📖 Sprawdzian z lektury
„Zdążyć przed Panem Bogiem”: fakty z tekstu, które musisz mieć w głowie
Na sprawdzianie ze „Zdążyć przed Panem Bogiem” nauczyciel pyta, kim był Marek Edelman w getcie i kim jest po wojnie, co robił przy bramie Umschlagplatzu, ilu było powstańców, jak zginął Anielewicz, dlaczego Edelman ma żal do Czerniakowa, co znaczy historia z beczką na Żelaznej, która pacjentka była czternasta i skąd tytuł. Reportaż nie ma rozdziałów i skacze między gettem a szpitalem, więc łatwo pomylić wątki. Ta strona układa je po kolei, podaje liczby z tekstu, krótkie cytaty i pytania z naszego banku, którymi możesz się przetestować.
- Rozmowa zamiast rozdziałów
- Tekst nie ma rozdziałów ani tytułów części. Składa się z krótkich fragmentów oddzielonych odstępem. Podstawą jest rozmowa Hanny Krall z Markiem Edelmanem: mówią sobie „ty”, Krall dopytuje, przerywa, spiera się. Pierwsze zdanie jest skierowane do Edelmana w drugiej osobie: „Nosiłeś tego dnia sweter z czerwonej puszystej wełny”. Obok dialogu są fragmenty pisane w trzeciej osobie (o Edelmanie, o Profesorze w gabinecie) i relacje innych świadków.
- Dwa plany czasowe
- Plan wojenny: getto warszawskie, wielka akcja likwidacyjna latem 1942 roku, powstanie w kwietniu i maju 1943. Plan współczesny (lata siedemdziesiąte): szpital, w którym Edelman jest kardiologiem, i klinika Profesora, który operuje serca. Plany przeplatają się bez zapowiedzi, np. opis choroby głodowej w getcie urywa się i zaczyna się akapit o tym, jak Profesor uczył się chirurgii na wojnie.
- Chronologia historyczna
- Kolejność wydarzeń, niezależna od kolejności w tekście: 22 lipca 1942 początek akcji na Umschlagplatz (tego wieczoru samobójstwo Czerniakowa), do 8 września 1942 wywieziono ok. 400 tysięcy ludzi; po akcji powstaje ŻOB; styczeń 1943 pierwsze strzały w getcie; 19 kwietnia 1943 wybuch powstania; 20 kwietnia mina przy fabryce szczotek i śmierć Michała Klepfisza; 8 maja samobójstwo w bunkrze na Miłej 18; 10 maja wyjście kanałami na Prostej.
- Miejsca
- Getto: Umschlagplatz i szpital przy nim, teren fabryki szczotek (Franciszkańska, Świętojerska, Bonifraterska), bunkier na Miłej 18, ulica Żelazna (scena z beczką), Nowolipki, kanały z wyjściem na Prostej. Warszawa po wojnie: bloki na miejscu Umschlagplatzu, pomnik, cmentarz żydowski. Plan współczesny: szpital Edelmana i klinika Profesora; o Łodzi tekst mówi tylko pośrednio (grób Elżbiety Chętkowskiej na Radogoszczu).
- Dokumenty i cudze głosy
- Krall wkleja do tekstu cudze materiały: fragmenty pracy lekarzy z getta „Choroba głodowa”, raporty Stroopa, meldunki „Wacława” wysyłane do Londynu, wiersz Władysława Szlengela „Kontratak”, wiersze z zeszytu Jurka Wilnera, meldunek ŻOB o 8 maja, napis z grobu Czerniakowa z fragmentem Norwida. Mówią też inni świadkowie: Henryk Woliński, Henryk Grabowski, Zbigniew Młynarski, docent Lewandowski, Teodozja Goliborska, matka przełożona karmelitanek.
- Tytuł
- Zdanie z tytułu nie pada w tekście dosłownie. Wyjaśnia je Edelman przy rozmowie o pracy lekarza: Pan Bóg chce zgasić świeczkę, a on zasłania płomień, żeby paliła się dłużej. Z tym samym motywem wiążą się słowa pani Bubnerowej o mężu, który ma „bardzo dobre stosunki z Panem Bogiem”, i opis operacji Rudnego jako wyścigu, w którym chodzi o to, kto będzie pierwszy: „lekarze czy Pan Bóg”.
- Gatunek na tekście
- Reportaż, literatura faktu: prawdziwe osoby z imienia i nazwiska, daty, adresy, liczby, dokumenty. Krall zaznacza, że nie odtwarza historii w porządku podręcznika: „Przecież nie piszemy historii. Piszemy o pamiętaniu.” Stąd kompozycja z fragmentów, dygresje i powroty do tych samych scen z innej strony (strzał w reflektor, parlamentariusze z białymi kokardami, chłopiec spalony na Miłej).
- Publikacja i bohaterowie (spoza tekstu)
- Rozmowa ukazała się najpierw w czasopiśmie „Odra” (1976), jako książka w 1977 roku. Marek Edelman był po wojnie kardiologiem w Łodzi, profesor Jan Moll kierował tam kliniką kardiochirurgiczną.
Reportaż nie ma rozdziałów, więc prowadzimy go po wątkach w kolejności tekstu; kolejność wydarzeń historycznych jest wyżej, w części o budowie. Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.
Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie książkowe; krótkie fragmenty w granicach prawa cytatu). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.
początek: 19 kwietnia 1943
Czerwony sweter i dwa rewolwery
Tekst zaczyna się od stroju Edelmana w dniu wybuchu powstania: sweter z angory po bogatym Żydzie, pasy na krzyż, latarka na piersi, dwa rewolwery. Krall zarzuca mu, że wspomina o tym, bo chce coś pokazać. Edelman ubiera się dopiero o dwunastej, bo strzelają daleko i jest zimno.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pierwsza scena ustawia ton całej książki: zamiast heroicznej relacji jest rozmowa o swetrze, a autorka i bohater od razu spierają się o to, jak opowiadać.
rozmowa na Umschlagplatzu
Chleb na Umschlagplatzu
Niemcy ogłaszają, że każdy, kto zgłosi się na roboty, dostanie trzy kilogramy chleba i marmoladę. Ludzie przychodzą sami, czwórkami, i z chlebem idą do wagonów. Edelman i jego koledzy wiedzą już o Treblince i piszą o tym w gazetce, ale nikt im nie wierzy.
Czy ty wiesz, czym był chleb w getcie?
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Na pytanie, dlaczego ludzie dobrowolnie szli na plac, odpowiedzią jest głód, a nie naiwność. Edelman stawia to pytanie samej Krall.
rozmowa na Umschlagplatzu, o Czerniakowie
Wybór sposobu umierania
Edelman mówi, że Czerniaków powinien był umrzeć publicznie, wzywając ludzi do walki. Opowiada o pomysłach z tamtych dni: rzucić się na mury, usiąść na wałach Cytadeli, spalić getto. Większość wybrała powstanie. W ŻOB było wtedy dwustu dwudziestu ludzi i Edelman pyta, czy to w ogóle można nazwać powstaniem.
Chodziło tylko o wybór sposobu umierania.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: To najczęściej przywoływana ocena powstania w reportażu: celem nie było zwycięstwo, tylko to, żeby nie dać się zarżnąć.
rozmowa o Anielewiczu i Miłej 18
Miła 18: symbol, którego Edelman nie chce
8 maja Anielewicz zastrzelił Mirę i siebie, Lutek Rotblat matkę i siostrę, osiemdziesiąt osób popełniło samobójstwo. Ruth strzelała do siebie siedem razy. Potem mówiono, że to była symboliczna śmierć. Edelman odpowiada, że ze swoimi czterdziestoma ludźmi nigdy by tego nie zrobił: „Nie poświęca się życia dla symboli”.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o śmierć Anielewicza łączy się zwykle z oceną samobójstwa na Miłej. Edelman nie potępia zmarłych, ale odrzuca śmierć dla symbolu.
film o getcie i beczka na Żelaznej
Żyd na beczce
Na początku wojny, przed gettem, Edelman widzi na Żelaznej starego Żyda na drewnianej beczce. Dwóch niemieckich oficerów obcina mu brodę krawieckimi nożycami, śmieją się, tłum śmieje się razem z nimi. Wtedy Edelman rozumie, o co mu będzie chodziło przez całą wojnę.
najważniejsze ze wszystkiego jest nie dać wepchnąć się na beczkę
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Beczka to znak upokorzenia i odebranej godności; Edelman mówi, że wszystko, co robił potem, robił po to, by nie dać się wepchnąć na beczkę.
film o getcie i beczka na Żelaznej
„Jak barany”? Spór o godność ofiar
Amerykański profesor, który w czasie wojny biegł przez plażę pod ogniem, mówi Edelmanowi, że Żydzi szli na śmierć jak barany. Edelman wpada w złość. Tłumaczy, że śmierć w komorze gazowej nie jest gorsza od śmierci w walce, a niegodna jest tylko śmierć kogoś, kto próbował przeżyć cudzym kosztem.
To jest straszna rzecz, kiedy się idzie tak spokojnie na śmierć.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: To główny argument do pytania jawnego o godność w skrajnych sytuacjach: Edelman broni tych, którzy nie strzelali.
Profesor i trzy operacje
Czternasta pacjentka: pani Bubnerowa
Edelman rysuje pomysł, by krew tętniczą skierować do żył serca. Z Chętkowską sprawdza to na sercach zmarłych. Profesor zwleka; przez rok umiera dwanaście czy trzynaście osób z zawałem przedniej ściany. Przy czternastej, pani Bubnerowej, Profesor się zgadza. Pacjentka uspokaja lekarzy, że jej mąż ma „bardzo dobre stosunki z Panem Bogiem”. Krew znajduje ujście, Bubnerowa żyje.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Nauczyciele pytają, kim była pani Bubnerowa i co jej przypadek mówi o tytule: lekarze wygrywają tu wyścig, którego nikt wcześniej nie wygrał.
Profesor i trzy operacje
Profesor w gabinecie przed operacją Rzewuskiego
Rzewuski leży już na bloku, a Profesor siedzi sam w gabinecie; za drzwiami pali papierosy Edelman, więc nie da się wyjść. Przed operacją Rudnego Profesor raz już wyszedł i wrócił wieczorem. Woła docent Wróblównę, licząc, że odradzi, a ona cicho mówi, że trzeba operować. Profesor idzie na blok z poczuciem, że jest zupełnie sam.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Scena pokazuje, że w planie współczesnym też podejmuje się decyzje o życiu i śmierci, tylko że teraz, jak mówi Edelman, coś od tej decyzji zależy.
dlaczego został lekarzem
Świeczka i Pan Bóg
Krall pyta, czy Edelman ożywia się dopiero wtedy, gdy zaczyna się wyścig ze śmiercią. On opisuje swoją rolę obrazem świeczki, którą trzeba osłonić przed Panem Bogiem, i dodaje, że kto odprowadzał ludzi do wagonów, ma z Nim parę spraw do załatwienia. Krall nazywa to pychą.
Pan Bóg już chce zgasić świeczkę, a ja muszę szybko osłonić płomień
Dlaczego to pada na sprawdzianie: To jest wyjaśnienie tytułu: lekarz próbuje zdążyć przed Panem Bogiem i odroczyć wyrok o kilka czy kilkanaście lat.
„porządek” faktów i koniec
Jeden do czterystu tysięcy
Ostatni fragment. Po udanej operacji przychodzą dni czekania, a gdy napięcie opada, Edelman porównuje jedno uratowane życie z czterystoma tysiącami ludzi, którzy przeszli obok niego na Umschlagplatzu. Proporcja wydaje się śmieszna, ale tekst kończy się zdaniem, które nadaje jej sens.
Ale każde życie stanowi dla każdego całe sto procent
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Zakończenie łączy oba plany: bramę Umschlagplatzu i salę operacyjną. To dobry cytat do pytania jawnego o walkę o życie w czasie wojny i po wojnie.
22 lata, 5 osób, 110 lat
Tyle lat miał Edelman w kwietniu 1943; Anielewicz był o rok młodszy. Pięciu członków sztabu miało razem sto dziesięć lat.
400 000 i 6 tygodni
Tylu ludzi przeszło obok Edelmana przy bramie Umschlagplatzu od 22 lipca do 8 września 1942 roku; codziennie dziesięć tysięcy do czwartej po południu.
40 000 numerków
Tyle numerków na życie dali Niemcy Gminie. W kolumnie stanęło czterdzieści cztery tysiące osób, ostatnie cztery tysiące odesłano na plac; Edelman stał w piętnastej piątce.
500 → 80 → 220
ŻOB po akcji letniej liczył pięćset osób, po akcji styczniowej zostało osiemdziesięciu, w powstaniu było dwustu dwudziestu. Antek mówi o sześciuset; Edelman nie zgadza się poprawić liczby.
220 : 2090
Powstańcy i Niemcy w zestawieniu, które Krall podaje dla porządku. W całym getcie były dwie miny; jedna wybuchła przy fabryce szczotek, druga, na Nowolipiu, nie.
8 i 10 maja 1943
8 maja samobójstwo w bunkrze na Miłej 18 (osiemdziesiąt osób), 10 maja o dziesiątej otwiera się klapa kanału na Prostej.
14. pacjentka
Pani Bubnerowa: pierwsza operacja z odwróceniem krwiobiegu, po roku, w którym umarło dwanaście czy trzynaście osób z takim samym zawałem.
31 bukietów, 30 lat
Co roku w rocznicę powstania Edelman dostaje od nieznanego nadawcy żółte kwiaty, tylko w 1968 roku ich nie było. Po raporcie dla stronnictw milczał trzydzieści lat.
25 zamkniętych, 20 otwartych (w tym 4 notatki syntetyczne), 10 wielokrotnego wyboru, 2 z lukami i 1 dopasowanie. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.
Rozpocznij sesję z reportażu „Zdążyć przed Panem Bogiem” → 10 pytań losowanych z banku, otwarte ocenia AI. Sesja startuje od razu.
Pełne opracowania reportażu „Zdążyć przed Panem Bogiem”: streszczenia, charakterystyki postaci i konteksty.
