📖 SPRAWDZIAN Z LEKTURY
Sprawdzian z lektury „Dżuma”: co musisz mieć w głowie
Na sprawdzianie z „Dżumy” nauczyciel pyta, kto pierwszy nazwał chorobę po imieniu, ile słów mógł mieć telegram z zamkniętego Oranu, dlaczego Rambert nie uciekł, chociaż miał już umówioną noc, co Rieux powiedział Paneloux po śmierci synka sędziego Othona, nad czym przez całą epidemię pracuje Grand i kiedy okazuje się, kto pisze tę kronikę. Ta strona zbiera takie fakty z odesłaniem do części powieści, kilka krótkich cytatów z przekładu i pytania z naszego banku, którymi możesz się przetestować.
- Pięć części
- Powieść ma pięć części oznaczonych cyframi rzymskimi; w przekładzie Joanny Guze nie dzielą się na numerowane rozdziały. Cz. I: od martwego szczura do depeszy o zamknięciu miasta. Cz. II, najdłuższa: pierwsze miesiące za zamkniętymi bramami, kazanie Paneloux, formacje sanitarne, próby ucieczki Ramberta. Cz. III, najkrótsza: szczyt lata i epidemii, sam obraz zbiorowy, bez wątków pojedynczych bohaterów. Cz. IV: od września do Bożego Narodzenia, najcięższe sceny. Cz. V: cofanie się choroby i otwarcie bram.
- Czas i miejsce
- Oran, francuska prefektura na wybrzeżu algierskim, miasto dwustu tysięcy mieszkańców. Rok podany jest bez ostatniej cyfry: „194.”. Akcja trwa od 16 kwietnia, gdy Rieux znajduje pierwszego martwego szczura, do lutowego poranka następnego roku, gdy otwierają się bramy, czyli około dziesięciu miesięcy. Narrator opisuje miasto jako brzydkie i nijakie: bez drzew, bez gołębi, zbudowane tyłem do zatoki, zajęte handlem.
- Narrator-kronikarz
- Opowiada anonimowy kronikarz, który na początku zapowiada tylko, że czytelnik pozna go „we właściwej chwili”. Korzysta z własnego świadectwa, z relacji innych i z tekstów, które wpadły mu w ręce, przede wszystkim z notatek Tarrou. O mieszkańcach mówi często w pierwszej osobie liczby mnogiej, o doktorze Rieux w trzeciej osobie. W cz. V wyznaje, że to on, doktor Bernard Rieux, jest autorem kroniki, i tłumaczy, że chciał zachować ton obiektywnego świadka.
- Notatki Tarrou
- Drugi głos powieści. Tarrou zapisuje drobiazgi, które nie mają historii: staruszka plującego na koty, rodzinę Othona w hotelowej restauracji, starego astmatyka z grochem, portret Rieux. W cz. IV kilka stron notatnika nosi tytuł „Stosunki Cottarda z dżumą”. Ostatni zapis powstaje po ucieczce Cottarda, tuż przed chorobą i śmiercią autora.
- Gatunek: kronika i parabola
- Już pierwsze zdanie nazywa utwór kroniką, a narrator podaje daty, liczby zgonów i treść komunikatów. Jednocześnie tekst prosi o odczytanie przenośne: motto z Daniela Defoe mówi, że jeden rodzaj uwięzienia można pokazać przez inny, a narrator zestawia zarazy z wojnami, które też zawsze zaskakują ludzi. Dlatego szkoła czyta „Dżumę” jako powieść-parabolę: zamknięte miasto to obraz każdej sytuacji, w której ludzie muszą się określić wobec zła.
- Tytuł i zakończenie
- Dżuma jest w powieści chorobą dosłowną, z dymienicami, odmianą płucną i statystyką zgonów. Bohaterowie nadają jej inne sensy: dla Paneloux w pierwszym kazaniu to kara za grzechy, dla Tarrou zło, które każdy nosi w sobie, dla starego astmatyka po prostu życie. Ostatnie zdanie książki przypomina, że bakcyl nie ginie i może kiedyś wrócić do szczęśliwego miasta.
- Kontekst (spoza tekstu)
- Albert Camus (1913–1960), pisarz francuski urodzony w Algierii, wydał „Dżumę” w 1947 roku. Pisał ją w czasie niemieckiej okupacji Francji, gdy sam działał w ruchu oporu; stąd odczytanie formacji sanitarnych jako ruchu oporu, a zamkniętego miasta jako okupacji. W 1957 roku dostał Nagrodę Nobla. Motto pochodzi z przedmowy Defoe do trzeciego tomu przygód Robinsona Crusoe, a nie z „Dziennika roku zarazy”, jak podają niektóre opracowania.
Część powieści (I–V) i pora akcji; przekład Joanny Guze, w którym części nie dzielą się na numerowane rozdziały. Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.
Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (przekład Joanny Guze). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.
cz. I, po śmierci dozorcy
Castel, Rieux i pierwsze słowo „dżuma”
Stary Castel przychodzi do Rieux i mówi, że nie potrzebuje wyników analiz: widział tę chorobę w Chinach i w Paryżu. Sam jej nie nazywa. Nazywa ją Rieux, patrząc przez okno na zatokę. Narrator zaznacza, że słowo padło pierwszy raz, i dodaje, że zarazy, tak jak wojny, zawsze zaskakują ludzi.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie „kto pierwszy nazwał chorobę” to pułapka: odpowiedź brzmi Rieux, nie Castel, a wcześniej Paneloux mówi przy dozorcy tylko o epidemii.
cz. II, koniec pierwszego miesiąca
Pierwsze kazanie Paneloux
Tydzień modlitw kończy msza do św. Rocha; katedra jest pełna, także dlatego, że zamknięto kąpieliska. Paneloux przywołuje plagę egipską, mówi o dżumie jako karze spadającej na grzeszne miasta i o aniele z czerwonym oszczepem, który wskazuje domy ofiar. Na koniec dodaje pocieszenie: cierpienie prowadzi do zbawienia.
Bracia moi, doścignęło was nieszczęście, bracia moi, zasłużyliście na nie
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pierwsze kazanie zawsze porównuje się z drugim: tu kaznodzieja zwraca się do słuchaczy „wy”, w cz. IV po śmierci dziecka mówi „my”.
cz. II
Grand i zdanie o amazonce
Po kieliszku w kawiarni Grand zdradza Rieux, nad czym pracuje wieczorami: nad książką, której pierwsze zdanie zaczyna się od słów „W piękny poranek majowy”. Wypisuje je na arkuszach wciąż od nowa. Chce, żeby wydawca po lekturze kazał współpracownikom zdjąć kapelusze. Potem miesiącami wymienia przymiotniki: amazonka z wytwornej robi się smukła, kasztanka nie może być czarna, bo kasztanka to maść konia, aleje z kwitnących stają się pełne kwiatów.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Nauczyciele pytają, nad czym pracuje Grand i po co ta scena: to ta sama niemożność znalezienia słów, przez którą stracił awans i Jeanne, a zarazem jego cichy upór wobec dżumy.
cz. II
Tarrou, Rieux i formacje sanitarne
Tarrou przychodzi do Rieux z planem ochotniczych oddziałów sanitarnych. Pyta o kazanie Paneloux i o wiarę. Rieux odpowiada, że gdyby wierzył we wszechmogącego Boga, przestałby leczyć i zostawił to Bogu; walczy ze śmiercią, choć wie, że jego zwycięstwa są tymczasowe. Współczucia nauczyła go bieda. Tarrou swoją postawę nazywa jednym słowem: zrozumienie. Narrator zastrzega, że członkowie formacji nie byli bohaterami, tylko ludźmi, którzy uznali, że „dwa i dwa to cztery”.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Tu Rieux mówi, skąd bierze się jego postawa, a narrator podaje swoją definicję zwykłej przyzwoitości zamiast bohaterstwa; to materiał do pytań o postawy wobec zła.
cz. II, koniec
Rambert: miłość czy uczciwość
W pokoju hotelowym Rambert tłumaczy, że walczył w Hiszpanii, przestał wierzyć w bohaterstwo i chce żyć i umierać dla tego, co kocha. Rieux odpowiada, że nie chodzi o bohaterstwo, a uczciwość w jego przypadku polega na wykonywaniu zawodu. Zapewnia też Ramberta, że wybierając miłość, nie jest w błędzie. Wychodząc, Tarrou mówi dziennikarzowi, że żona Rieux jest w sanatorium daleko od Oranu. Nazajutrz Rambert dzwoni, że chce z nimi pracować.
Ta myśl może się wydać śmieszna, ale jedyny sposób walki z dżumą to uczciwość.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Zdanie o uczciwości jest cytowane w pytaniach otwartych i w rozprawkach o walce ze złem; trzeba wiedzieć, komu i w jakiej sytuacji Rieux je mówi.
cz. IV, wrzesień
Rambert zostaje
Strażnicy wyznaczyli ucieczkę na następną noc, na godzinę dwunastą. Po południu Rambert idzie do szpitala: Tarrou rozkłada przed nim karty zmarłych z jednej nocy, Rieux nacina dymienice. W samochodzie dziennikarz oznajmia, że zostaje. Rieux przekonuje go, że wybór szczęścia nie jest powodem do wstydu, ale Rambert mówi, że po tym, co zobaczył, wie, że jest stąd i że ta sprawa dotyczy wszystkich. Okazuje się, że kartkę do przemytników wysłał, zanim przyszedł.
ale może być wstyd, że człowiek jest sam tylko szczęśliwy.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o ewolucję Ramberta i o powód rezygnacji z ucieczki pada najczęściej. Odpowiedź nie brzmi, że ucieczka się nie udała: Rambert mógł uciec i nie chciał.
cz. IV, koniec października
Śmierć synka sędziego Othona
Na umierającym chłopcu próbuje się pierwszej surowicy Castela. Od świtu przy łóżku stoją Rieux, Castel i Tarrou, potem przychodzą Paneloux, Grand i Rambert. Dziecko broni się dłużej niż inni, wije się w konwulsjach i krzyczy; Paneloux klęka i prosi Boga o jego ocalenie. Chłopiec umiera, surowica przedłużyła tylko jego mękę. Wychodząc, Rieux wybucha. Na szkolnym podwórzu Paneloux mówi, że może trzeba kochać to, czego się nie rozumie; Rieux odpowiada, że nigdy nie pokocha świata, w którym dzieci są torturowane, ale pracują dalej razem.
Ach, ten przynajmniej był niewinny, ksiądz wie o tym dobrze!
Dlaczego to pada na sprawdzianie: To kulminacja sporu o cierpienie niewinnych. Pytania dotyczą reakcji każdego z obecnych i tego, jak ta śmierć zmienia Paneloux przed drugim kazaniem.
cz. IV, koniec listopada
Spowiedź Tarrou na tarasie i kąpiel w morzu
Na tarasie domu starego astmatyka Tarrou opowiada swoje życie. Jako siedemnastolatek słuchał w sądzie, jak jego ojciec, zastępca prokuratora generalnego, żąda śmierci przerażonego rudego oskarżonego. Uciekł z domu, walczył z karą śmierci, aż na egzekucji na Węgrzech zrozumiał, że i jego strona zabija. Wniosek: każdy nosi dżumę w sobie, trzeba stać po stronie ofiar. Rieux odpowiada, że czuje się bardziej solidarny ze zwyciężonymi niż ze świętymi. Potem obaj pływają nocą w morzu, na chwilę wolni od miasta.
Znam dziś tylko jedno konkretne zagadnienie: czy można być świętym bez Boga.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Z tej rozmowy biorą się odpowiedzi o źródle postawy Tarrou, o sensie zdania „każdy nosi w sobie dżumę” i o przyjaźni w sytuacji skrajnej (jedno z pytań jawnych).
cz. V, styczeń–luty
Cottard: dżuma odchodzi, policja wraca
Przez całą epidemię Cottard był zadowolony: nikt go nie szukał, a strach przestał być tylko jego strachem. Gdy statystyki spadają, dopytuje Rieux, czy choroba może wrócić. Dwa dni po komunikacie z 25 stycznia dwaj urzędnicy pytają go o nazwisko; ucieka. W dniu otwarcia bram strzela z okna do ludzi na ulicy, rani policjanta i zabija psa. Policja wyciąga go z domu i bije na środku jezdni.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Cottard to jedyny bohater, któremu dżuma służy. Pytania dotyczą tego, dlaczego koniec epidemii go przeraża i jak kończy się jego wątek.
cz. V, zakończenie
Rieux ujawnia się i ostrzega
Rieux wyznaje, że to on napisał kronikę; chciał być obiektywnym świadkiem, ale stanął po stronie ofiar. Na tarasie nad świętującym miastem postanawia spisać tę historię, żeby nie należeć do tych, którzy milczą, i powiedzieć, że w ludziach więcej zasługuje na podziw niż na pogardę. Wie jednak, że radość jest zagrożona, bo zaraza nie znika na zawsze.
bakcyl dżumy nigdy nie umiera i nie znika
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Ostatnie zdanie jest punktem wyjścia do pytania o sens paraboli: zło nie ginie, tylko czeka, a kronika nie opisuje ostatecznego zwycięstwa.
16 kwietnia
Rieux znajduje na podeście pierwszego martwego szczura (cz. I). Nazajutrz wyjeżdża jego żona.
6231 i 8000
Tyle szczurów zebrano i spalono 25 i 28 kwietnia według komunikatów agencji Infdok (cz. I). Potem plaga szczurów nagle ustaje.
10 słów
Tyle mógł liczyć telegram, jedyny sposób kontaktu ze światem po zakazie listów (cz. II).
200 tysięcy
Tylu mieszkańców ma Oran (cz. II).
302 / 321 / 345
Zmarli w trzecim, piątym i szóstym tygodniu po zamknięciu bram. W letnie upały liczba dochodzi do siedmiuset tygodniowo (cz. II).
62 franki 30 su
Dniówka Granda w merostwie (cz. I). Jego rękopis, spalony w grudniu, liczył pięćdziesiąt stron z tym samym zdaniem (cz. IV).
10 000 franków
Tyle Raoul chce od Ramberta za przerzut przez bramy (cz. II).
25 stycznia
Prefektura ogłasza zahamowanie epidemii; bramy otwierają się dwa tygodnie później, w lutym (cz. V).
8 dni
Tyle przed nadejściem telegramu nie żyła już żona Rieux (cz. V).
41 zamkniętych, 31 otwartych, 19 wielokrotnego wyboru, 4 rozprawki, 2 dopasowania i 2 z lukami. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.
Rozpocznij sesję z „Dżumy” → 10 pytań losowanych z banku, otwarte ocenia AI. Sesja startuje od razu.
Pełne opracowania „Dżumy”: streszczenia, charakterystyki postaci i konteksty.