A–D) 28
  • Otwarte 22
  • Wielokrotny wybór 10
  • Dopasuj 4
  • Luki w tekście 4
  • Prawda/Fałsz 3
  • Wypracowanie 3
  • Praca z tekstem 3
  • Uzupełnij 2

Po odpowiedzi — od razu wyjaśnienie

Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.

Wypróbuj bez logowania

Kilka pytań z bazy z lektury „Świętoszek” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
Ćwicz lekturę „Świętoszek” w Quizie → darmowe konto: 5 pytań dziennie · bez dziennego limitu od 49 zł/mies.
📖 Sprawdzian z lektury

„Świętoszek”: fakty z tekstu, które musisz mieć w głowie

Na sprawdzianie ze „Świętoszka” nauczyciel pyta: o co Orgon pyta Dorynę po powrocie ze wsi i co odpowiada na wieść o chorobie żony, gdzie poznał Tartuffe’a, za kogo chce wydać Mariannę, choć dał słowo Waleremu, co Tartuffe robi, gdy Damis oskarża go przed ojcem, i jak kończy się ta scena dla Damisa, co Orgon zapisuje Tartuffe’owi, jak Elmira dowodzi mężowi prawdy i gdzie chowa Orgona, czym Tartuffe usprawiedliwia grzech, co jest w szkatułce i czyja to własność, kim jest pan Loyal, kto aresztuje Tartuffe’a i na czyj rozkaz. Do tego pytania o Kleanta jako głos rozsądku, o rodzaje komizmu i o zakończenie typu deus ex machina. Ta strona zbiera takie fakty z odesłaniem do aktu i sceny, cytaty sprawdzone w przekładzie Kazimierza Zalewskiego i pytania z naszego banku, którymi możesz się przetestować.

Jak zbudowany jest „Świętoszek”

Akty i sceny
Pięć aktów, razem 33 sceny: akt I ma 6 scen, akt II 4, akt III 7, akt IV 8, akt V 8. Akt I pokazuje dom podzielony w sprawie Tartuffe’a i zaślepienie Orgona, akt II przymusowe zaręczyny Marianny, akt III pierwsze zaloty do Elmiry i wygnanie Damisa, akt IV scenę pod stołem i przejęcie domu, akt V eksmisję, donos i aresztowanie Tartuffe’a.
Spóźnione wejście bohatera
Tartuffe pojawia się na scenie dopiero w akcie III, sc. II. Przez dwa akty widz zna go tylko z cudzych słów: pani Pernelle nazywa go „zacny człowiek”, Doryna „Hipokryta, obłudnik”, Orgon nie umie dokończyć zdania: „To jest człowiek… który… ach… człowiek… to jest człowiek!”. Pierwsze, co robi, to głośno, na użytek Doryny, każe słudze schować dyscyplinę z włosianką.
Miejsce i czas
Przed aktem I: „Rzecz dzieje się w Paryżu, w domu Orgona, 1667 r.”. Akcja mieści się w jednym dniu: Orgon wraca po dwóch dniach na wsi, ślub Marianny z Tartuffe’em ma się odbyć „dziś w wieczór”, a woźny Loyal daje rodzinie zwłokę „aż do jutra rana”.
Wiersz i przekład
Podtytuł: „Komedia w pięciu aktach wierszem”. Kazimierz Zalewski przełożył ją rymowanym wierszem, parami wersów; wydanie z 1872 roku. Kwestie często rwą się w pół wersu, co widać w szybkich wymianach: „A Tartuffe?” – „Biedny człowiek!” albo wykrętach Orgona „Być może”, „To względne”.
Komedia charakterów i intrygi
Komizm postaci: Orgon, który współczuje sytemu Tartuffe’owi, a nie chorej żonie, i Tartuffe z chustką dla Doryny. Komizm sytuacyjny: Tartuffe kajający się i Orgon klęczący obok niego (akt III, sc. VI), mąż pod stołem, żona kaszląca coraz głośniej (akt IV, sc. V). Komizm słowny: riposty Doryny, powtarzane „Biedny człowiek!”, jednosłowne wykręty Orgona wobec Kleanta. Intrygę prowadzą Doryna (plan zwłoki w akcie II) i Elmira (pułapka w akcie IV).
Zakończenie
Rodzina sama nie wygrywa: Tartuffe ma akt darowizny i szkatułkę z papierami, a Walery radzi Orgonowi ucieczkę. Ratunek przychodzi z zewnątrz, w ostatniej chwili. Urzędnik, który przyszedł z Tartuffe’em aresztować Orgona, aresztuje Tartuffe’a na rozkaz księcia, a książę unieważnia darowiznę i przebacza Orgonowi ukrywanie szkatułki. To klasyczny przykład rozwiązania typu deus ex machina.
Premiera i przekłady (spoza tekstu)
Molier wystawił pierwszą wersję w 1664 roku w Wersalu; pod naciskiem stronnictwa dewotów sztukę zakazano i dopiero w 1669 roku mogła być grana publicznie. Monarcha z finału to hołd dla Ludwika XIV. W szkołach często czyta się przekład Tadeusza Boya-Żeleńskiego: tam woźny to pan Lojalski, a urzędnik to Oficer. Cytaty na tej stronie pochodzą z przekładu Zalewskiego.

Chronologia: 28 kroków po scenach

Akt i scena wg wydania Wolnych Lektur (przekład Kazimierza Zalewskiego). Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.

  1. 1
    akt I, sc. I

    Pani Pernelle, matka Orgona, wychodzi, bo nie może patrzeć „na nieład w tym domu”. Gani każdego: Dorynę za gadulstwo, Damisa jako „głupiec”, Mariannę za udawaną skromność („cicha woda, to mówią, rwie brzegi”), Elmirę za stroje, Kleanta za jego zdania. Tartuffe’a broni: „To zacny człowiek, jego rad słuchać należy”.

  2. 2
    akt I, sc. I

    Doryna opisuje Tartuffe’a jako łapserdaka, który przyszedł w podartych butach, a dziś „Wszystkim rządzi i pana udawać zaczyna”. Na przykład pani Pernelle, pobożnej pani Oronte, Doryna odpowiada, że ta „Jest skromną, bo niestety, już grzeszyć nie może”. Pani Pernelle wychodzi i na pożegnanie daje policzek służącej Flipocie.

  3. 3
    akt I, sc. II

    Doryna mówi Kleantowi, jak zmienił się Orgon: w służbie królewskiej był odważny, teraz chodzi „jakby ogłupiały”. Nazywa Tartuffe’a bratem, kocha go bardziej niż żonę i dzieci, daje mu pierwsze miejsce przy stole i cieszy się, „gdy żarłok zjada za dziesięciu”. Lokaj Tartuffe’a, Wawrzyniec, podarł chustkę znalezioną w „Świętych Kwiecie”.

  4. 4
    akt I, sc. III–IV

    Elmira idzie na górę czekać na męża. Damis prosi Kleanta, żeby wstawił się u Orgona za ślubem Marianny z Walerym. Chodzi też o niego: sam chce poślubić siostrę Walerego.

  5. 5
    akt I, sc. V

    Orgon wraca ze wsi i pyta Dorynę, co słychać. Na każdą wiadomość o chorobie Elmiry (gorączka, bezsenność, upuszczanie krwi) pyta „A Tartuffe?”. Doryna opowiada, jak Tartuffe zjadł kolację, przespał noc i wypił wino, a Orgon za każdym razem wzdycha „Biedny człowiek!”.

  6. 6
    akt I, sc. VI

    Orgon opowiada Kleantowi, jak poznał Tartuffe’a w kościele: pobożny nieznajomy wzdychał, bił czołem w podłogę i podawał mu wodę święconą, a z jałmużny oddawał połowę. Kleant wygłasza długą mowę o różnicy między prawdziwą pobożnością a obłudą.

  7. 7
    akt I, sc. VI

    Kleant pyta o obiecany ślub Marianny z Walerym. Orgon wykręca się jednym słowem („Nie wiem”, „Być może”, „To względne”), w końcu mówi, że zrobi to, co mu „niebo każe”, i wychodzi. Kleant idzie ostrzec Walerego.

  8. 8
    akt II, sc. I–II

    Orgon sprawdza, czy nikt nie podsłuchuje, i każe Mariannie mówić, że chce zostać żoną Tartuffe’a. Doryna, która weszła po cichu, udaje, że to żart. Orgon tłumaczy: Walery to gracz i „libertyn”, a Tartuffe jest ubogi, ale ze szlachty. Doryna ostrzega, że przymuszona żona zrobi z męża kozła.

  9. 9
    akt II, sc. II

    Orgon każe Dorynie milczeć, ona komentuje „do siebie”. Orgon próbuje dać jej policzek, ale Doryna milknie za każdym razem, gdy on się odwraca. W końcu Orgon wychodzi, bo „Pali mnie głowa”.

  10. 10
    akt II, sc. III

    Doryna wyrzuca Mariannie, że milczała. Marianna umie tylko zagrozić, że się zabije. Doryna drwi z niej i maluje jej życie „panią Tartuffe’ową” na prowincji: koczobryk, ławnik i burmistrzowa, bale przy kobzach, marionetki. Gdy Marianna chce odejść, obiecuje pomoc.

  11. 11
    akt II, sc. IV

    Walery słyszał już o nowych planach Orgona. Marianna mówi, że nie wie, co zrobi; Walery „radzi” jej wyjść za Tartuffe’a. Z urażonej dumy oboje się żegnają i kilka razy wracają. Doryna ich godzi i układa plan: Marianna ma pozornie ulec i grać na zwłokę (choroba, spotkany pogrzeb, zbite zwierciadło, sen o mętnej wodzie), Walery ma zebrać przyjaciół.

  12. 12
    akt III, sc. I

    Damis chce zrobić skandal. Doryna mówi, że działać ma macocha: Tartuffe ma do Elmiry słabość, a ona chce z nim porozmawiać o ślubie Marianny. Damis chowa się w gabinecie.

  13. 13
    akt III, sc. II

    Pierwsze wejście Tartuffe’a. Widząc Dorynę, woła do sługi o dyscyplinę z włosianką i o jałmużnę dla więźniów. Podaje Dorynie chustkę, żeby zakryła piersi. Doryna odpowiada, że nie skusiłby jej nawet jego nagi widok.

  14. 14
    akt III, sc. III

    Tartuffe sam na sam z Elmirą ściska jej palce, kładzie rękę na kolanie, porusza jej chusteczkę. Na pytanie o ślub z Marianną mówi, że nęcą go „Inne wdzięki”, i wyznaje Elmirze miłość. Elmira obiecuje nic nie mówić mężowi, jeśli Tartuffe pomoże w ślubie Marianny z Walerym.

  15. 15
    akt III, sc. IV–V

    Damis wychodzi z gabinetu i zapowiada, że powie ojcu. Elmira prosi, żeby tego nie robił, ale Damis przy Orgonie powtarza, co słyszał.

  16. 16
    akt III, sc. VI

    Tartuffe nie zaprzecza, tylko oskarża sam siebie i każe Orgonowi wierzyć synowi. Orgon klęka i całuje Tartuffe’a, na syna woła „żmijo”. Zapowiada, że Marianna poślubi Tartuffe’a „dziś w wieczór”, a Damisa wydziedzicza, przeklina i wyrzuca z domu.

  17. 17
    akt III, sc. VII

    Tartuffe udaje, że musi odejść, i obiecuje unikać Elmiry. Orgon odpowiada: „na złość wszystkim” ma z nią przebywać. Zapisuje mu cały majątek, bo zięć i przyjaciel jest dla niego wart więcej niż syn, żona i krewni.

  18. 18
    akt IV, sc. I

    Kleant prosi Tartuffe’a, żeby pojednał ojca z synem i nie brał majątku prawego dziedzica. Tartuffe zasłania się wolą nieba: zapis przyjmuje tylko po to, żeby majątek nie wpadł „w złe ręce”. Rozmowę ucina, bo jest „wpół do czwartéj” i czeka go „pobożne zajęcie”.

  19. 19
    akt IV, sc. II–III

    Orgon przynosi kontrakt ślubny. Marianna na kolanach prosi, żeby oddał Tartuffe’owi majątek, nawet jej własny, a ją puścił do klasztoru. Orgon odmawia. Elmira proponuje, że pokaże mu prawdę na własne oczy; Orgon się zgadza.

  20. 20
    akt IV, sc. IV–V

    Elmira chowa męża pod stołem („siedź cicho pod dywanem”) i uprzedza, że będzie udawać. Tartuffe najpierw jej nie wierzy i żąda dowodu. Tłumaczy, że grzech można usprawiedliwić czystym zamiarem, a grzech ukryty nie jest grzechem. Elmira kaszle i stuka w stół. Tartuffe mówi, że Orgona można „za nos wodzić”.

  21. 21
    akt IV, sc. VI–VII

    Orgon wychodzi spod stołu, gdy Tartuffe poszedł sprawdzić drzwi, i powstrzymuje go, zanim ten obejmie Elmirę. Każe mu się wynosić. Tartuffe odpowiada, że to Orgon wyjdzie: „Ten dom do mnie należy, moją jest własnością”.

  22. 22
    akt IV, sc. VIII

    Orgon mówi Elmirze, że darowizna to nie wszystko: niepokoi go „pewna szkatułka”, i idzie sprawdzić, czy jest na górze.

  23. 23
    akt V, sc. I

    Orgon wyjaśnia Kleantowi: szkatułka należy do jego przyjaciela Argasa i są w niej ważne papiery. Oddał ją Tartuffe’owi, żeby w razie śledztwa móc przysiąc, że jej nie ma. Teraz Orgon mówi, że już „w pobożnych nie wierzę”. Kleant ostrzega go przed nową skrajnością.

  24. 24
    akt V, sc. II–III

    Damis chce obciąć Tartuffe’owi uszy; Kleant go powstrzymuje. Przychodzi pani Pernelle i nie wierzy synowi, choć ten powtarza, że widział wszystko sam. Doryna kwituje: „Pan wprzód nie chciałeś wierzyć, tu panu nie wierzą”.

  25. 25
    akt V, sc. IV

    Loyal, woźny, przynosi nakaz: rodzina ma opuścić dom, bo jego właścicielem jest teraz Tartuffe. Daje czas do rana, a noc spędzi w domu z dziesięcioma ludźmi. Damis i Doryna grożą mu kijem.

  26. 26
    akt V, sc. V–VI

    Pani Pernelle wreszcie wierzy. Walery przynosi wiadomość: Tartuffe oskarżył Orgona przed księciem i oddał mu szkatułkę zdrajcy stanu, a Orgon ma być aresztowany. Walery ma na dole powóz i tysiąc luidorów na ucieczkę.

  27. 27
    akt V, sc. VII

    Tartuffe przychodzi z Urzędnikiem i zatrzymuje Orgona w drzwiach. Na zarzut niewdzięczności odpowiada, że służba księciu jest ważniejsza. Kleant pyta, czemu nie doniósł wcześniej i czemu brał dary od „przestępcy”. Urzędnik aresztuje Tartuffe’a: książę rozpoznał w nim łotra znanego pod innym nazwiskiem, unieważnia darowiznę i przebacza Orgonowi szkatułkę za dawne zasługi.

  28. 28
    akt V, sc. VIII

    Kleant powstrzymuje Orgona od wyzwisk pod adresem Tartuffe’a i radzi podziękować księciu. Orgon zgadza się i zapowiada wesele Walerego z Marianną.

Kto jest kim

Tartuffe Obłudnik, którego Orgon przygarnął z nędzy. Przy ludziach modli się, rozdaje jałmużnę i gani innych za grzechy, w domu je i pije za kilku. Ma poślubić Mariannę, zaleca się do Elmiry, bierze od Orgona majątek i szkatułkę. Okazuje się łotrem znanym księciu pod innym nazwiskiem.
Orgon Pan domu, niegdyś dzielny w służbie królewskiej. Zaślepiony Tartuffe’em: łamie słowo dane Waleremu, wydziedzicza Damisa, zapisuje obłudnikowi majątek. Przejrzy dopiero spod stołu, a wtedy wpada w drugą skrajność: nie wierzy żadnym pobożnym.
Pani Pernelle Matka Orgona. Otwiera sztukę kłótnią z całą rodziną i obroną Tartuffe’a. W akcie V nie wierzy synowi, że widział wszystko sam („Nie zawsze to jest prawdą, co widzimy sami”), i zmienia zdanie dopiero po wizycie woźnego.
Elmira Żona Orgona, macocha Damisa i Marianny, siostra Kleanta. Spokojna, woli śmiech niż awanturę. Po wygnaniu Damisa sama zastawia na Tartuffe’a pułapkę z mężem pod stołem.
Damis Syn Orgona, porywczy. Podsłuchuje zaloty Tartuffe’a i od razu mówi ojcu, psując plan Elmiry. Ojciec go wydziedzicza i przeklina. W akcie V chce Tartuffe’owi „obciąć oba uszy”.
Marianna Córka Orgona, zaręczona z Walerym. Wobec ojca potulna: „Posłuszeństwo, to córki największa ozdoba”. Grozi, że się zabije, prosi o klasztor. W finale ojciec obiecuje jej ślub z Walerym.
Walery Narzeczony Marianny; Orgon cofa mu słowo, bo słyszał, że to gracz i „libertyn”. Kłóci się z Marianną z urażonej dumy. W akcie V ostrzega Orgona przed aresztowaniem i przynosi mu powóz i pieniądze.
Kleant Szwagier Orgona, brat Elmiry. Głos rozsądku (rezoner): odróżnia prawdziwą pobożność od udawanej, przekonuje Tartuffe’a, żeby nie brał majątku, a w finale radzi Orgonowi umiar.
Doryna Garderobiana Marianny. Od początku nazywa Tartuffe’a obłudnikiem, kłóci się z Orgonem, godzi zakochanych i obmyśla plan zwłoki. Pani Pernelle mówi o niej: „mocna w gębie i impertynentka”.
Loyal Woźny sądowy z Normandii, od czterdziestu lat w urzędzie, przysłany przez Tartuffe’a z nakazem eksmisji. Grzeczny i słodki w słowach, bezwzględny w sprawie. Doryna: „ma bardzo nielojalną minę”. U Boya: pan Lojalski.
Urzędnik Wysłannik księcia. Przychodzi z Tartuffe’em, jakby miał aresztować Orgona, a aresztuje Tartuffe’a i ogłasza wyrok księcia. U Boya: Oficer.
Flipote Służąca pani Pernelle. Nic nie mówi, dostaje policzek na koniec sceny I.
Wawrzyniec Sługa Tartuffe’a, nie pojawia się na scenie. Według Doryny wyrzuca domownikom róż i muszki i podarł chustkę znalezioną w „Świętych Kwiecie”.
Argas Przyjaciel Orgona, nie pojawia się na scenie. W chwili rozstania dał mu w sekrecie szkatułkę z ważnymi papierami; Walery nazywa go zdrajcą stanu.
Książę (monarcha) Władca, który nie pojawia się na scenie. Rozpoznaje w Tartuffie oszusta, unieważnia darowiznę i przebacza Orgonowi szkatułkę za dawną służbę.

Sceny, o które pytają, z cytatem z tekstu

Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie Wolnych Lektur, przekład Kazimierza Zalewskiego). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.

akt I, sc. V

„A Tartuffe?” — „Biedny człowiek!”

Orgon wraca po dwóch dniach. Doryna mówi mu o gorączce, bezsenności i upuszczaniu krwi u Elmiry, a on za każdym razem pyta o Tartuffe’a. Na wiadomość, że ten zjadł kolację, spał do rana i wypił wino, czterokrotnie odpowiada „Biedny człowiek!”.

W jego zdrowiu nie ma żadnej zmiany; Zawsze jest tłusty, gruby, świeżutki, rumiany.
Doryna

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Najbardziej znana scena sztuki: pytania o funkcję powtórzenia i o to, co mówi o zaślepieniu Orgona.

akt I, sc. VI

Czego nauczył Orgona Tartuffe

Orgon próbuje opisać Tartuffe’a i się zacina. Potem mówi, czego się od niego nauczył: nie przywiązywać się do nikogo. Opowiada o ich spotkaniu w kościele i o tym, jak Tartuffe oskarżał się, że w czasie modlitwy zabił pchłę.

On mnie uczy skłonności nie mieć do niczego; Przez niego wszelka miłość w mej duszy się starła; Mógłby brat umrzeć, dzieci, matka by umarła, Lub żona, to mnie wszystko obchodzi, ot tyle
Orgon

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Z tych wersów pada pytanie, jak daleko sięga zaślepienie Orgona: wyrzeka się uczuć do rodziny w imię pobożności.

akt I, sc. VI

Kleant o fałszywej pobożności

Kleant zarzuca Orgonowi, że nie odróżnia twarzy od maski ani fałszywych pieniędzy od dobrych. Opisuje obłudników, którzy modlą się dla kariery, i ludzi naprawdę pobożnych (Aryston, Peryander, Oront, Alcydam, Klitander), którzy mają „wstręt do grzechu, lecz nie do grzesznika”.

Pieniądze i godności, oto są ich cele, Za to się biją w piersi i modlą w kościele, Aby w zręcznie osnutym tej obłudy wątku, Idąc niebieskim szlakiem dojść aż do majątku.
Kleant

Dlaczego to pada na sprawdzianie: To odpowiedź na pytanie, czy Molier atakuje religię czy obłudę: Kleant wprost rozdziela jedno od drugiego.

akt II, sc. II

Doryna przeciw Orgonowi

Doryna nie pozwala Orgonowi dokończyć ani jednej myśli o ślubie córki z Tartuffe’em. Wytyka, że pobożny nie powinien chwalić się szlachectwem, i ostrzega, że przymuszona żona łatwo zdradzi męża. Orgon próbuje dać jej policzek i ucieka z bólem głowy.

A kto córkę chce gwałtem przymusić w tej mierze, Ten rachunek przed Bogiem za jej błędy bierze.
Doryna

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o rolę Doryny i o konflikt ojca z dziećmi: służąca mówi to, czego Marianna nie ma odwagi powiedzieć.

akt III, sc. II

Chustka dla Doryny

Tartuffe wchodzi i od razu, żeby Doryna słyszała, woła do sługi o dyscyplinę i jałmużnę dla więźniów. Potem podaje jej chustkę. Doryna odpowiada, że to on musi być słaby na pokusy, skoro ciało tak na niego działa.

Ażeby przykryć piersi odkryte nieskromnie. Takim przedmiotem duszę bliźnich ranisz srogo, Bo grzeszne myśli przez to do głowy przyjść mogą.
Tartuffe

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pierwsza scena z Tartuffe’em i przykład obłudy na pokaz; nauczyciel pyta, co Tartuffe robi, zanim cokolwiek powie.

akt III, sc. III

Pierwsze wyznanie Elmirze

Tartuffe dowodzi, że kochając piękno Elmiry, wielbi Stwórcę, a jego namiętność „może się pogodzić z cnotą”. Obiecuje dyskrecję: tacy jak on dadzą kobiecie „Mieć przyjemność bez trwogi, miłość bez skandalu”. Elmira przyjmuje to spokojnie i stawia warunek: ślub Marianny z Walerym.

Czyż za to żem pobożny, nie mam być człowiekiem?
Tartuffe

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Bank pyta o technikę manipulacji: Tartuffe używa języka religii, żeby usprawiedliwić pożądanie.

akt III, sc. VI

Tartuffe oskarża sam siebie

Damis mówi ojcu o zalotach. Tartuffe nie broni się: nazywa się grzesznikiem i łotrem, klęka i prosi, żeby Orgon nie karał syna. Orgon klęka razem z nim, a Damisa wydziedzicza i wypędza. Pokora działa lepiej niż każda obrona.

Tak jest, mój drogi synu, mów żem jest nędznikiem, Zdrajcą, złodziejem, łotrem, podłym rozbójnikiem,
Tartuffe

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie „jak Tartuffe reaguje na oskarżenia Damisa” jest w banku dosłownie; odpowiedź: przyznaje się do wszystkiego i tym wygrywa.

akt IV, sc. V

Orgon pod stołem

Elmira udaje, że odwzajemnia uczucie. Tartuffe żąda dowodu, a na jej obawę przed niebem odpowiada: „Jest nauka, co w miarę potrzeb się przemienia”. Elmira kaszle i stuka w stół, a Orgon wciąż nie wychodzi. Tartuffe zapewnia, że Orgon „choćby wszystko widział, to w nic nie uwierzy”.

A złe jest wtedy tylko, kiedy świat wie o nim; Tylko zgorszenie za błąd trzeba liczyć w życiu, A ten wcale nie grzeszy, kto grzeszy w ukryciu.
Tartuffe

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Kulminacja komedii i najczęstsze pytanie o komizm sytuacyjny; bank pyta też o dwa argumenty Tartuffe’a: kazuistykę i grzech w ukryciu.

akt V, sc. III

Pani Pernelle nie wierzy

Orgon opowiada matce o zdradzie Tartuffe’a. Pani Pernelle odpowiada jego dawnymi argumentami: uczciwym się zazdrości, ludzie plotkują. Orgon krzyczy, że widział wszystko na własne oczy. Doryna przypomina mu, że sam wcześniej nie wierzył domownikom.

Mój Boże! często pozór właśnie nas omami. Nie zawsze to jest prawdą, co widzimy sami.
Pani Pernelle

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o porównanie Orgona z matką: scena odwraca role, teraz Orgon jest tym, któremu się nie wierzy.

akt V, sc. VII

Wyrok księcia

Tartuffe przychodzi aresztować Orgona i mówi o obowiązku wobec księcia. Urzędnik każe iść do więzienia Tartuffe’owi. Wyjaśnia, że książę rozpoznał w nim łotra znanego pod innym nazwiskiem, unieważnia darowiznę, zwraca papiery i przebacza Orgonowi szkatułkę.

Podłości znieść nie może panujący książę; Jego wzroku pozorem kłamca nie oszuka,
Urzędnik

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytania o zakończenie i deus ex machina: kto ratuje rodzinę, dlaczego i czy to rozwiązanie wynika z akcji.

Liczby, które trzeba pamiętać

4 × „A Tartuffe?”

Tyle razy Orgon zadaje to pytanie w akcie I, sc. V i tyle razy odpowiada „Biedny człowiek!”. Piąty raz to zdanie pada z ust Orgona w akcie III, sc. VII, gdy zapisuje Tartuffe’owi majątek, a ostatni raz mówi je ironicznie Doryna w akcie V, sc. III.

2 dni na wsi

Orgon wraca po dwóch dniach: „Przez te dwa dni co słychać, czy wszyscy tu zdrowi?”. W tym czasie Tartuffe zjadł „potrawkę cielęcą i dwie kuropatwy” i wypił na śniadanie „Cztery kieliszki wina” (akt I, sc. V).

33 sceny, wejście w III, sc. II

Pięć aktów po 6, 4, 7, 8 i 8 scen. Tytułowy bohater wchodzi dopiero w dwunastej scenie od początku, po dwóch aktach.

Wpół do czwartej

Tą godziną Tartuffe ucina rozmowę z Kleantem o majątku Damisa: „już jest wpół do czwartéj” i czeka go „pobożne zajęcie” (akt IV, sc. I).

40 lat i 10 ludzi

Loyal jest woźnym „Od lat czterdziestu”. Zapowiada, że „Z dziesięciu mymi ludźmi” prześpi noc w domu, a rodzina ma się wynieść rano (akt V, sc. IV).

100 i 1000 luidorów

Sto luidorów Orgon dałby na stronie za jeden cios pięścią w Loyala (akt V, sc. IV). Tysiąc luidorów przynosi Walery na ucieczkę Orgona (akt V, sc. VI).

Jak wyglądają pytania: 79 zadań z „Świętoszka” w banku

20 zamkniętych, 12 otwartych, 10 wielokrotnego wyboru, 3 wiązki zadań do jednego fragmentu tekstu, 2 rozprawki, 1 dopasowanie i 1 z lukami. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.

Fakty

Krótkie, zamknięte: autor, miejsce akcji, liczba aktów, zakończenie. Na sprawdzianach klasowych to zwykle pierwsza część.

  • •Kto jest autorem komedii „Świętoszek”?
  • •Gdzie rozgrywa się akcja „Świętoszka”?
  • •Na ile aktów podzielona jest komedia „Świętoszek”?
  • •Które z poniższych postaci są dziećmi Orgona?
  • •Jak kończy się komedia?

Kto jest kim

Rodzina Orgona, służba i to, kto od początku widzi obłudę.

  • •Kim jest Orgon w komedii?
  • •Kim jest Doryna i jaką rolę pełni w komedii?
  • •Połącz postacie z ich rolami w komedii:
  • •Które postacie od początku widzą obłudę Tartuffe’a i próbują otworzyć oczy Orgonowi?
  • •Które cechy Tartuffe’a wymieniają domownicy Orgona?

Sceny i ich przyczyny

Pytania „co robi” i „dlaczego”: wymagają znajomości przebiegu zdarzeń, nie tylko faktu.

  • •Za kogo Orgon chce wydać swoją córkę Mariannę i kto jest jej prawdziwym narzeczonym?
  • •Co robi Orgon, gdy Damis donosi mu o zalotach Tartuffe’a do Elmiry?
  • •Opisz, jak Tartuffe reaguje na oskarżenia Damisa w akcie III, scena VI.
  • •Jak Elmira udowadnia Orgonowi obłudę Tartuffe’a w akcie IV?
  • •Wyjaśnij, jak Tartuffe uzasadnia Elmirze, że ich romans nie będzie grzechem (akt IV).

Interpretacja

Komizm, gatunek, obłuda a religia, zakończenie. Tu traci się najwięcej punktów, bo trzeba pokazać pojęcie na konkretnej scenie.

  • •Jakie rodzaje komizmu występują w „Świętoszku”? Które zestawienie jest najprecyzyjniejsze?
  • •Dlaczego „Świętoszek” jest jednocześnie komedią charakterów i komedią intrygi? Podaj argumenty za obiema klasyfikacjami.
  • •Czy „Świętoszek” jest krytyką religii, czy krytyką obłudy? Przedstaw argumenty obu stron i sformułuj własną ocenę.
  • •Porównaj postawy Orgona i pani Pernelle wobec Tartuffe’a. Co ich łączy, a co dzieli?
  • •Zakończenie komedii (interwencja króla) jest przykładem zabiegu „deus ex machina”. Jak ocenić ten zabieg w kontekście całości dzieła?

Sprawdzian ze „Świętoszka” online: 5 pytań z odpowiedziami →

Rozpocznij sesję z „Świętoszka” →

10 pytań losowanych z banku, otwarte ocenia AI. Sesja startuje od razu.

Tematy rozprawek z „Świętoszka”

  • Obłuda jako zagrożenie społeczne. Omów zagadnienie na podstawie „Świętoszka” Molièra. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
  • Czy Orgon jest ofiarą Tartuffe’a, czy współtwórcą własnego nieszczęścia?

Wprowadzenie

Świętoszek na maturze

„Świętoszek” („Tartuffe”) to komedia Molière'a (właśc. Jean-Baptiste Poquelin, 1622–1673) w pięciu aktach, pisana wierszem. Rzecz dzieje się w Paryżu, w domu Orgona.

Trzy akty komedii zagrano po raz pierwszy 12 maja 1664 r. w Wersalu; publicznego wystawiania zakazano, a pełną, pięcioaktową wersję Molière mógł grać dopiero od 5 lutego 1669 r. Osoby: pani Pernelle, jej syn Orgon, Elmira – żona Orgona, Damis i Marianna – dzieci Orgona, Walery – narzeczony Marianny, Kleant – szwagier Orgona (brat Elmiry), Tartuffe, Doryna – garderobiana Marianny, Loyal – sługa sądowy, Urzędnik oraz Flipote – służąca pani Pernelle.

Akt I: pani Pernelle opuszcza dom syna, ganiąc wszystkich domowników i broniąc Tartuffe'a („Co on osądzi, to jest dobrze osądzone”). Doryna opowiada Kleantowi o zaślepieniu Orgona: „Nazywa go swym bratem i kocha go więcéj / Stokroć niż żonę, dzieci”.

Orgon wraca po dwóch dniach ze wsi i na wieść o chorobie żony cztery razy pyta „A Tartuffe?”, a relację o jego apetycie i śnie kwituje słowami „Biedny człowiek!”. Kleant odróżnia przed nim prawdziwą pobożność od udanej; Orgon uchyla się od odpowiedzi w sprawie obiecanego ślubu Marianny z Walerym. Akt II: Orgon oznajmia córce, że ma zostać żoną Tartuffe'a.

Sprzeciwia się temu Doryna; ona też godzi pokłóconych Mariannę i Walerego i radzi grać na zwłokę. Akt III: dopiero w scenie II Tartuffe po raz pierwszy wchodzi na scenę. W rozmowie z Elmirą, która chce go nakłonić do rezygnacji z małżeństwa z Marianną, wyznaje jej miłość. Ukryty w gabinecie Damis wszystko słyszy i opowiada ojcu.

Tartuffe oskarża sam siebie („Tak, mój bracie, jam winny”), a Orgon staje po jego stronie: wypędza i wydziedzicza syna, postanawia jeszcze tego wieczoru wydać Mariannę za Tartuffe'a i zapisuje mu majątek. Akt IV: Kleant bez skutku namawia Tartuffe'a, by pogodził ojca z synem i nie przyjmował zapisu.

Elmira, widząc, że mąż nie wierzy słowom, ukrywa go pod stołem i udaje przed Tartuffe'em przychylność. Tartuffe żąda dowodów uczucia i tłumaczy, że „ten wcale nie grzeszy, kto grzeszy w ukryciu”. Orgon każe mu się wynosić, lecz słyszy: „Ten dom do mnie należy, moją jest własnością”. Orgon przypomina sobie także o szkatułce.

Akt V: szkatułka z papierami należała do Argasa, przyjaciela Orgona, a Orgon oddał ją Tartuffe'owi na przechowanie. Pani Pernelle nadal nie wierzy w winę Tartuffe'a – przekonuje ją dopiero Loyal, który przynosi nakaz opuszczenia domu do rana. Walery ostrzega, że Tartuffe oskarżył Orgona przed władcą i złożył w jego ręce szkatułkę, i ofiarowuje pomoc w ucieczce.

Tartuffe przychodzi z Urzędnikiem aresztować Orgona, ale Urzędnik aresztuje jego samego: władca rozpoznał w nim znanego pod innym nazwiskiem łotra, unieważnia darowiznę i przebacza Orgonowi ukrywanie szkatułki. Orgon zapowiada wesele Marianny i Walerego.

Cytaty za przekładem Kazimierza Zalewskiego (wydanie Wolnych Lektur); w przekładzie Tadeusza Boya-Żeleńskiego te same kwestie brzmią inaczej.

Przed maturą

Powtórka ze „Świętoszka” krok po kroku

  1. 1

    Odśwież pojęcia

    Zacznij od: Tartuffe, Orgon, Elmira i 47 kolejnych pozycji.

    Pełna lista
  2. 2

    Odtwórz przebieg i postacie

    Chronologia: 28 kroków. Postacie, m.in. Tartuffe, Orgon, Pani Pernelle. Do tego 10 scen z cytatem z tekstu.

    Fakty z tekstu
  3. 3

    Sprawdź, co umiesz

    12 umiejętności do odhaczenia, od „Tartuffe” po „Dzieje komedii”.

    Lista umiejętności
  4. 4

    Uważaj na typowe błędy

    15 pułapek, np. „Tartuffe pojawia się na scenie od początku komedii”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.

    Typowe błędy
  5. 5

    Sprawdź się

    Najpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.

    Quiz ze „Świętoszka” Sprawdzian ze „Świętoszka” Rozwiąż zadania z bazy

Zakres materiału

Świętoszek — co musisz umieć

12 kluczowych umiejętności — do przećwiczenia na zadaniach z bazy.

  1. 1

    Tartuffe — typ obłudnika, sposoby działania

    Tartuffe to tytułowy świętoszek – człowiek, który pobożnością na pokaz zdobywa władzę nad Orgonem i jego domem. Orgon poznał go w kościele: Tartuffe „tuż przy mnie bliziutko padał na kolana”, „Co chwila bił się w piersi, lub czołem w podłogę”, podawał mu wodę święconą, a z otrzymanego wsparcia część oddawał lub rozdawał biednym. Doryna widzi go inaczej: „Łapserdak, co jak przyszedł, buty miał podarte”, a teraz „Wszystkim rządzi i pana udawać zaczyna”. Z jej relacji w akcie I wynika, że jest żarłokiem („Zjadł potrawkę cielęcą i dwie kuropatwy”, „Cztery kieliszki wina wypił na śniadanie”) i że jest zazdrosny o Elmirę. Sposoby działania Tartuffe'a: 1) Pobożność na pokaz – wchodząc na scenę (akt III, scena II), woła do sługi: „Dyscyplinę z włosianką złóż do moich rzeczy” i zapowiada, że idzie „więźniom skromną rozdzielać jałmużnę”; Dorynie podaje chustkę, „Ażeby przykryć piersi odkryte nieskromnie”. 2) Język religijny w służbie pożądania – Elmirze mówi: „Uczucie, co nam każe wzdychać do wieczności, / Nie zabija w nas wcale doczesnej miłości” i „Czyż za to żem pobożny, nie mam być człowiekiem?”; obiecuje jej „przyjemność bez trwogi, miłość bez skandalu”. 3) Samooskarżenie – oskarżony przez Damisa nie zaprzecza, lecz mówi: „Tak, mój bracie, jam winny”, „Każda chwila w mym życiu, to jest zbrodnia nowa”, czym zjednuje sobie Orgona. 4) Usprawiedliwianie grzechu – w akcie IV przekonuje Elmirę: „Jest nauka, co w miarę potrzeb się przemienia, / By rozluzować węzły naszego sumienia”, „Tylko zgorszenie za błąd trzeba liczyć w życiu, / A ten wcale nie grzeszy, kto grzeszy w ukryciu”. 5) Wykorzystanie prawa – po zdemaskowaniu powołuje się na darowiznę („Ten dom do mnie należy, moją jest własnością”), przysyła Loyala z nakazem opuszczenia domu i oskarża Orgona przed władcą, składając szkatułkę z papierami Argasa. W finale Urzędnik aresztuje Tartuffe'a jako łotra znanego już „pod innym nazwiskiem”.

  2. 2

    Orgon — zaślepienie i jego skutki

    Orgon to syn pani Pernelle, mąż Elmiry, ojciec Damisa i Marianny. Doryna wspomina, że dawniej „W służbie królewskiej dawał dowody odwagi”, a teraz „chodzi jakby ogłupiały”: „Nazywa go swym bratem i kocha go więcéj / Stokroć niż żonę, dzieci”. Sam Orgon nie umie powiedzieć, za co go ceni: „To jest człowiek… który… ach… człowiek… to jest człowiek!”, i chwali się: „On mnie uczy skłonności nie mieć do niczego”. W akcie I (scena V) wraca po dwóch dniach ze wsi; Doryna opowiada o gorączce i bezsenności Elmiry, a on cztery razy pyta „A Tartuffe?” i cztery razy woła „Biedny człowiek!”. Skutki zaślepienia: 1) zrywa słowo dane Waleremu i każe Mariannie poślubić Tartuffe'a; 2) nie wierzy Damisowi – wypędza go i wydziedzicza („nic ci nie zostaje, / A w dodatku przekleństwo ojcowskie ci daję”); 3) zapisuje Tartuffe'owi majątek („W tej chwili zapis mego majątku ci zrobię”); 4) oddaje mu na przechowanie szkatułkę z papierami Argasa. Prawdę poznaje dopiero w akcie IV, ukryty pod stołem. Wtedy wpada w drugą skrajność: „w zacnych ludzi, w pobożnych nie wierzę”, za co gani go Kleant („Z jednej ostateczności zaraz wpadasz w drugą”). W akcie V sam doświadcza tego, co wcześniej jego bliscy – matka nie chce mu uwierzyć, a Doryna komentuje: „Pan wprzód nie chciałeś wierzyć, tu panu nie wierzą”.

  3. 3

    Elmira i Doryna — dwa sposoby walki z obłudnikiem

    Elmira to żona Orgona i macocha jego dzieci (Doryna nazywa ją macochą Damisa i Marianny). Działa spokojnie: w akcie III rozmawia z Tartuffe'em, by odwieść go od małżeństwa z Marianną, a po jego wyznaniu obiecuje milczeć, jeśli poprze ślub Marianny z Walerym. Uważa, że „nie należy próżno niepokoić męża” i że „Śmiech tu karą najlepszą”. Gdy Orgon nadal nie wierzy, proponuje dowód: „Gdybyś na własne oczy rzecz całą zobaczył” – ukrywa męża pod stołem i udaje przed Tartuffe'em przychylność, uprzedzając Orgona, że robi to tylko dla jego przekonania. Doryna, garderobiana Marianny, walczy słowem. Od początku nazywa Tartuffe'a po imieniu („Hipokryta, obłudnik”), sprzeciwia się Orgonowi („Pańska córka ma złączyć się z takim bigotem!”), a na polecenie zakrycia piersi odpowiada Tartuffe'owi, że nie skusiłby jej „widok całej pańskiej skóry”. Zawstydza bierną Mariannę ironią („będziesz panna panią Tartuffe'ową”), godzi ją z Walerym („Najprzód chcę was pogodzić, a potem pożenić”) i obmyśla, jak odwlec ślub. W akcie V powtarza Orgonowi jego własne „Biedny człowiek!”.

  4. 4

    Kleant — rezoner, głos umiaru

    Kleant to brat Elmiry i szwagier Orgona. W komedii pełni rolę rezonera, czyli postaci komentującej zdarzenia z pozycji rozsądku. W akcie I (scena VI) zarzuca Orgonowi, że nie odróżnia pobożności od jej pozoru: „I jednakowo cenisz twarz człeka i maskę?”, „A fałszywe pieniądze za dobre przyjmujesz?”. O obłudnikach mówi, że modlą się, by „Idąc niebieskim szlakiem dojść aż do majątku”, i że „poświęcanym mordują żelazem”. Przeciwstawia im ludzi szczerze pobożnych (wymienia Arystona, Peryandra, Oronta, Alcydama, Klitandra), którzy „Nie pysznią się z modlitwy, ze skruchy nie szczycą” i „nawracają innych tylko swym przykładem”; ich zasadą jest „mieć wstręt do grzechu, lecz nie do grzesznika”. W akcie IV próbuje nakłonić Tartuffe'a, by pogodził Orgona z synem i nie przyjmował zapisu; Tartuffe ucina rozmowę („już jest wpół do czwartéj”). W akcie V powstrzymuje Orgona przed potępieniem wszystkich pobożnych: „Za to, że jeden oszust nikczemnie cię zmami, / To już wszyscy pobożni mają być łotrami?”, „Umiej rozróżnić pozór od prawdziwej cnoty”, „Trzymaj się średniej drogi”, „To lepiej wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale”. Hamuje też porywczość Damisa, a w ostatniej scenie – mściwość Orgona wobec aresztowanego Tartuffe'a.

  5. 5

    Pani Pernelle, Damis, Marianna i Walery — rodzina wobec Tartuffe'a

    Pani Pernelle, matka Orgona, otwiera komedię: wychodzi z domu syna, każdemu wytykając wady, i jako jedyna z obecnych broni Tartuffe'a. Nie wierzy w jego winę nawet wtedy, gdy Orgon mówi, że sam wszystko widział („Nie zawsze to jest prawdą, co widzimy sami”); przekonuje ją dopiero wizyta Loyala („Jestem jak ogłupiała i spadam jak z nieba!”). Damis, syn Orgona, jest porywczy: podsłuchuje z gabinetu wyznanie Tartuffe'a i wbrew prośbom Elmiry opowiada o nim ojcu, za co zostaje wypędzony i wydziedziczony; wraca w akcie V. Marianna jest posłuszna i lękliwa („władza ojca przejmuje mnie trwogą”); w akcie IV na kolanach prosi ojca, by pozwolił jej raczej iść do klasztoru. Walery, jej narzeczony, kłóci się z nią w akcie II z urażonej dumy, a w akcie V ostrzega Orgona przed aresztowaniem, podstawia powóz i przynosi „tysiąc luidorów” na drogę. W ostatnich słowach komedii Orgon zapowiada ich wesele.

  6. 6

    Scena „A Tartuffe?” — „Biedny człowiek!” (akt I, scena V)

    Orgon wraca po dwóch dniach ze wsi i wypytuje Dorynę, co słychać w domu. Doryna opowiada o chorobie Elmiry: „Miała dreszcze, bezsenność i straszny ból głowy”, wieczorem nic nie jadła, nie spała całą noc, rano dała sobie upuścić krwi. Po każdej wiadomości Orgon pyta „A Tartuffe?”, a Doryna odpowiada, że ten „Zawsze jest tłusty, gruby, świeżutki, rumiany”, że „Zjadł potrawkę cielęcą i dwie kuropatwy”, że „W wygrzanym łóżku przespał aż do rana smacznie” i że „Cztery kieliszki wina wypił na śniadanie”. Orgon za każdym razem woła „Biedny człowiek!” – pytanie i okrzyk padają po cztery razy. Komizm sceny polega na powtórzeniu i na kontraście między chorobą żony a dobrym samopoczuciem gościa, nad którym Orgon się lituje. Doryna kończy ironią: idzie powiedzieć pani, „Z jaką pan troskliwością pytał o jej zdrowie”. Okrzyk wraca jeszcze dwukrotnie: mówi go Orgon, zapisując Tartuffe'owi majątek (koniec aktu III), a w akcie V Doryna – o samym Orgonie.

Pokaż pozostałe 6
  1. 7

    Wejście Tartuffe'a i oświadczyny wobec Elmiry (akt III, sceny II–III)

    Przez dwa pierwsze akty Tartuffe jest tylko tematem rozmów: chwalą go pani Pernelle i Orgon, a krytykują Doryna, Damis i Kleant. Na scenę wchodzi w akcie III, w scenie II. Widząc Dorynę, woła do sługi: „Wawrzeńcze! Dyscyplinę z włosianką złóż do moich rzeczy”, po czym każe jej zasłonić dekolt chustką. Doryna komentuje na stronie: „Ile tu udawania i ile obłudy!”. W scenie III Elmira chce się dowiedzieć, czy Tartuffe naprawdę ma poślubić Mariannę. Tartuffe ściska jej palce, kładzie rękę na jej kolanach („Macam suknię, jak miękki materiał”) i wyznaje miłość, tłumacząc ją religijnie: uroda Elmiry to dzieło Stwórcy, a „ta namiętność może się pogodzić z cnotą”. Zapewnia o dyskrecji: z takimi jak on można mieć „przyjemność bez trwogi, miłość bez skandalu”. Elmira obiecuje nie mówić mężowi, jeśli Tartuffe pomoże w ślubie Marianny z Walerym.

  2. 8

    Oskarżenie Damisa i samooskarżenie Tartuffe'a (akt III, sceny IV–VII)

    Damis, który z gabinetu słyszał wyznanie, wbrew Elmirze opowiada o nim ojcu (scena V). W scenie VI Tartuffe nie zaprzecza, tylko oskarża się ogólnikowo: „Tak, mój bracie, jam winny”, „Każda chwila w mym życiu, to jest zbrodnia nowa”, „Wierz temu co on mówi”; klęka i prosi o litość dla Damisa. Orgon bierze to za pokorę i zwraca się przeciw synowi: „Milcz, żmijo przeklęta!”. Zapowiada, że na przekór rodzinie jeszcze „dziś w wieczór” odda Tartuffe'owi rękę Marianny, żąda, by Damis przeprosił, a gdy ten odmawia – wypędza go i wydziedzicza. W scenie VII Tartuffe udaje, że chce opuścić dom i unikać Elmiry. Orgon odpowiada: „pragnę abyś siedział przy niéj” i zapisuje mu majątek, bo „Dobry przyjaciel i zięć jest dla mnie najpewniéj / Wart więcej, niż syn, żona i niż wszyscy krewni”. Tartuffe przyjmuje dar słowami: „Niechaj się wola nieba spełni w każdym względzie”.

  3. 9

    Scena pod stołem (akt IV) — plan Elmiry i demaskacja

    Orgon przynosi kontrakt małżeński; Marianna błaga go na kolanach, a Elmira dziwi się jego zaślepieniu. Orgon uważa oskarżenie Damisa za zmowę i na propozycję dowodu odpowiada: „Baśnie!”. Zgadza się jednak ukryć pod stołem (scena IV). Elmira uprzedza go, że będzie udawać, i prosi, by przerwał, gdy tylko się przekona. W scenie V mówi Tartuffe'owi, że jej wcześniejszy opór był pozorny. Tartuffe jest nieufny i żąda dowodu jej łaski; skrupuły Elmiry zbywa: „Jest nauka, co w miarę potrzeb się przemienia, / By rozluzować węzły naszego sumienia”, „Złe w uczynku chociażby wielkiego rozmiaru, / Naprawia się czystością naszego zamiaru”, „A ten wcale nie grzeszy, kto grzeszy w ukryciu”. Elmira kaszle i stuka w stół, ale Orgon się nie pokazuje. O mężu Tartuffe mówi: „To jest człowiek stworzony, by go za nos wodzić”. Dopiero gdy Tartuffe wychodzi sprawdzić, czy nikogo nie ma, Orgon wyłazi spod stołu (scena VI). W scenie VII zatrzymuje wracającego Tartuffe'a i każe mu opuścić dom. Tartuffe odpowiada groźbą: „Ty sam stąd wyjdziesz”, „Ten dom do mnie należy, moją jest własnością”. Orgon wyznaje żonie, że martwi go darowizna, a jeszcze bardziej „pewna szkatułka”.

  4. 10

    Akt V — szkatułka Argasa, Loyal i interwencja władcy

    Szkatułkę dał Orgonowi na przechowanie przyjaciel Argas; były w niej „papiery / Wielkiej ważności”. Za radą Tartuffe'a Orgon oddał mu ją, by w razie śledztwa móc przysiąc, że jej nie ma. Kleant podsumowuje: „Najprzód ta darowizna, później to zwierzenie”. Loyal, przedstawiający się jako „woźny od rózgi”, przynosi nakaz opuszczenia domu do jutra rana. Walery donosi, że Tartuffe oskarżył Orgona i złożył szkatułkę – „własność zdrajcy stanu” – oraz że sam ma go aresztować. Tartuffe zjawia się z Urzędnikiem, lecz ten zabiera do więzienia jego. Wyjaśnia, że władca przejrzał obłudnika, rozpoznał w nim łotra znanego „pod innym nazwiskiem”, niszczy „akt darowizny” i przebacza Orgonowi ukrywanie szkatułki przez wzgląd na jego dawne zasługi („Może o złym zapomnieć, lecz dobre pamięta”). Rozwiązanie przychodzi więc z zewnątrz, w ostatniej chwili – takie zakończenie nazywa się deus ex machina. Rodzina sama nie zdołała się obronić: Tartuffe miał w ręku darowiznę i szkatułkę. W przekładzie Zalewskiego władca nazywany jest księciem i monarchą.

  5. 11

    Budowa komedii — pięć aktów, wiersz, jedności, rodzaje komizmu

    Podtytuł wydania brzmi: „Komedia w pięciu aktach wierszem”. Miejsce akcji jest jedno: dom Orgona w Paryżu. Zdarzenia mieszczą się w jednym dniu – Orgon chce wydać córkę „dziś w wieczór”, w akcie IV Tartuffe zauważa, że „już jest wpół do czwartéj”, a Loyal daje Orgonowi czas „do jutra rana”. Akcja skupia się na jednej sprawie: opanowaniu domu przez Tartuffe'a i jego zdemaskowaniu; wątek Marianny i Walerego jest z nią związany, bo to Tartuffe ma zająć miejsce narzeczonego. Tytułowy bohater wchodzi na scenę dopiero w akcie III. „Świętoszek” to komedia charakterów: Tartuffe jest typem obłudnika, Orgon – człowieka łatwowiernego. Rodzaje komizmu: 1) komizm postaci (zaślepienie Orgona, upór pani Pernelle); 2) komizm sytuacyjny (Orgon pod stołem, Doryna uchylająca się przed policzkiem, kłótnia zakochanych, którzy co chwilę odchodzą i wracają); 3) komizm słowny (powtarzane „Biedny człowiek!”, riposty Doryny, gra słów „Ten pan Loyal ma bardzo nielojalną minę”). Komedia ma też tony poważne – wypędzenie syna, groźba utraty domu i aresztowania. Dla porównania: „Skąpiec” Molière'a jest pisany prozą, a jego tytułowy bohater wchodzi na scenę już w akcie I.

  6. 12

    Dzieje komedii — Wersal 1664, zakaz, wersja z 1669 r.

    Trzy akty „Świętoszka” zagrano po raz pierwszy 12 maja 1664 r. w Wersalu, podczas uroczystości dworskich. Ludwik XIV zabronił jednak grać komedię publicznie; przeciw sztuce występowało środowisko dewotów, w tym Compagnie du Saint-Sacrement (Stowarzyszenie Najświętszego Sakramentu). 5 sierpnia 1667 r. Molière wystawił w Paryżu przerobioną wersję pod zmienionym tytułem, z bohaterem nazwanym Panulfem; nazajutrz zakazał jej prezydent de Lamoignon, a arcybiskup Paryża zabronił ją grać, czytać i słuchać jej pod groźbą ekskomuniki. Molière bronił komedii w trzech podaniach do króla. Zgodę na publiczne przedstawienia uzyskał 5 lutego 1669 r. – tego dnia zagrano znaną dziś wersję pięcioaktową; według Boya-Żeleńskiego grano ją wtedy przez czterdzieści cztery wieczory. Boy pisze też, że bez „Prowincjałek” Pascala nie można sobie wyobrazić „Świętoszka”. Źródła: wstęp Tadeusza Boya-Żeleńskiego do przekładu (Wolne Lektury), Bibliothèque nationale de France, Encyclopædia Universalis.

Typowe błędy

Tu łatwo stracić punkty

Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.

✗ Błąd

Tartuffe pojawia się na scenie od początku komedii

✓ Poprawnie

Tartuffe wchodzi na scenę dopiero w akcie III, w scenie II. W aktach I i II jest tylko tematem rozmów.

Dlaczego: Przed jego wejściem widz zna dwie opinie: pani Pernelle i Orgon go chwalą, a Doryna, Damis i Kleant uważają za obłudnika.

✗ Błąd

Świętoszek krytykuje religię i pobożność

✓ Poprawnie

Komedia ośmiesza pobożność udawaną. Kleant mówi o ludziach szczerze pobożnych, którzy „Nie pysznią się z modlitwy, ze skruchy nie szczycą”, i ostrzega Orgona: „Umiej rozróżnić pozór od prawdziwej cnoty”.

Dlaczego: Gdy Orgon po zdemaskowaniu Tartuffe'a chce potępić wszystkich pobożnych, Kleant pyta: „Za to, że jeden oszust nikczemnie cię zmami, / To już wszyscy pobożni mają być łotrami?”.

✗ Błąd

Okrzyk „Biedny człowiek!” dotyczy chorej Elmiry

✓ Poprawnie

Orgon lituje się nad Tartuffe'em. Doryna opowiada o gorączce Elmiry, a Orgon pyta „A Tartuffe?” i na wieść, że ten dobrze je i śpi, woła „Biedny człowiek!” (akt I, scena V).

Dlaczego: Pytanie i okrzyk padają po cztery razy. Okrzyk powtarza Orgon na końcu aktu III, a w akcie V – ironicznie – Doryna.

✗ Błąd

Po oskarżeniu Damisa Orgon wypędza Tartuffe'a

✓ Poprawnie

Jest odwrotnie: Orgon nie wierzy synowi, wypędza go i wydziedzicza (akt III, scena VI), a Tartuffe'owi zapisuje majątek (scena VII).

Dlaczego: Tartuffe nie zaprzecza, tylko oskarża sam siebie („Tak, mój bracie, jam winny”), co Orgon bierze za dowód pokory.

Pokaż pozostałe 11
✗ Błąd

Orgon od razu godzi się na próbę Elmiry i szybko wychodzi spod stołu

✓ Poprawnie

Orgon najpierw odpowiada „Baśnie!” i twierdzi, że rzecz „być nie może”. Pod stołem siedzi mimo kaszlu Elmiry i jej stukania w stół; wychodzi dopiero, gdy Tartuffe opuszcza pokój (akt IV, scena VI).

Dlaczego: Elmira uprzedza męża, że będzie udawać, i prosi, by przerwał, gdy tylko się przekona – Orgon zwleka.

✗ Błąd

Tartuffe powołuje się na darowiznę dopiero w akcie V

✓ Poprawnie

Już w akcie IV (scena VII) Tartuffe mówi Orgonowi: „Ty sam stąd wyjdziesz” i „Ten dom do mnie należy, moją jest własnością”. W akcie V groźbę wykonuje Loyal z nakazem opuszczenia domu.

Dlaczego: Zapis majątku Orgon zrobił pod koniec aktu III, tuż po wypędzeniu Damisa.

✗ Błąd

W szkatułce są pieniądze Orgona

✓ Poprawnie

W szkatułce są papiery Argasa, przyjaciela Orgona, który dał mu ją na przechowanie. Orgon oddał ją Tartuffe'owi, a ten złożył ją władcy jako dowód przeciw Orgonowi.

Dlaczego: Szkatułka z pieniędzmi to rekwizyt „Skąpca”. W „Świętoszku” Walery mówi o szkatułce: „własność zdrajcy stanu”.

✗ Błąd

Elmira jest matką Damisa i Marianny

✓ Poprawnie

Elmira jest drugą żoną Orgona. Doryna nazywa ją macochą Damisa i Marianny, a pani Pernelle wspomina ich zmarłą matkę.

Dlaczego: Mimo to Elmira staje po stronie pasierbów: stara się zapobiec małżeństwu Marianny z Tartuffe'em.

✗ Błąd

Kleant jest bratem Orgona

✓ Poprawnie

Kleant to brat Elmiry, a więc szwagier Orgona (tak w spisie osób). Pani Pernelle mówi do niego: „Pana, jako jej brata, oceniam i lubię”.

Dlaczego: Orgon i Kleant zwracają się do siebie „bracie” i „szwagrze”, stąd pomyłka.

✗ Błąd

Tartuffe'a pokonuje spryt Elmiry

✓ Poprawnie

Elmira otwiera mężowi oczy, ale Tartuffe ma już darowiznę i szkatułkę. Rodzinę ratuje dopiero decyzja władcy: Urzędnik aresztuje Tartuffe'a i ogłasza unieważnienie darowizny (akt V, scena VII).

Dlaczego: Takie rozwiązanie z zewnątrz nazywa się deus ex machina.

✗ Błąd

Pani Pernelle przestaje wierzyć Tartuffe'owi razem z Orgonem

✓ Poprawnie

W akcie V pani Pernelle nadal go broni („Nie zawsze to jest prawdą, co widzimy sami”). Zmienia zdanie dopiero po wizycie Loyala: „Jestem jak ogłupiała i spadam jak z nieba!”.

Dlaczego: Orgon znajduje się wtedy w położeniu swoich bliskich – Doryna mówi mu: „Pan wprzód nie chciałeś wierzyć, tu panu nie wierzą”.

✗ Błąd

Tartuffe na końcu żałuje za winy

✓ Poprawnie

Samooskarżenie w akcie III jest grą, która ma zjednać Orgona. W finale Tartuffe przychodzi aresztować swego dobroczyńcę i mówi: „Bo ja mój obowiązek tylko spełniam ściśle”.

Dlaczego: O możliwej poprawie Tartuffe'a mówi tylko Kleant w ostatniej scenie, życząc mu, by zmienił postępowanie.

✗ Błąd

Świętoszek, tak jak Skąpiec, jest napisany prozą

✓ Poprawnie

„Świętoszek” to „Komedia w pięciu aktach wierszem”. Prozą pisany jest „Skąpiec”.

Dlaczego: Obie komedie mają pięć aktów i ojca, który narzuca córce męża, ale różnią się formą.

✗ Błąd

Świętoszka grano bez przeszkód od 1664 roku

✓ Poprawnie

Po przedstawieniu w Wersalu 12 maja 1664 r. publicznego grania komedii zakazano. Zakazano też wersji z 1667 r. Zgodę król wydał dopiero 5 lutego 1669 r.

Dlaczego: Molière bronił komedii w trzech podaniach do króla (źródło: wstęp Boya-Żeleńskiego do przekładu, Wolne Lektury).

✗ Błąd

XVII wiek, więc komedia nie ma nic wspólnego z klasycyzmem

✓ Poprawnie

Molière tworzył w XVII w., a jego komedie omawia się w szkole przy epoce baroku (tak klasyfikują „Świętoszka” Wolne Lektury). Sama komedia realizuje jednak zasady klasycyzmu: pięć aktów, jedno miejsce akcji, zdarzenia jednego dnia.

Dlaczego: Na pytanie o epokę warto odpowiadać precyzyjnie: wiek XVII, klasycyzm francuski.

Do zapamiętania

Pojęcia i terminy do powtórzenia

Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.

Tartuffe
Tytułowy świętoszek – obłudnik, który udawaną pobożnością zdobył władzę nad Orgonem. Na scenę wchodzi dopiero w akcie III (scena II)
Orgon
Syn pani Pernelle, mąż Elmiry, ojciec Damisa i Marianny. Zaślepiony Tartuffe'em: wypędza syna, zapisuje obłudnikowi majątek
Elmira
Żona Orgona, macocha Damisa i Marianny, siostra Kleanta. Ukrywa męża pod stołem, by na własne oczy zobaczył zaloty Tartuffe'a (akt IV)
Doryna
Garderobiana Marianny. Od początku nazywa Tartuffe'a obłudnikiem, sprzeciwia się Orgonowi, godzi Mariannę z Walerym
Kleant
Brat Elmiry, szwagier Orgona. Rezoner: odróżnia prawdziwą pobożność od udanej i zaleca umiar
Damis
Syn Orgona, porywczy. Z gabinetu słyszy wyznanie Tartuffe'a wobec Elmiry i mówi o nim ojcu; zostaje wypędzony i wydziedziczony (akt III, scena VI)
Marianna
Córka Orgona, narzeczona Walerego. Ojciec chce ją wydać za Tartuffe'a; boi się mu sprzeciwić
Walery
Narzeczony Marianny. W akcie V ostrzega Orgona przed aresztowaniem i ofiarowuje pomoc w ucieczce
Pani Pernelle
Matka Orgona, otwiera komedię (akt I, scena I). Broni Tartuffe'a dłużej niż syn – do wizyty Loyala w akcie V
Flipote
Służąca pani Pernelle; postać niema
Wawrzyniec
Sługa Tartuffe'a, wspominany przez Dorynę; do niego Tartuffe kieruje pierwsze słowa na scenie („Wawrzeńcze!”)
Loyal
Sługa sądowy, „woźny od rózgi”. Przynosi Orgonowi nakaz opuszczenia domu do jutra rana (akt V, scena IV)
Pokaż wszystkie 50 (38 więcej)
Urzędnik
Wysłannik władcy. Przychodzi z Tartuffe'em, ale aresztuje jego, a Orgonowi ogłasza unieważnienie darowizny i przebaczenie (akt V, scena VII)
Argas
Przyjaciel Orgona. Dał mu na przechowanie szkatułkę z ważnymi papierami; Walery mówi o niej „własność zdrajcy stanu”
Szkatułka Argasa
Szkatułka z papierami, którą Orgon za radą Tartuffe'a oddał mu na przechowanie. Tartuffe składa ją władcy, by oskarżyć Orgona
Darowizna majątku
Koniec aktu III: Orgon zapisuje Tartuffe'owi majątek („W tej chwili zapis mego majątku ci zrobię”). W finale władca unieważnia akt darowizny
Wydziedziczenie Damisa
Akt III, scena VI – Orgon nie wierzy synowi, wypędza go z domu, wydziedzicza i przeklina
Oświadczyny wobec Elmiry
Akt III, scena III – Tartuffe ściska palce Elmiry, kładzie rękę na jej kolanach i wyznaje miłość, tłumacząc ją religijnie
Scena pod stołem
Akt IV, sceny IV–VII. Elmira ukrywa Orgona pod stołem i udaje przychylność wobec Tartuffe'a; Orgon poznaje prawdę
„A Tartuffe?”
Pytanie Orgona po powrocie ze wsi, zadane cztery razy w odpowiedzi na wieści o chorobie żony (akt I, scena V)
„Biedny człowiek!”
Okrzyk Orgona litującego się nad sytym i wyspanym Tartuffe'em (akt I, scena V – cztery razy; koniec aktu III). W akcie V Doryna mówi tak ironicznie o Orgonie
Chustka
Akt III, scena II: Tartuffe podaje Dorynie chustkę, „Ażeby przykryć piersi odkryte nieskromnie” – pokaz skromności tuż przed zalotami wobec Elmiry
Dyscyplina i włosianka
Narzędzia umartwienia, o których Tartuffe głośno mówi słudze, gdy tylko spostrzega Dorynę: „Dyscyplinę z włosianką złóż do moich rzeczy”
Samooskarżenie Tartuffe'a
Akt III, scena VI: zamiast zaprzeczać, Tartuffe mówi „Tak, mój bracie, jam winny” i klęka; Orgon bierze to za pokorę
Cytat o nauce i sumieniu
„Jest nauka, co w miarę potrzeb się przemienia, / By rozluzować węzły naszego sumienia” – Tartuffe do Elmiry, akt IV, scena V
Cytat o grzechu w ukryciu
„Tylko zgorszenie za błąd trzeba liczyć w życiu, / A ten wcale nie grzeszy, kto grzeszy w ukryciu” – Tartuffe do Elmiry, akt IV, scena V
Cytat o grzeszniku
Zasada ludzi szczerze pobożnych według Kleanta: „mieć wstręt do grzechu, lecz nie do grzesznika” (akt I, scena VI)
Cytat o umiarze
„Z jednej ostateczności zaraz wpadasz w drugą” oraz „To lepiej wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale” – Kleant do Orgona, akt V, scena I
Obłuda (hipokryzja)
Główny temat komedii: pobożność udawana dla korzyści. Doryna o Tartuffie: „Hipokryta, obłudnik”
Świętoszek
Polski tytuł komedii; potocznie: człowiek udający pobożność i cnotę
Kazuistyka
Tu: pokrętne uzasadnianie, że występek nie jest występkiem. Tartuffe: „Złe w uczynku chociażby wielkiego rozmiaru, / Naprawia się czystością naszego zamiaru”
Rezoner
Postać wypowiadająca rozsądne komentarze do zdarzeń, bliskie poglądom autora. W „Świętoszku” – Kleant
Umiar
Postawa zalecana przez Kleanta: „Trzymaj się średniej drogi”. Orgon popada w skrajności – najpierw ślepo wierzy, potem nie chce wierzyć nikomu
Komedia charakterów
Komedia, w której źródłem komizmu jest dominująca cecha postaci. Tartuffe – typ obłudnika, Orgon – typ łatwowiernego
Komizm sytuacyjny
Wynika z położenia postaci: Orgon pod stołem, Doryna uchylająca się przed policzkiem, zakochani, którzy odchodzą i wracają
Komizm słowny
Wynika z języka: powtarzane „Biedny człowiek!”, riposty Doryny, gra słów „Ten pan Loyal ma bardzo nielojalną minę”
Komizm postaci
Wynika z cech bohatera: zaślepienie Orgona, upór pani Pernelle, porywczość Damisa
Pięć aktów
Budowa komedii („Komedia w pięciu aktach wierszem”). Tartuffe wchodzi w akcie III, demaskacja następuje w akcie IV, rozwiązanie w akcie V
Wiersz
Cała komedia jest pisana wierszem – inaczej niż „Skąpiec”, pisany prozą
Jedność miejsca
Akcja toczy się w jednym miejscu – w domu Orgona w Paryżu
Jedność czasu
Zdarzenia mieszczą się w jednym dniu: ślub ma się odbyć „dziś w wieczór”, Loyal daje czas „do jutra rana”
Jedność akcji
Jedna główna sprawa: Tartuffe w domu Orgona i jego zdemaskowanie; wątek Marianny i Walerego jest z nią związany
Deus ex machina
Rozwiązanie akcji przychodzące nagle z zewnątrz. W „Świętoszku”: Urzędnik z rozkazu władcy aresztuje Tartuffe'a
Pojednanie kochanków
Akt II, scena IV – Walery i Marianna kłócą się z urażonej dumy, Doryna bierze ich za ręce i godzi
Molière
Właśc. Jean-Baptiste Poquelin (1622–1673), francuski komediopisarz i aktor. Autor „Świętoszka” i „Skąpca”
Pierwsze przedstawienie
12 maja 1664 r. w Wersalu zagrano trzy akty komedii; publicznego grania zakazano
Wersja z 1669 r.
5 lutego 1669 r. król zezwolił na publiczne granie komedii; wtedy wystawiono znaną dziś wersję w pięciu aktach
Podania do króla
Trzy pisma Molière'a do Ludwika XIV w obronie komedii
Kazimierz Zalewski
Autor przekładu, z którego pochodzą cytaty na tej stronie (wydanie Wolnych Lektur)
Tadeusz Boy-Żeleński
Autor innego przekładu „Świętoszka” i wstępu opisującego dzieje komedii (także na Wolnych Lekturach)

Przykłady z bazy

Zobacz, jak wyglądają zadania z działu „Świętoszek”

Poniżej 7 prawdziwych zadań z bazy — każde innego typu.

🎭 Świętoszek ◉ Zamknięte (A–D) ⚫⚫⚪⚪⚪ Łatwe Autorskie · PP 1 pkt

Z czym przybywa Walery do domu Orgona w akcie V?

A Z kontraktem ślubnym do podpisania, bo Orgon wreszcie zgodził się oddać mu rękę swojej córki Marianny.
B Z ostrzeżeniem, że wydano rozkaz aresztowania Orgona, oraz z powozem i tysiącem luidorów na ucieczkę.
C Z listem od króla znoszącym darowiznę, który uwalnia Orgona od roszczeń Tartuffe'a do domu i majątku.
D Z wiadomością, że Tartuffe opuścił Paryż, zabierając szkatułkę z dokumentami powierzonymi mu przez Orgona.
Rozwiąż na platformie →
🎭 Świętoszek ✎ Otwarte ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie 🤖 Ocena AI Autorskie · PP 2 pkt

Co Marianna proponuje ojcu w akcie IV, scenie III, błagając go o zerwanie zaręczyn z Tartuffe’em, i jak Orgon na to reaguje?

Rozwiąż samodzielnie — AI sprawdzi krok po kroku →
🎭 Świętoszek ⇄ Dopasuj ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie Autorskie · PP 5 pkt

Dopasuj rekwizyt lub znak do jego funkcji w akcji komedii.

stół w salonie
→
kaszel Elmiry
→
szkatułka Argasa
→
akt darowizny
→
chustka podana Dorynie
→
Do wyboru: kryjówka, z której Orgon podsłuchuje Tartuffe’asygnał ostrzegawczy dla ukrytego mężadowód, którym Tartuffe obciąża Orgona przed księciempokaz fałszywej wstydliwości Tartuffe’apodstawa roszczenia Tartuffe’a do domu Orgona
Rozwiąż na platformie →
🎭 Świętoszek ☑ Wielokrotny wybór ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie Autorskie · PP 2 pkt

Które z poniższych stwierdzeń o roli Kleanta są prawdziwe?

A Jest jedynym, który potrafi przekonać Orgona do wypędzenia Tartuffe’a
B Na końcu radzi Orgonowi, by nie wpadał z jednej skrajności w drugą
C Pełni funkcję rezonera – wyraża poglądy autora na scenie
D Rozróżnia prawdziwą pobożność od obłudy, podając przykłady ludzi naprawdę zacnych
Rozwiąż na platformie →
🎭 Świętoszek 📄 Wypracowanie ⚫⚫⚫⚫⚪ Trudne Autorskie · PR 35 pkt
Rozwiąż na platformie →
🎭 Świętoszek ⎽ Luki w tekście ⚫⚫⚪⚪⚪ Łatwe 🤖 Ocena AI Autorskie · PP 3 pkt
Marianna ma pozornie przystać na wolę ojca, a ślub odwlekać: najpierw ma udawać (1), a potem skarżyć się na złe przeczucia — że spotkała (2), zbiła (3) albo śniła o mętnej wodzie.
Rozwiąż samodzielnie — AI sprawdzi krok po kroku →
🎭 Świętoszek ◫ Praca z tekstem ⚫⚫⚫⚫⚫ Ekspert 🤖 Ocena AI Autorskie · PR 5 pkt

Molière — „Świętoszek” (Akt V, scena I – Kleant do Orgona) Z jednej ostateczności zaraz wpadasz w drugą. … Za to, że jeden oszust nikczemnie cię zmami, To już wszyscy pobożni mają być łotrami? … Umiej rozróżnić pozór od prawdziwej cnoty … A jeśli w ostateczność masz już wpadać stale, To lepiej wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale.

a Wyjaśnij, jaki błąd myślenia Orgona Kleant tu diagnozuje i jak to się wiąże z całą sztuką. 3 pkt
b Jak zdanie „lepiej wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale” wyraża klasycystyczny ideał umiaru? 2 pkt
Rozwiąż samodzielnie — AI sprawdzi krok po kroku →

Jak się uczyć

Strategia opanowania działu

Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.

  1. 1

    1) Opanuj osoby i ich powiązania: Orgon – syn pani Pernelle, mąż Elmiry, ojciec Damisa i Marianny; Kleant – brat Elmiry; Elmira – macocha dzieci Orgona; Doryna – garderobiana Marianny; Walery – narzeczony Marianny.

  2. 2

    2) Zapamiętaj przebieg aktami: I – wyjście pani Pernelle, powrót Orgona; II – Marianna ma poślubić Tartuffe'a; III – wejście Tartuffe'a, wyznanie wobec Elmiry, wygnanie Damisa, zapis majątku; IV – scena pod stołem; V – szkatułka, Loyal, aresztowanie Tartuffe'a.

  3. 3

    3) Tartuffe wchodzi na scenę dopiero w akcie III (scena II). Wcześniej znamy go z opinii: chwalą go pani Pernelle i Orgon, krytykują Doryna, Damis i Kleant.

  4. 4

    4) Przy Orgonie pokaż skutki zaślepienia w kolejności: złamane słowo wobec Walerego, wypędzenie i wydziedziczenie Damisa, zapis majątku, oddana szkatułka – a potem drugą skrajność, którą gani Kleant.

  5. 5

    5) Sposoby działania Tartuffe'a ilustruj cytatami: pobożność na pokaz („Dyscyplinę z włosianką złóż do moich rzeczy”), samooskarżenie („Tak, mój bracie, jam winny”), usprawiedliwianie grzechu („A ten wcale nie grzeszy, kto grzeszy w ukryciu”).

  6. 6

    6) Kleant: akt I – odróżnienie pobożności szczerej od udanej („I jednakowo cenisz twarz człeka i maskę?”), akt V – rada umiaru („Trzymaj się średniej drogi”).

  7. 7

    7) Elmira działa dowodem (scena pod stołem), Doryna – słowem i radą (riposty, pogodzenie zakochanych, plan zwłoki).

  8. 8

    8) Zakończenie: Tartuffe ma darowiznę i szkatułkę, więc rodzina sama się nie obroni; rozstrzyga decyzja władcy ogłoszona przez Urzędnika (deus ex machina).

  9. 9

    9) Budowa: pięć aktów, wiersz, jedno miejsce, jeden dzień. Dzieje komedii: Wersal 12 maja 1664 r., zakaz, zgoda króla 5 lutego 1669 r.

  10. 10

    10) Cytując, pamiętaj o przekładzie: na tej stronie cytaty pochodzą z tłumaczenia Kazimierza Zalewskiego; u Boya-Żeleńskiego brzmią inaczej.

Lektury do porównania

Z czym porównać tę lekturę

W wypracowaniu i na maturze ustnej odwołujesz się do kilku tekstów naraz. Te lektury mają wspólny motyw albo problem, a każda ma własną stronę z zadaniami.

Zadania maturalne ze „Skąpca”Komedia i satyra na ludzkie wadyZadania maturalne z satyr i bajek KrasickiegoKomedia i satyra na ludzkie wadyZadania maturalne z „Powrotu posła”Komedia i satyra na ludzkie wadyZadania maturalne z fraszek KochanowskiegoKomedia i satyra na ludzkie wady

FAQ

FAQ — Świętoszek

Jak Elmira zdemaskowała Tartuffe’a?
Pierwszą próbę zepsuł Damis: podsłuchał zaloty i od razu powiedział ojcu, a Tartuffe przyznał się do wszystkiego z taką pokorą, że Orgon wypędził syna (akt III, sc. VI). Za drugim razem Elmira kazała mężowi schować się pod stołem i sama udawała, że odwzajemnia uczucie Tartuffe’a (akt IV, sc. IV–V). Orgon usłyszał, że grzech w ukryciu nie jest grzechem i że jego samego można „za nos wodzić”.
Co jest w szkatułce i dlaczego jest groźna dla Orgona?
Szkatułka należy do Argasa, przyjaciela Orgona; w chwili rozstania dał mu ją w sekrecie, a w środku są ważne papiery. Orgon oddał ją Tartuffe’owi, żeby w razie śledztwa móc przysiąc, że jej nie ma (akt V, sc. I). Tartuffe zaniósł ją księciu jako własność „zdrajcy stanu” i oskarżył Orgona (akt V, sc. VI).
Kto aresztuje Tartuffe’a i dlaczego to deus ex machina?
Urzędnik, z którym Tartuffe przyszedł aresztować Orgona. Działa na rozkaz księcia: ten rozpoznał w Tartuffie łotra znanego pod innym nazwiskiem, unieważnił darowiznę i przebaczył Orgonowi ukrywanie szkatułki za dawne zasługi (akt V, sc. VII). Rodzina była wtedy bezradna, a Orgon miał uciekać. Ratunek przychodzi z zewnątrz, nie z działań postaci, dlatego mówi się o deus ex machina. W tym przekładzie władca to „książę” albo „monarcha”; w pytaniach i opracowaniach zwykle „król”.
Dlaczego Loyal i Urzędnik, a nie Lojalski i Oficer?
Wolne Lektury mają przekład Kazimierza Zalewskiego z 1872 roku i to z niego pochodzą cytaty na tej stronie. W przekładzie Tadeusza Boya-Żeleńskiego te same postaci to pan Lojalski i Oficer. Jeśli nauczyciel zadał przekład Boya, zapamiętaj obie formy; fakty są te same.
Jak przećwiczyć „Świętoszka” przed sprawdzianem?
Zacznij sesję z samego „Świętoszka”: 10 pytań losowanych z 49 w banku, od zamkniętych o postaci i zakończenie po otwarte o obłudę, Kleanta i scenę pod stołem. Otwarte sprawdza AI i pokazuje, czego zabrakło w odpowiedzi. Dwie, trzy sesje wystarczą, żeby wiedzieć, którego aktu nie pamiętasz.
Czy „Świętoszek” to barok, czy klasycyzm?
Molière tworzył w XVII wieku i w szkole jego komedie omawia się przy epoce baroku – tak też klasyfikują „Świętoszka” Wolne Lektury. Sama komedia jest jednak przykładem klasycyzmu francuskiego: ma pięć aktów, akcja toczy się w jednym miejscu (dom Orgona w Paryżu) i w ciągu jednego dnia, a głos rozsądku i umiaru reprezentuje Kleant („Trzymaj się średniej drogi”).
Dlaczego Tartuffe pojawia się na scenie dopiero w III akcie?
Przez dwa akty widz słyszy o Tartuffie sprzeczne opinie. Pani Pernelle twierdzi: „Co on osądzi, to jest dobrze osądzone”, Orgon nazywa go bratem, a Doryna mówi wprost: „Hipokryta, obłudnik”. Gdy Tartuffe wreszcie wchodzi (akt III, scena II), od pierwszych słów potwierdza zdanie Doryny: głośno mówi o dyscyplinie i włosiance, każe służącej zasłonić piersi, a chwilę później zaleca się do żony gospodarza.
Czy „Świętoszek” krytykuje religię? Dlaczego komedii zakazano?
Komedia ośmiesza obłudę, nie wiarę. Kleant przeciwstawia obłudnikom ludzi szczerze pobożnych, którzy „Nie pysznią się z modlitwy, ze skruchy nie szczycą”, a Orgonowi radzi: „Umiej rozróżnić pozór od prawdziwej cnoty”. Mimo to po pierwszym przedstawieniu w Wersalu (12 maja 1664 r.) publicznego grania zakazano, a wersję z 1667 r. arcybiskup Paryża zabronił grać, czytać i słuchać pod groźbą ekskomuniki. Molière bronił sztuki w trzech podaniach do króla; zgodę uzyskał 5 lutego 1669 r. (źródła: wstęp Boya-Żeleńskiego do przekładu na Wolnych Lekturach, Bibliothèque nationale de France).
Jaką funkcję pełni Kleant?
Kleant, brat Elmiry, jest rezonerem – komentuje zdarzenia z pozycji rozsądku. W akcie I tłumaczy Orgonowi różnicę między pobożnością a jej pozorem („I jednakowo cenisz twarz człeka i maskę?”), w akcie IV próbuje nakłonić Tartuffe'a do zgody z Damisem i rezygnacji z zapisu, a w akcie V powstrzymuje Orgona przed popadnięciem w przeciwną skrajność: „Z jednej ostateczności zaraz wpadasz w drugą”, „To lepiej wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale”.
Z jakiego przekładu pochodzą cytaty?
Z przekładu Kazimierza Zalewskiego, udostępnionego przez Wolne Lektury. Istnieje też przekład Tadeusza Boya-Żeleńskiego (również na Wolnych Lekturach) – te same kwestie brzmią w nim inaczej, dlatego przy cytowaniu warto trzymać się wydania, z którego się korzystało.
Jak zrobić powtórkę ze „Świętoszka” przed maturą?
Sprawdza się taka kolejność. 1) 1) Opanuj osoby i ich powiązania: Orgon, syn pani Pernelle, mąż Elmiry, ojciec Damisa i Marianny; Kleant, brat Elmiry; Elmira, macocha dzieci Orgona; Doryna, garderobiana Marianny; Walery, narzeczony Marianny. 2) 2) Zapamiętaj przebieg aktami: I, wyjście pani Pernelle, powrót Orgona; II, Marianna ma poślubić Tartuffe'a; III, wejście Tartuffe'a, wyznanie wobec Elmiry, wygnanie Damisa, zapis majątku; IV, scena pod stołem; V, szkatułka, Loyal, aresztowanie Tartuffe'a. 3) 3) Tartuffe wchodzi na scenę dopiero w akcie III (scena II). Na koniec sprawdź się w quizie ze „Świętoszka”, a potem w pełnym sprawdzianie.

Powiązane działy

Wiedza z działu „Świętoszek” przyda Ci się też tutaj:

Kazania sejmoweLalkaDziady cz. IIIMakbet

← Wróć do wszystkich epok języka polskiego

Świętoszek do matury 2027

79 zadań z tego działu w quizie z wyjaśnieniami, powtórkami i oceną AI. Subskrypcja odblokowuje cały katalog i pozostałe przedmioty — anulujesz, kiedy chcesz.

Świętoszek — zacznij ćwiczyć

Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu