Planimetria na maturze — trójkąty, czworokąty i okręgi bez gubienia punktów
Planimetria matura: mapa decyzji „dane → twierdzenie”, kąty w okręgu, podobieństwo i skala pól, twierdzenie sinusów i cosinusów, wzory na pole trójkąta oraz zadanie w stylu CKE krok po kroku.
Planimetria na maturze to kilka zadań w arkuszu, a mimo to łatwo stracić na niej punkty, które teoretycznie „miało w kieszeni”. Problem rzadko polega na nieznajomości wzorów, bo większość z nich jest w karcie CKE. Kłopot pojawia się wcześniej: przy wyborze narzędzia. Masz trójkąt z dwoma bokami i kątem, okrąg z kilkoma punktami albo trapez z przekątnymi i nie wiesz, czy sięgnąć po twierdzenie cosinusów, podobieństwo, czy kąty wpisane. Poniżej znajdziesz mapę decyzji, która przypisuje typowym zestawom danych właściwe twierdzenie, zestawienie własności kątów w okręgu i czworokątów wpisanych oraz opisanych, zasadę skali pól przy podobieństwie, twierdzenia sinusów i cosinusów z przykładami, komplet wzorów na pole trójkąta i jedno zadanie w formacie CKE rozwiązane od początku do końca. Na koniec pięć typowych błędów, które odbierają punkty za dobry pomysł.
Planimetria na maturze — co obejmuje i ile jest warta
Planimetria to geometria figur płaskich: trójkątów, czworokątów, wielokątów i okręgów. W podstawie programowej (Dz.U. 2024 poz. 1019) dział występuje na obu poziomach, ale na rozszerzeniu narzędzi jest więcej, a zadania są wieloetapowe. W naszym zestawieniu typów zadań, które wracają na maturze z matematyki dział planimetrii miał zadania w każdym z trzech policzonych arkuszy podstawowych (maj 2023, 2024 i 2025): 3, 3 i 2 zadania za 4, 3 i 2 punkty, nie licząc zadań z trygonometrii osadzonych w trójkącie.
| Umiejętność | Poziom podstawowy | Poziom rozszerzony |
|---|---|---|
| Twierdzenie Pitagorasa, funkcje trygonometryczne w trójkącie prostokątnym | tak | tak |
| Kąt wpisany i środkowy | tak | tak |
| Cechy podobieństwa trójkątów, stosunek pól figur podobnych | tak | tak |
| Twierdzenie cosinusów, pole trójkąta | tak | tak |
| Twierdzenie Talesa | tak | tak, także twierdzenie odwrotne |
| Twierdzenie sinusów | nie | tak |
| Czworokąt wpisany i opisany na okręgu | nie | tak |
| Kąt między styczną a cięciwą, odcinki siecznej i stycznej | nie ma w wymaganiach | nie ma w wymaganiach (twierdzenia są na karcie wzorów) |
| Dowody geometryczne | tak | tak |
Na poziomie podstawowym zwykle wystarczy jedno twierdzenie na zadanie: oblicz kąt wpisany, oblicz bok z twierdzenia cosinusów, oblicz pole trójkąta podobnego. Na rozszerzeniu te same klocki łączą się w łańcuchy: najpierw kąt z okręgu, potem bok z twierdzenia sinusów, na końcu pole. Kto ma w głowie mapę narzędzi, buduje taki łańcuch od razu.
Mapa decyzji w planimetrii: dane w zadaniu → twierdzenie
To najważniejsza tabela w tym tekście. Przed pierwszym rachunkiem przeczytaj treść zadania i zaznacz, co jest dane. Prawie każdy układ danych ma swoje „naturalne” narzędzie.
| Co masz w danych | Sygnał w treści | Narzędzie |
|---|---|---|
| Trójkąt prostokątny, dwa boki | „przyprostokątne”, „przeciwprostokątna” | twierdzenie Pitagorasa |
| Trójkąt prostokątny, bok i kąt ostry | „kąt ostry”, „tangens kąta” | sinus, cosinus, tangens w trójkącie prostokątnym |
| Dwa boki i kąt między nimi | „kąt przy wierzchołku A”, boki wychodzące z A | twierdzenie cosinusów (trzeci bok), pole |
| Trzy boki | „długości boków są równe…” | twierdzenie cosinusów (kąt), wzór Herona |
| Bok i kąt naprzeciw niego | „promień okręgu opisanego” | twierdzenie sinusów (pr) |
| Proste równoległe przecinające ramiona kąta | „równoległy do podstawy” | twierdzenie Talesa, podobieństwo |
| Dwa trójkąty ze wspólnym kątem lub równoległymi bokami | „odcinek DE równoległy do AB”, przekątne trapezu | podobieństwo, skala pól |
| Punkty na okręgu, kąty | „wpisany w okrąg”, „środek okręgu O” | kąt wpisany i środkowy |
| Czworokąt i okrąg | „można wpisać okrąg”, „wpisany w okrąg” | warunki czworokąta wpisanego lub opisanego (pr) |
| Trójkąty o wspólnej wysokości | wspólny wierzchołek, podstawy na jednej prostej | stosunek pól = stosunek podstaw |
| Współrzędne wierzchołków | punkty | geometria analityczna |
| Polecenie „wykaż, że” | teza do udowodnienia | dowód geometryczny |
Dwa ostatnie wiersze prowadzą poza planimetrię „czystą”. Gdy wierzchołki są podane współrzędnymi, zwykle szybciej liczy się metodami z tekstu o geometrii analitycznej na maturze. Gdy polecenie brzmi „wykaż”, ta sama wiedza musi przyjąć formę rozumowania z uzasadnieniami. Jak to zapisać, żeby egzaminator przyznał komplet, opisaliśmy w poradniku jak pisać dowody geometryczne na maturze rozszerzonej.
Wskazówka: zanim zaczniesz liczyć, narysuj figurę dużą, mniej więcej w proporcjach, i nanieś na nią wszystkie dane z treści. Połowa „niewidocznych” zależności, na przykład kąt oparty na średnicy albo wspólna wysokość dwóch trójkątów, wychodzi dopiero na porządnym rysunku.
Kąty w okręgu na maturze — wpisany, środkowy i czworokąty
Kąty w okręgu na poziomie podstawowym to zwykle krótkie zadanie (w arkuszu z maja 2025 r. zadanie zamknięte za 1 punkt), a w dłuższych zadaniach pierwszy krok rozumowania. Wszystko opiera się na kilku zależnościach.
| Własność | Treść |
|---|---|
| Kąt wpisany a środkowy | kąt wpisany jest równy połowie kąta środkowego opartego na tym samym łuku |
| Kąty wpisane na tym samym łuku | są równe |
| Kąt wpisany oparty na półokręgu | jest prosty () |
| Styczna a promień | styczna jest prostopadła do promienia w punkcie styczności |
| Kąt między styczną a cięciwą (na karcie wzorów) | jest równy kątowi wpisanemu opartemu na łuku wyznaczonym przez tę cięciwę |
| Czworokąt wpisany w okrąg (pr) | sumy przeciwległych kątów są równe |
| Czworokąt opisany na okręgu (pr) | sumy długości przeciwległych boków są równe: |
Najczęstsza pułapka dotyczy łuku. Jeśli kąt środkowy ma , to kąt wpisany ma , ale tylko wtedy, gdy punkt leży na dłuższym łuku . Jeśli leży na krótszym łuku, kąt wpisany jest oparty na łuku dopełniającym, któremu odpowiada kąt środkowy , więc . Zwróć uwagę, że , co jest zgodne z warunkiem czworokąta wpisanego w okrąg (dwa punkty po przeciwnych stronach cięciwy tworzą z i taki czworokąt).
Czworokąt wpisany i opisany — jak to wykorzystać
Własności czworokątów wpisanych w okrąg i opisanych na okręgu to wymaganie z zakresu rozszerzonego. Warunki z tabeli działają w obie strony. Jeśli w czworokącie , to można na nim opisać okrąg. Jeśli (i czworokąt jest wypukły), to można w niego wpisać okrąg. Stąd dwa szybkie wnioski:
- każdy prostokąt da się wpisać w okrąg, a romb, który nie jest kwadratem, nie,
- w trapez równoramienny o podstawach , i ramieniu da się wpisać okrąg dokładnie wtedy, gdy .
Ten drugi wniosek jest bardzo praktyczny: znając podstawy trapezu opisanego na okręgu, od razu masz ramię, a z twierdzenia Pitagorasa wysokość, która jest równa średnicy okręgu wpisanego.
Podobieństwo trójkątów na maturze i skala pól
Podobieństwo trójkątów matura wykorzystuje na dwa sposoby: do wyznaczania brakujących długości i do porównywania pól. Trójkąty są podobne, gdy spełniają jedną z cech:
| Cecha | Warunek |
|---|---|
| bbb | trzy pary boków proporcjonalne |
| bkb | dwie pary boków proporcjonalne i kąty między nimi równe |
| kkk (w praktyce kk) | dwie pary kątów równe |
W zadaniach najczęściej przydaje się cecha kk. Typowe sytuacje: odcinek równoległy do boku trójkąta (kąty odpowiadające przy prostych równoległych), przekątne trapezu (kąty naprzemianległe i wierzchołkowe), wysokość opuszczona na przeciwprostokątną (trzy trójkąty prostokątne podobne do siebie).
Jeśli skala podobieństwa wynosi , to:
- stosunek odpowiadających długości (boków, wysokości, obwodów, promieni) wynosi ,
- stosunek pól wynosi .
Przykład. W trójkącie o polu poprowadzono odcinek równoległy do , przy czym , i . Trójkąty i są podobne (cecha kk) w skali . Pole trójkąta wynosi , a pole trapezu to . Gdyby ktoś pomnożył przez zamiast , dostałby i — to typowa błędna odpowiedź w zadaniach o polach figur podobnych.
Uwaga: przy przekątnych trapezu trójkąty „przy podstawach” są podobne w skali (stosunek podstaw), a trójkąty „przy ramionach” mają równe pola. Ten drugi fakt nie wynika z podobieństwa, tylko ze wspólnej wysokości, i często jest kluczem do zadań otwartych.
Twierdzenie sinusów i twierdzenie cosinusów na maturze
Oba twierdzenia są w karcie wzorów i oba służą do „rozwiązywania” dowolnego trójkąta, nie tylko prostokątnego. Różnią się tym, jakich danych potrzebują, oraz poziomem: twierdzenie cosinusów jest w wymaganiach poziomu podstawowego, twierdzenie sinusów — rozszerzonego.
Twierdzenie cosinusów. W trójkącie o bokach , , , w którym jest kątem leżącym naprzeciw boku :
Twierdzenie cosinusów matura wymaga w dwóch sytuacjach: gdy znasz dwa boki i kąt między nimi (liczysz trzeci bok) albo gdy znasz trzy boki (liczysz kąt, przekształcając wzór do postaci ). Ze znaku cosinusa od razu odczytasz typ kąta: dodatni oznacza kąt ostry, zero prosty, ujemny rozwarty.
Twierdzenie sinusów. W trójkącie wpisanym w okrąg o promieniu :
Sięgasz po nie, gdy masz bok i kąt leżący naprzeciw niego (oraz drugi kąt lub drugi bok) albo gdy zadanie wspomina o okręgu opisanym. Związek z to najszybsza droga do promienia okręgu opisanego na dowolnym trójkącie.
Przykład. W trójkącie kąt , , . Bok :
Zatem . Promień okręgu opisanego: , więc . Wartości funkcji dla kątów rozwartych i wzory redukcyjne typu omówiliśmy szerzej w tekście o funkcjach trygonometrycznych na maturze.
Wzory na pole trójkąta — z karty i spoza niej
Pole trójkąta liczy się na maturze kilkoma wzorami, a dobór zależy znowu od danych. Większość z nich znajdziesz w karcie wybranych wzorów; co dokładnie zawiera aktualne wydanie broszury, opisaliśmy w tekście o karcie wzorów z matematyki CKE.
| Wzór | Kiedy stosować | Źródło |
|---|---|---|
| znasz bok i opuszczoną na niego wysokość | karta CKE | |
| dwa boki i kąt między nimi | karta CKE | |
| , | trzy boki (wzór Herona) | karta CKE |
| promień okręgu wpisanego | karta CKE | |
| promień okręgu opisanego | karta CKE | |
| trójkąt równoboczny | karta CKE | |
| przy wspólnej wysokości | porównywanie pól trójkątów ze wspólnym wierzchołkiem | musisz umieć sam |
| trójkąty podobne | karta CKE (pola figur podobnych) | |
| figury = suma lub różnica pól | figury złożone, „odcinanie” trójkątów | musisz umieć sam |
Wiersze o wspólnej wysokości i o figurach złożonych to nie wzory, tylko techniki, i właśnie ich brakuje w karcie. Tymczasem zadania otwarte z planimetrii nieraz da się rozwiązać wyłącznie porównywaniem pól, bez liczenia ani jednej długości. Warto też pamiętać, że wzory i działają w obie strony: jeśli znasz pole i boki, wyznaczysz z nich promienie.
Przykład zadania w stylu CKE z planimetrii krok po kroku
Poniższe zadanie ułożyliśmy sami, na wzór dłuższego zadania otwartego z arkusza CKE. Bok i pole liczysz narzędziami z poziomu podstawowego; promień okręgu opisanego z twierdzenia sinusów to już zakres rozszerzony. Rozwiązanie pokazuje, jak mapa decyzji przekłada się na kolejne kroki.
Treść. W trójkącie dane są , oraz . Oblicz długość boku , pole trójkąta oraz promienie okręgów opisanego i wpisanego w ten trójkąt.
Krok 1. Rozpoznanie danych. Dwa boki i kąt między nimi. Mapa decyzji wskazuje: twierdzenie cosinusów (trzeci bok) i wzór (pole).
Krok 2. Bok .
Zatem .
Krok 3. Pole.
Kontrola wzorem Herona: , więc . Wyniki się zgadzają.
Krok 4. Promień okręgu opisanego. Znamy bok i kąt naprzeciw niego, , więc twierdzenie sinusów:
Ten sam wynik daje wzór z karty: .
Krok 5. Promień okręgu wpisanego. Z : .
| Etap | Co trzeba zrobić | Typowa pomyłka |
|---|---|---|
| Bok | poprawne zastosowanie tw. cosinusów | kąt nie między danymi bokami, zgubiony minus przed |
| Pole | wzór z sinusem lub Heron | pomylenie z |
| tw. sinusów z parą bok–kąt naprzeciw | podzielenie przez złego kąta | |
| z połową obwodu | podstawienie całego obwodu zamiast połowy |
W takim zadaniu każdy kolejny wynik korzysta z poprzedniego, więc błąd w kroku 2 „ciągnie się” do końca. Dlatego kontrola pola drugim wzorem, która zajmuje minutę, jest dobrą inwestycją.
5 błędów, przez które planimetria matura odbiera punkty
Poniższe błędy dotyczą rachunku, a nie wiedzy, więc da się je wyeliminować samą kontrolą przed oddaniem arkusza.
| Błąd | Jak wygląda | Jak go uniknąć |
|---|---|---|
| 1. Zła wartość funkcji trygonometrycznej | do wzoru trafia zamiast | na egzaminie masz kalkulator prosty i kartę wzorów: wartości dla , , oraz tablica dla kątów od do są w karcie, ale najlepiej znać je na pamięć |
| 2. Zły kąt w tw. cosinusów | do wzoru trafia kąt, który nie leży między dwoma znanymi bokami | kąt we wzorze zawsze leży naprzeciw szukanego boku |
| 3. Skala pól zamiast | pole trójkąta podobnego w skali wychodzi połową, a nie ćwiartką | długości: , pola: , objętości: |
| 4. Znak cosinusa kąta rozwartego | przyjęty jako | ; kąt rozwarty ma cosinus ujemny |
| 5. Dwuznaczność sinusa | z wybrane tylko | sprawdź, czy też jest możliwe przy danej sumie kątów |
Błąd czwarty jest groźniejszy, niż wygląda: w przykładzie z kątem pomyłka w znaku daje zamiast , czyli zupełnie inny trójkąt. Błąd piąty pojawia się głównie na rozszerzeniu, gdy twierdzenie sinusów służy do wyznaczenia kąta. Jeśli dany jest dłuższy bok naprzeciw znanego kąta, drugi kąt jest jednoznaczny; jeśli krótszy, trzeba rozważyć dwa przypadki.
Te same pięć pułapek działa w stereometrii, bo każda bryła ostatecznie sprowadza się do trójkątów w przekrojach. Jak przenieść planimetrię na graniastosłupy i ostrosłupy, pokazaliśmy w tekście o stereometrii na maturze.
Planimetrii najlepiej uczy się seriami zadań tego samego typu, z natychmiastową informacją, w którym kroku pojawił się błąd. Na matury-online.pl znajdziesz ponad 1700 zadań z matematyki (w całym serwisie ponad 20 000 z 12 przedmiotów), w tym osobny dział zadań z planimetrii, a każda odpowiedź jest sprawdzana od razu. Możesz ćwiczyć zadania z planimetrii i całej matematyki; konto Premium kosztuje od 49 zł miesięcznie.
Najczęstsze pytania o planimetrię na maturze
Czy twierdzenie sinusów i cosinusów jest na karcie wzorów?
Tak. Oba twierdzenia znajdują się w karcie wybranych wzorów matematycznych CKE, którą dostajesz na egzaminie. Twierdzenie cosinusów jest w wymaganiach poziomu podstawowego, a twierdzenie sinusów — rozszerzonego. Karta nie podpowiada jednak, kiedy którego użyć, i do tego służy mapa decyzji z tego tekstu.
Ile zadań z planimetrii jest w arkuszu maturalnym?
W arkuszach podstawowych z maja 2023, 2024 i 2025 r. dział planimetrii miał 3, 3 i 2 zadania (za 4, 3 i 2 punkty), nie licząc zadań z trygonometrii i geometrii analitycznej. Informator CKE nie określa, ile zadań przypada na dział, więc liczba zmienia się co roku.
Czy na poziomie podstawowym trzeba znać kąt między styczną a cięciwą?
Podstawa programowa z 2024 r. nie wymienia tego twierdzenia w wymaganiach (jest ono na karcie wzorów). Wymagania poziomu podstawowego mówią o własnościach kątów wpisanych i środkowych oraz o wyznaczaniu promieni, cięciw i odcinków stycznych z wykorzystaniem twierdzenia Pitagorasa, więc trzeba wiedzieć, że styczna jest prostopadła do promienia w punkcie styczności, i znać zależność między kątem wpisanym a środkowym.
Jak szybko sprawdzić, czy trójkąt jest rozwartokątny?
Porównaj kwadrat najdłuższego boku z sumą kwadratów pozostałych dwóch. Jeśli , trójkąt jest rozwartokątny; jeśli równe, prostokątny; jeśli mniejsze, ostrokątny. To bezpośredni wniosek z twierdzenia cosinusów.
Podsumowanie
Planimetria na maturze opiera się na kilku stałych narzędziach: kąty w okręgu, podobieństwo ze skalą pól, twierdzenia sinusów i cosinusów oraz pola trójkątów. Wzory są w karcie, więc o wyniku decyduje dobór narzędzia do danych i staranność w rachunkach. Zanim zaczniesz liczyć, sprawdź w mapie decyzji, jaki układ danych masz przed sobą, narysuj figurę w proporcjach i przy każdym wyniku zadaj sobie pytanie, czy nie wpadłeś w jedną z pięciu pułapek z ostatniej tabeli.
Najlepszy plan na najbliższe tygodnie to seria zadań z każdego wiersza mapy decyzji, a potem arkusze, w których planimetria łączy się z innymi działami. Po kilkunastu takich zadaniach wybór twierdzenia przestaje wymagać namysłu.