Współczesność: zadania maturalne i powtórka z polskiego 2027

Wprowadzenie

Współczesność na maturze

Podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 1019) nie mówi o jednej epoce „współczesność”, tylko o trzech okresach następujących po dwudziestoleciu międzywojennym: literatura wojny i okupacji, literatura lat 1945-1989 krajowa i emigracyjna oraz literatura po 1989 r. Lektury obowiązkowe z tych okresów czytane w całości: Hanna Krall „Zdążyć przed Panem Bogiem”, Albert Camus „Dżuma”, George Orwell „Rok 1984”, Sławomir Mrożek „Tango”; w zakresie rozszerzonym dodatkowo Tadeusz Konwicki „Mała Apokalipsa” i Janusz Głowacki „Antygona w Nowym Jorku”.

Krótkie utwory i fragmenty: Tadeusz Borowski „Proszę państwa do gazu”, Gustaw Herling-Grudziński „Inny świat” (fragmenty), Marek Nowakowski „Górą «Edek»”, Andrzej Stasiuk „Miejsce”, Olga Tokarczuk „Profesor Andrews w Warszawie”, Ryszard Kapuściński „Podróże z Herodotem” (fragmenty).

Poezja: wybrane wiersze m.in. Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, Mirona Białoszewskiego, Zbigniewa Herberta, Czesława Miłosza, Tadeusza Różewicza i Wisławy Szymborskiej, a w zakresie rozszerzonym także Stanisława Barańczaka i fragmenty „Traktatu moralnego” Miłosza.

„Medaliony” Zofii Nałkowskiej są na liście uzupełniającej (opowiadanie „Przy torze kolejowym”), podobnie jak „Kartoteka” Różewicza, „Czekając na Godota” Becketta, „Lekcja” Ionesco, „Prawiek i inne czasy” oraz „Bieguni” Tokarczuk.

Najważniejsze tematy:

Doświadczenie obozów niemieckich i sowieckich łagrów: Borowski, Nałkowska, Herling-Grudziński
Zagłada i powstanie w getcie warszawskim: Krall
Poezja pokolenia wojennego: Baczyński, Różewicz
Powieść-parabola o złu: Camus
Groteska i absurd w dramacie: Mrożek
Poezja po wojnie: Miłosz, Szymborska, Herbert, Białoszewski

Przed maturą

Powtórka ze współczesności krok po kroku

1

Odśwież pojęcia

Zacznij od: Literatura wojny i okupacji, Literatura lat 1945-1989, Pokolenie Kolumbów i 20 kolejnych pozycji.
Pełna lista
2

Sprawdź, co umiesz

14 umiejętności do odhaczenia, od „Ramy czasowe - trzy okresy po 1939 r.” po „Człowiek wobec historii XX wieku”.
Lista umiejętności
3

Uważaj na typowe błędy

6 pułapek, np. „„Pokolenie” Baczyńskiego dotyczy I wojny światowej”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.
Typowe błędy
4

Sprawdź się

Najpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.

Quiz ze współczesności Sprawdzian ze współczesności Rozwiąż zadania z bazy

Zakres materiału

Współczesność — co musisz umieć

14 kluczowych umiejętności — do przećwiczenia na zadaniach z bazy.

1
Ramy czasowe - trzy okresy po 1939 r.
Podstawa programowa wymienia po dwudziestoleciu międzywojennym trzy okresy: literaturę wojny i okupacji, literaturę lat 1945-1989 krajową i emigracyjną oraz literaturę po 1989 r. Wiersze Baczyńskiego powstały w czasie okupacji, więc należą do pierwszego z nich. W latach 1945-1989 ważne są dwa obiegi: krajowy i emigracyjny (na emigracji pisali m.in. Miłosz i Herling-Grudziński). Początek socrealizmu w Polsce wiąże się umownie ze zjazdem literatów w Szczecinie w styczniu 1949 r., a jego koniec - z rokiem 1956.
2
Obozy niemieckie i Zagłada - Borowski, Nałkowska, Krall
Tadeusz Borowski (1922-1951) był więźniem Auschwitz, a potem Dachau; zmarł śmiercią samobójczą. W opowiadaniu „Proszę państwa do gazu” narrator idzie z komandem „Kanada” na rampę do rozładunku transportu; w opowiadaniach obozowych koledzy mówią do narratora „Tadek”. Zofia Nałkowska w „Medalionach” zapisała to, co widziała i słyszała jako członek Komisji Badania Zbrodni Niemieckich; z tekstu „Dorośli i dzieci w Oświęcimiu” pochodzi zdanie „Ludzie ludziom zgotowali ten los”. Hanna Krall w „Zdążyć przed Panem Bogiem” rozmawia z Markiem Edelmanem - zastępcą komendanta i, jak czytamy w książce, jedynym żyjącym członkiem sztabu powstania w getcie warszawskim, po wojnie lekarzem zajmującym się chorymi na serce.
3
Gustaw Herling-Grudziński - Inny świat
„Inny świat” opowiada o sowieckim łagrze, a nie o obozie niemieckim. Autor został aresztowany przez NKWD w 1940 r. i trafił do obozu w Jercewie pod Archangielskiem; wyszedł na wolność w styczniu 1942 r., po układzie Sikorski-Majski i po głodówce. Książka ukazała się najpierw po angielsku w Londynie w 1951 r., po polsku w 1953 r., a w kraju oficjalnie dopiero w 1988 r. Motto książki pochodzi z „Zapisków z martwego domu” Dostojewskiego. Pierwsza część nosi tytuł „Witebsk - Leningrad - Wołogda” i opisuje więzienia oraz drogę etapem do obozu.
4
Pokolenie Kolumbów - Baczyński
Pokoleniem Kolumbów nazywa się generację, która wchodziła w dorosłość w czasie II wojny światowej, czyli ludzi urodzonych około 1920 r. Nazwa pochodzi od powieści Romana Bratnego „Kolumbowie. Rocznik 20” (1957). Do pokolenia należą m.in. Krzysztof Kamil Baczyński (1921-1944, poległ w powstaniu warszawskim), Tadeusz Gajcy, Andrzej Trzebiński, a także Tadeusz Borowski i Tadeusz Różewicz, którzy wojnę przeżyli. Poeci ci mierzyli się z czasem „apokalipsy spełnionej” i sięgali do tradycji romantycznej (Słowacki, Norwid). Wiersze Baczyńskiego do powtórki: „Pokolenie”, „Elegia o… [chłopcu polskim]”, oba z czasu okupacji.
5
Tadeusz Różewicz - „Ocalony”
Tadeusz Różewicz (1921-2014) należy do tego samego pokolenia co Baczyński, ale wojnę przeżył. Wiersz „Ocalony” pochodzi z tomu „Niepokój” (1947) i zaczyna się od słów: „Mam dwadzieścia cztery lata / ocalałem / prowadzony na rzeź”. Poezja Różewicza jest zwięzła, oszczędna w obrazach, unika ozdobników i rezygnuje z interpunkcji; mówi się o „wierszu różewiczowskim”. Theodor Adorno twierdził, że pisanie wierszy po Auschwitz jest barbarzyństwem - twórczość Różewicza pokazuje, że taka poezja jest możliwa i potrzebna, ale wymaga innego języka. Dramat „Kartoteka” jest na liście lektur uzupełniających.
6
Baczyński i Różewicz - dwa głosy jednego pokolenia
Obaj poeci urodzili się w 1921 r. Baczyński pisał w czasie okupacji i zginął w 1944 r.; jego wiersze korzystają z bogatej metaforyki i tradycji romantycznej. Różewicz debiutował tomem „Niepokój” po wojnie i wybrał język prosty, bez ozdób. Porównując ich utwory, warto pokazać, czym różni się sposób mówienia o wojnie: obraz poetycki i wizja u Baczyńskiego, zwięzłe wyliczenie i zdanie oznajmujące u Różewicza.

Pokaż pozostałe 8

7
Albert Camus - Dżuma
Albert Camus (1913-1960), pisarz francuski, laureat Nagrody Nobla w 1957 r. „Dżuma” (1947) była reakcją na przeżycia wojenne i doświadczenie masowej zagłady. Akcja toczy się w Oranie, prefekturze francuskiej na wybrzeżu algierskim, w roku oznaczonym jako „194.”. Kronikę spisuje narrator, który dopiero pod koniec wyznaje, że jest nim doktor Bernard Rieux. Inni bohaterowie: Tarrou (organizuje formacje sanitarne; pyta, „czy można być świętym bez Boga”), ojciec Paneloux (jezuita, autor dwóch kazań), Joseph Grand (urzędnik merostwa, w nieskończoność poprawia pierwsze zdanie swojej powieści), dziennikarz Rambert, Cottard (zarabia na kontrabandzie). Powieść kończy ostrzeżenie, że „bakcyl dżumy nigdy nie umiera”. Poglądy Camusa łączy się z egzystencjalizmem: absurd nie powinien prowadzić do rezygnacji, lecz do buntu.
8
Sławomir Mrożek - Tango
Sławomir Mrożek (1930-2013) posługiwał się groteską i absurdem; krytycy łączą jego dramaty z teatrem absurdu (Beckett, Ionesco). „Tango” ukazało się w 1964 r. Rodzice Artura, Stomil i Eleonora, to dawni buntownicy, którzy obalili wszystkie konwencje. Artur chce przywrócić „porządek świata” i zarzuca im, że „już nic nie jest możliwe, ponieważ wszystko jest możliwe”. Konflikt pokoleń jest więc odwrócony: to syn broni zasad, a rodzice - swobody. Artur próbuje narzucić formę przez ślub z Alą, ponosi klęskę i ginie z ręki Edka. Dramat zamyka scena, w której Edek tańczy z Eugeniuszem tango „La Cumparsita”. Inne utwory Mrożka: „Policja” (1958), „Emigranci”, zbiory opowiadań „Słoń” (1957) i „Wesele w Atomicach” (1959). Podstawa wymaga „Tanga” w zakresie podstawowym i wybranego opowiadania w rozszerzonym.
9
Czesław Miłosz
Czesław Miłosz (1911-2004), laureat Nagrody Nobla w 1980 r. W Wilnie współtworzył grupę poetycką Żagary. W 1951 r. poprosił w Paryżu o azyl polityczny i pozostał na emigracji. „Zniewolony umysł” (1953) to zbiór esejów o postawach intelektualistów wobec komunizmu; „Dolina Issy” jest powieścią, nie poematem. Podstawa programowa wymaga wybranych wierszy Miłosza, a w zakresie rozszerzonym także fragmentów „Traktatu moralnego”.
10
Wisława Szymborska
Wisława Szymborska (1923-2012), laureatka Nagrody Nobla w 1996 r. Akademia Szwedzka nagrodziła ją za poezję, która „z ironiczną precyzją” odsłania prawa biologii i działanie historii we fragmentach ludzkiej rzeczywistości. Tomy m.in. „Sto pociech” (1967) i „Koniec i początek” (1993); z tego drugiego pochodzi wiersz „Kot w pustym mieszkaniu”, napisany po śmierci Kornela Filipowicza. Przy analizie jej wierszy zwróć uwagę na ironię, język bliski potocznemu i punkt widzenia, z którego mówi się o wielkich sprawach.
11
Zbigniew Herbert - Pan Cogito
Zbigniew Herbert (1924-1998), urodzony we Lwowie. Tomy m.in. „Hermes, pies i gwiazda” (1957), „Studium przedmiotu” (1961), „Napis” (1969), „Pan Cogito” (1974). Imię tytułowego bohatera nawiązuje do Kartezjańskiego „cogito”. „Przesłanie Pana Cogito” zawiera wezwanie „idź wyprostowany wśród tych co na kolanach” i kończy się słowami „Bądź wierny Idź”. W wierszu „U wrót doliny” ludzie przed Sądem Ostatecznym zebrani są pod strażą aniołów. Podstawa programowa wymaga wybranych wierszy Herberta, a w zakresie rozszerzonym także wybranego eseju (Herberta albo Herlinga-Grudzińskiego).
12
Poezja lingwistyczna - Białoszewski
Poezja lingwistyczna to kierunek, który rozwinął się w Polsce na przełomie lat 50. i 60. XX w. Jej celem jest wypróbowywanie możliwości języka: obnażanie jego słabości i wykorzystywanie siły. Przedstawiciele: Miron Białoszewski, Tymoteusz Karpowicz, Zbigniew Bieńkowski, Witold Wirpsza. Białoszewski jest też autorem prozy „Pamiętnik z powstania warszawskiego”. Jego wybrane wiersze należą do lektur obowiązkowych.
13
Olga Tokarczuk i proza po 1989 r.
Olga Tokarczuk otrzymała Nagrodę Nobla za rok 2018 (ogłoszoną i wręczoną w 2019 r.). Lekturą obowiązkową jest opowiadanie „Profesor Andrews w Warszawie” z tomu „Gra na wielu bębenkach”. Na liście uzupełniającej są „Prawiek i inne czasy” (1996) oraz „Bieguni” (2007, Nagroda Nike 2008) - książka, której osią nie jest jedna postać ani historia, lecz zjawisko podróżowania. Z prozy po 1989 r. podstawa wymienia też m.in. „Miejsce” Andrzeja Stasiuka i „Podróże z Herodotem” Ryszarda Kapuścińskiego. Przy tych utworach przydają się pojęcia intertekstualności (nawiązania do innych tekstów) i fragmentaryczności kompozycji.
14
Człowiek wobec historii XX wieku
Trzy lektury, trzy doświadczenia. Krall „Zdążyć przed Panem Bogiem”: Edelman mówi o powstaniu, że „chodziło tylko o wybór sposobu umierania”, a potem jako lekarz ściga się ze śmiercią o życie pacjentów. Herling-Grudziński „Inny świat”: łagier sowiecki jako miejsce, w którym więzień czeka na śmierć z wyczerpania, i pytanie, co pozwala zachować człowieczeństwo. Borowski „Proszę państwa do gazu”: obóz widziany oczami więźnia, który wie, że „parę dni obóz będzie żył z tego transportu”.

Typowe błędy

Tu łatwo stracić punkty

Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.

✗ Błąd

„Pokolenie” Baczyńskiego dotyczy I wojny światowej

✓ Poprawnie

Baczyński (1921-1944) pisał w czasie II wojny światowej i okupacji

Dlaczego: Baczyński urodził się w 1921 r., już po I wojnie światowej. Jego wiersze powstawały w okupowanej Warszawie, a on sam poległ w powstaniu warszawskim w 1944 r.

✗ Błąd

W „Tangu” Mrożka młodzi buntują się przeciw tradycji rodziców

✓ Poprawnie

W „Tangu” jest odwrotnie: Artur chce przywrócić zasady, a jego rodzice są dawnymi buntownikami

Dlaczego: Stomil namawia syna: „buntuj się”, a Artur odpowiada, że rodzice odebrali mu ostatnią szansę, bo obalili wszystkie normy. Na pytanie ojca, czego chce, odpowiada: „Porządku świata!”.

✗ Błąd

Herbert i Różewicz dostali Nagrodę Nobla

✓ Poprawnie

Po wojnie literacką Nagrodę Nobla otrzymali z polskich pisarzy: Miłosz (1980), Szymborska (1996), Tokarczuk (za 2018)

Dlaczego: Wcześniej Nagrodę Nobla otrzymali Henryk Sienkiewicz (1905) i Władysław Stanisław Reymont (1924). Herbert i Różewicz nie zostali nią wyróżnieni.

✗ Błąd

Schulz i Gombrowicz debiutowali po II wojnie światowej

✓ Poprawnie

„Sklepy cynamonowe” Schulza i „Ferdydurke” Gombrowicza to utwory dwudziestolecia międzywojennego

Dlaczego: Oba utwory ukazały się przed wybuchem II wojny światowej. Gombrowicz zadebiutował w 1933 r. tomem „Pamiętnik z okresu dojrzewania”; po wojnie, na emigracji, wydał m.in. „Trans-Atlantyk” i „Ślub” (1953), które należą już do literatury po 1945 r.

Pokaż pozostałe 2

✗ Błąd

Borowski opisuje obóz sowiecki

✓ Poprawnie

Borowski opisuje niemiecki obóz Auschwitz. Sowiecki łagier to temat „Innego świata” Herlinga-Grudzińskiego

Dlaczego: Borowski był więźniem Auschwitz i Dachau. Herling-Grudziński był więziony w łagrze w Jercewie pod Archangielskiem. To dwa różne systemy obozowe i dwie różne książki.

✗ Błąd

„Medaliony” to w całości lektura obowiązkowa

✓ Poprawnie

W podstawie programowej jest jedno opowiadanie z „Medalionów” - „Przy torze kolejowym” - i to na liście lektur uzupełniających

Dlaczego: Lektury obowiązkowe o wojnie i Zagładzie to „Zdążyć przed Panem Bogiem” Krall, „Proszę państwa do gazu” Borowskiego i fragmenty „Innego świata” Herlinga-Grudzińskiego (Dz.U. 2024 poz. 1019).

Do zapamiętania

Pojęcia i terminy do powtórzenia

Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.

Literatura wojny i okupacji: Okres wymieniony w podstawie programowej po dwudziestoleciu
Literatura lat 1945-1989: Krajowa i emigracyjna - tak dzieli ją podstawa programowa
Pokolenie Kolumbów: Generacja urodzonych ok. 1920 r.; nazwa z powieści Bratnego (1957)
Krzysztof Kamil Baczyński: 1921-1944 - poeta pokolenia wojennego, poległ w powstaniu warszawskim
Tadeusz Różewicz: 1921-2014 - „Ocalony” z tomu „Niepokój” (1947)
Tadeusz Borowski: 1922-1951 - „Proszę państwa do gazu”, Auschwitz
Zofia Nałkowska: „Medaliony” - „Ludzie ludziom zgotowali ten los”
Gustaw Herling-Grudziński: „Inny świat” - sowiecki łagier w Jercewie
Hanna Krall: „Zdążyć przed Panem Bogiem” - rozmowa z Markiem Edelmanem
Albert Camus: 1913-1960, Nobel 1957 - „Dżuma” (1947)
Doktor Rieux: Lekarz z Oranu; pod koniec wyznaje, że jest autorem kroniki
Sławomir Mrożek: 1930-2013 - „Tango” (1964), groteska i absurd

Pokaż wszystkie 23 (11 więcej)

Teatr absurdu: Nurt w dramacie XX w. - Beckett, Ionesco; łączony z nim Mrożek
Czesław Miłosz: 1911-2004, Nobel 1980 - poeta, autor „Zniewolonego umysłu”
Wisława Szymborska: 1923-2012, Nobel 1996 - „ironiczna precyzja”
Zbigniew Herbert: 1924-1998 - tom „Pan Cogito” (1974)
Pan Cogito: Bohater wierszy Herberta; imię od Kartezjańskiego „cogito”
Olga Tokarczuk: Nobel za 2018 - „Profesor Andrews w Warszawie”, „Bieguni”
Poezja lingwistyczna: Białoszewski, Karpowicz, Wirpsza - wypróbowywanie możliwości języka
Miron Białoszewski: Poeta i autor „Pamiętnika z powstania warszawskiego”
Socrealizm: W Polsce umownie od zjazdu szczecińskiego (1949) do 1956 r.
Intertekstualność: Nawiązania do innych tekstów kultury
Łagier: Sowiecki obóz pracy - „Inny świat”

Lektury z epoki

Co czytać z tej epoki

Każda lektura ma własną podstronę z zadaniami, strategią i pojęciami.

Zdążyć przed Panem Bogiem

Hanna Krall

88 zadań →

Opowiadania (Proszę państwa do gazu)

Tadeusz Borowski

48 zadań →

Inny świat

Gustaw Herling-Grudziński

Przykłady z bazy

Zobacz, jak wyglądają zadania z działu „Współczesność”

Poniżej 6 prawdziwych zadań z bazy — każde innego typu.

📱 Współczesność ◉ Zamknięte (A–D) ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie Autorskie · PP 1 pkt

Który pisarz jest autorem „Cesarza” i „Podróży z Herodotem”?

A Mariusz Szczygieł

B Hanna Krall

C Ryszard Kapuściński

D Wojciech Jagielski

Rozwiąż na platformie →

📱 Współczesność ✎ Otwarte ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie 🤖 Ocena AI Autorskie · PP 3 pkt

Wyjaśnij, na czym polega ironia i dystans w poezji Wisławy Szymborskiej, i wskaż dwa tematy, które podejmuje poetka.

Rozwiąż samodzielnie — AI sprawdzi krok po kroku →

📱 Współczesność ⇄ Dopasuj ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie Autorskie · PP 4 pkt

Dopasuj autora do jego utworu z literatury po 1945 roku.

Gustaw Herling-Grudziński

→

Tadeusz Borowski

→

Sławomir Mrożek

→

Hanna Krall

→

Do wyboru: Inny światTangoPożegnanie z MariąZdążyć przed Panem Bogiem

Rozwiąż na platformie →

📱 Współczesność ☑ Wielokrotny wybór ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie Autorskie · PP 2 pkt

Które zachowania Eugeniusza w akcie II, gdy pilnuje rodziny, są zgodne z tekstem?

A Chowa rewolwer do szuflady i spokojnie siada z rodziną do stołu

B Mówi siostrze, że nie ma siostry, kiedy jest na służbie

C Oddaje rewolwer Edkowi, żeby pilnował kuchni

D Odmawia udziału w zaręczynach, bo uważa je za przesąd

E Grozi strzałem i liczy do trzech, żeby Eugenia pobłogosławiła Artura i Alę

F Każe Stomilowi natychmiast się zapiąć

Rozwiąż na platformie →

📱 Współczesność 📄 Wypracowanie ⚫⚫⚫⚫⚫ Ekspert Autorskie · PR 10 pkt

Rozwiąż na platformie →

📱 Współczesność ⎽ Luki w tekście ⚫⚫⚪⚪⚪ Łatwe 🤖 Ocena AI Autorskie · PP 2 pkt

Literacką Nagrodę Nobla w 1980 roku otrzymał (1), a w 1996 roku — (2).

Rozwiąż samodzielnie — AI sprawdzi krok po kroku →

Jak się uczyć

Strategia opanowania działu

Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.

1
Zacznij od ram: podstawa programowa wyróżnia literaturę wojny i okupacji, literaturę lat 1945-1989 (krajową i emigracyjną) oraz literaturę po 1989 r. Przy każdym utworze umiej wskazać, do którego okresu należy.
2
Lektury obowiązkowe czytane w całości: „Zdążyć przed Panem Bogiem”, „Dżuma”, „Rok 1984”, „Tango”. Krótkie i we fragmentach: „Proszę państwa do gazu”, „Inny świat”, „Górą «Edek»”, „Miejsce”, „Profesor Andrews w Warszawie”, „Podróże z Herodotem”.
3
Nie myl obozów: Borowski i Nałkowska piszą o zbrodniach niemieckich, Herling-Grudziński - o sowieckim łagrze, Krall - o getcie warszawskim i powstaniu 1943 r.
4
Baczyński i Różewicz to rówieśnicy (1921). Porównuj ich język: metafora i wizja u Baczyńskiego, zwięzłość i brak ozdobników u Różewicza.
5
W „Tangu” zapamiętaj odwrócenie ról: rodzice są buntownikami, syn chce zasad, a władzę przejmuje Edek. Cytuj dramat, nie streszczenie.
6
W „Dżumie” przypisz bohaterom postawy: Rieux, Tarrou, Paneloux, Grand, Rambert, Cottard. Zakończenie: „bakcyl dżumy nigdy nie umiera”.
7
Laureaci Nagrody Nobla po wojnie: Miłosz 1980, Szymborska 1996, Tokarczuk za 2018. Wcześniej: Sienkiewicz 1905, Reymont 1924.
8
W wypracowaniu każdy argument opieraj na konkretnej scenie lub cytacie z lektury obowiązkowej; kontekstem może być drugi utwór z tego samego okresu.

FAQ

FAQ — Współczesność

Ile zadań ze współczesności jest na maturze?

CKE nie przypisuje punktów do epok ani działów. Na poziomie podstawowym za cały egzamin pisemny jest 60 punktów: 10 za test „Język polski w użyciu”, 15 za test historycznoliteracki i 35 za wypracowanie (Informator CKE).

Kim byli Kolumbowie i gdzie w tym pokoleniu jest Różewicz?

Pokoleniem Kolumbów nazywa się generację, która wchodziła w dorosłość w czasie II wojny światowej - ludzi urodzonych około 1920 r. Nazwa pochodzi od powieści Romana Bratnego „Kolumbowie. Rocznik 20” z 1957 r. Zalicza się do niego m.in. Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, Tadeusza Gajcego i Andrzeja Trzebińskiego, którzy wojny nie przeżyli, ale także Tadeusza Borowskiego i Tadeusza Różewicza. Różewicz nie jest więc przeciwstawiany Kolumbom jako ktoś z innego pokolenia - jest ich rówieśnikiem, który ocalał. Jego wiersz „Ocalony” z tomu „Niepokój” (1947) zaczyna się od słów „Mam dwadzieścia cztery lata / ocalałem / prowadzony na rzeź”.

Które utwory z tego okresu są lekturami obowiązkowymi?

W zakresie podstawowym w całości: „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall, „Dżuma” Alberta Camusa, „Rok 1984” George’a Orwella i „Tango” Sławomira Mrożka. Krótkie utwory i fragmenty: „Proszę państwa do gazu” Borowskiego, „Inny świat” Herlinga-Grudzińskiego, „Górą «Edek»” Nowakowskiego, „Miejsce” Stasiuka, „Profesor Andrews w Warszawie” Tokarczuk, „Podróże z Herodotem” Kapuścińskiego oraz wybrane wiersze Baczyńskiego, Białoszewskiego, Herberta, Miłosza, Różewicza i Szymborskiej. W zakresie rozszerzonym dochodzą m.in. „Mała Apokalipsa” Konwickiego, „Antygona w Nowym Jorku” Głowackiego, wybrane opowiadanie Mrożka, wybrany esej Herlinga-Grudzińskiego lub Herberta, wiersze Barańczaka i fragmenty „Traktatu moralnego” Miłosza (Dz.U. 2024 poz. 1019).

O czym jest Dżuma Camusa?

„Dżuma” (1947) Alberta Camusa to kronika epidemii w Oranie na wybrzeżu algierskim. Powieść poprzedza motto z Daniela Defoe o tym, że jeden rodzaj uwięzienia można ukazać przez inny - dlatego czyta się ją jako parabolę; według e-podręcznika zpe.gov.pl była reakcją na przeżycia wojenne i doświadczenie masowej zagłady. Doktor Rieux leczy chorych i dopiero pod koniec wyznaje, że to on spisał kronikę. Tarrou organizuje ochotnicze formacje sanitarne, Grand prowadzi dla nich statystyki, ojciec Paneloux wygłasza dwa kazania, Rambert najpierw chce uciec z miasta, Cottard zarabia na kontrabandzie. Zakończenie nie daje pocieszenia: Rieux wie, że „bakcyl dżumy nigdy nie umiera”.

Na czym polega konflikt w Tangu Mrożka?

„Tango” (1964) pokazuje rodzinę, w której role pokoleń są odwrócone. Stomil i Eleonora w młodości walczyli z konwencjami i nadal wyznają hasło buntu. Ich syn Artur nie ma już przeciw czemu się buntować - mówi, że „już nic nie jest możliwe, ponieważ wszystko jest możliwe” - i żąda „porządku świata”. Próbuje przywrócić formę przez tradycyjny ślub z Alą, potem szuka idei, wreszcie sięga po władzę. Ginie z ręki Edka, a w ostatniej scenie Edek tańczy z wujem Eugeniuszem tango „La Cumparsita”. Mrożek posługuje się groteską i absurdem; krytycy łączą jego dramaty z teatrem absurdu.

Jak zrobić powtórkę ze współczesności przed maturą?

Sprawdza się taka kolejność. 1) Zacznij od ram: podstawa programowa wyróżnia literaturę wojny i okupacji, literaturę lat 1945-1989 (krajową i emigracyjną) oraz literaturę po 1989 r. 2) Lektury obowiązkowe czytane w całości: „Zdążyć przed Panem Bogiem”, „Dżuma”, „Rok 1984”, „Tango”. 3) Nie myl obozów: Borowski i Nałkowska piszą o zbrodniach niemieckich, Herling-Grudziński - o sowieckim łagrze, Krall - o getcie warszawskim i powstaniu 1943 r. Na koniec sprawdź się w quizie ze współczesności, a potem w pełnym sprawdzianie.

Współczesność — zadania maturalne

„Współczesność” w Quizie — jak ćwiczysz

Filtrujesz, co chcesz ćwiczyć

Wyjaśnienie po każdej odpowiedzi

Powtórki pytań, na których się mylisz

Trudność dobiera się do Ciebie

8 typów zadań — Współczesność

Po odpowiedzi — od razu wyjaśnienie

Wypróbuj bez logowania

Współczesność na maturze

Powtórka ze współczesności krok po kroku

Odśwież pojęcia

Sprawdź, co umiesz

Uważaj na typowe błędy

Sprawdź się

Współczesność — co musisz umieć

Ramy czasowe - trzy okresy po 1939 r.

Obozy niemieckie i Zagłada - Borowski, Nałkowska, Krall

Gustaw Herling-Grudziński - Inny świat

Pokolenie Kolumbów - Baczyński

Tadeusz Różewicz - „Ocalony”

Baczyński i Różewicz - dwa głosy jednego pokolenia

Albert Camus - Dżuma

Sławomir Mrożek - Tango

Czesław Miłosz

Wisława Szymborska

Zbigniew Herbert - Pan Cogito

Poezja lingwistyczna - Białoszewski

Olga Tokarczuk i proza po 1989 r.

Człowiek wobec historii XX wieku

Tu łatwo stracić punkty

Pojęcia i terminy do powtórzenia

Co czytać z tej epoki

Zobacz, jak wyglądają zadania z działu „Współczesność”

Który pisarz jest autorem „Cesarza” i „Podróży z Herodotem”?

Wyjaśnij, na czym polega ironia i dystans w poezji Wisławy Szymborskiej, i wskaż dwa tematy, które podejmuje poetka.

Dopasuj autora do jego utworu z literatury po 1945 roku.

Które zachowania Eugeniusza w akcie II, gdy pilnuje rodziny, są zgodne z tekstem?

Strategia opanowania działu

FAQ — Współczesność

Powiązane działy

Współczesność do matury 2027