Egzamin maturalny z biznesu i zarządzania
poziom rozszerzony 2027

Materiały: wykresy krzywych popytu i podaży (zad. 1 informatora), teksty o polityce gospodarczej (zad. 3 — wielki kryzys), komunikaty NBP (zad. 4), tabele PKB, inflacji i bezrobocia.

Prawo popytu i podaży, równowaga

POPYT: ilość, którą kupujący chcą nabyć przy danej cenie — spada, gdy cena rośnie. PODAŻ: ilość oferowana — rośnie z ceną. RÓWNOWAGA: przecięcie krzywych (cena i ilość równowagi). Zmiana CENY dobra = ruch PO krzywej; zmiana dochodów, gustów, cen substytutów i dóbr komplementarnych, liczby kupujących, kosztów produkcji, technologii = PRZESUNIĘCIE krzywej i nowy punkt równowagi. Kampania reklamowa (zad. 1) przesuwa popyt w prawo: rośnie i cena, i ilość równowagi.

Nadwyżka, niedobór, ceny urzędowe

Cena POWYŻEJ równowagi → ilość oferowana > nabywana → NADWYŻKA (ceny spadają, chyba że państwo blokuje). Cena PONIŻEJ równowagi → NIEDOBÓR (kolejki, czarny rynek). CENA MINIMALNA (płaca minimalna, skup interwencyjny) jest skuteczna tylko powyżej równowagi i tworzy nadwyżkę. CENA MAKSYMALNA (limit cen czynszów, cen leków) jest skuteczna tylko poniżej równowagi i tworzy niedobór.

Struktury rynkowe i ochrona konkurencji

KONKURENCJA DOSKONAŁA: wielu sprzedawców, jednorodny produkt, brak wpływu na cenę. MONOPOL: jeden sprzedawca, sam ustala cenę, bariery wejścia. OLIGOPOL: kilku dużych graczy (paliwa, telekomy), ryzyko zmowy. KONKURENCJA MONOPOLISTYCZNA: wielu sprzedawców, produkty zróżnicowane (restauracje, kosmetyki). Praktyki ograniczające konkurencję (zmowy cenowe, nadużywanie pozycji dominującej) ściga UOKiK.

Państwo w gospodarce — polityka fiskalna

FUNKCJE państwa: alokacyjna (dobra publiczne), redystrybucyjna (podatki, transfery), stabilizacyjna (łagodzenie cyklu). BUDŻET: dochody (podatki, cła, dywidendy) i wydatki; DEFICYT = wydatki > dochody w roku; DŁUG = skumulowane deficyty. POLITYKA FISKALNA: podatki i wydatki. INTERWENCJONIZM: aktywne oddziaływanie (skup nadwyżek, dopłaty, roboty publiczne — zad. 3). PROTEKCJONIZM: cła, kontyngenty, subsydia eksportowe chroniące krajowych producentów. Etatyzm vs liberalizm gospodarczy.

Podatki

BEZPOŚREDNIE (PIT, CIT) vs POŚREDNIE (VAT, akcyza — płacone w cenie). PROGRESYWNY: wyższa stawka od nadwyżki ponad próg (skala PIT); LINIOWY: jedna stawka niezależnie od dochodu; KWOTOWY: stała kwota. Formy opodatkowania JDG: skala, podatek liniowy, ryczałt od przychodów ewidencjonowanych. VAT: cena brutto = netto × (1 + stawka); z ceny brutto netto = brutto / (1 + stawka) — zad. 18.2 informatora. Swoboda działalności w UE.

PKB, wzrost, rozwój

PKB = wartość dóbr i usług finalnych wytworzonych w kraju w roku. NOMINALNY (ceny bieżące) vs REALNY (ceny stałe — usuwa inflację). PKB PER CAPITA = PKB / liczba ludności — do porównań między krajami. WZROST = zwiększenie PKB; ROZWÓJ = zmiany jakościowe (struktura, poziom życia, edukacja, zdrowie) — mierzy je HDI (dochód + długość życia + edukacja). Czytanie danych GUS/Eurostat z tabel: dynamika (%), zmiana r/r, wartości per capita.

Inflacja, bezrobocie, cykl koniunkturalny

INFLACJA: wzrost ogólnego poziomu cen (CPI); DEFLACJA: spadek; STAGFLACJA: inflacja + stagnacja + bezrobocie. Skutki: spadek siły nabywczej, realna stopa procentowa = nominalna − inflacja. BEZROBOCIE: stopa = bezrobotni / aktywni zawodowo × 100%; rodzaje: frykcyjne, strukturalne, koniunkturalne (cykliczne), sezonowe. CYKL: ożywienie → rozkwit (szczyt) → recesja (kryzys) → depresja (dno). Państwo i NBP łagodzą cykl polityką antycykliczną.

Pieniądz, NBP, polityka monetarna

FUNKCJE pieniądza: środek wymiany, miernik wartości, środek tezauryzacji (oszczędzania), środek płatniczy. NBP: bank centralny — emisja, bank banków, bank państwa, stabilność cen. RPP ustala STOPY PROCENTOWE. NARZĘDZIA: stopy (referencyjna, lombardowa, depozytowa), rezerwa obowiązkowa, operacje otwartego rynku (kupno/sprzedaż papierów). EKSPANSYWNA: obniżka stóp, obniżka rezerwy, skup papierów → więcej pieniądza, tańszy kredyt (zad. 4). RESTRYKCYJNA: odwrotnie — hamuje inflację.

Kursy walut i gospodarka otwarta

KURS: cena jednej waluty w innej. APRECJACJA złotego (mniej zł za euro): import tańszy, eksport droższy dla zagranicy → spada konkurencyjność eksportu. DEPRECJACJA: odwrotnie — pomaga eksporterom, drożeje import i kredyty walutowe. Przeliczenia: kwota w walucie × kurs. BILANS HANDLOWY = eksport − import (nadwyżka / deficyt). Globalizacja: korporacje transnarodowe, łańcuchy dostaw, współpraca międzynarodowa przedsiębiorstw.

Najwięcej obliczeń: lokata z kapitalizacją (zad. 19), stopa zwrotu z akcji po prowizjach (zad. 20), VAT i cena netto (zad. 18), OC (zad. 21). Materiały: opisy sytuacji, tabele ofert, notowania, fragmenty ustaw.

Budżet gospodarstwa domowego

DOCHODY (wynagrodzenie, świadczenia, dochody kapitałowe) vs WYDATKI STAŁE (czynsz, raty, abonamenty) i ZMIENNE (żywność, rozrywka). NADWYŻKA → oszczędności i inwestycje; DEFICYT → dług. SPIRALA ZADŁUŻENIA: nowy dług na spłatę starego, rosnące odsetki. Zasady: najpierw poduszka finansowa (3–6 miesięcy wydatków), potem inwestycje. Postawy wobec pieniędzy, wiarygodne źródła informacji finansowej (KNF, NBP, Rzecznik Finansowy).

Wynagrodzenie brutto → netto

Od BRUTTO: składki społeczne pracownika (emerytalna 9,76%, rentowa 1,50%, chorobowa 2,45% — w zadaniu zawsze podane), potem składka ZDROWOTNA 9% od [brutto − społeczne], potem ZALICZKA PIT od [brutto − społeczne − koszty uzyskania przychodu] minus kwota zmniejszająca podatek, zaokrąglona do pełnych zł. NETTO = brutto − wszystkie trzy. Koszty pracodawcy (emerytalna, rentowa 6,5%, wypadkowa, FP, FGŚP) NIE pomniejszają wypłaty. Zad. 26 informatora: odczytaj procenty z paska i policz składki.

Skala podatkowa, ulgi, PIT

SKALA PROGRESYWNA: niższa stawka do progu, wyższa od nadwyżki — próg i stawki w zadaniu. KWOTA WOLNA i KWOTA ZMNIEJSZAJĄCA PODATEK. ULGI (odliczenia od dochodu vs od podatku): np. na dzieci, rehabilitacyjna, IKZE. Zeznanie roczne PIT: zaliczki pobrane w roku vs podatek należny → dopłata lub zwrot. Podatek Belki 19% od zysków kapitałowych (w zadaniach często „pomiń”).

Procent prosty i składany, lokaty, obligacje

PROSTY: odsetki = kapitał × stopa × lata. SKŁADANY (kapitalizacja): kapitał × (1 + stopa/n)^(n × lata); im częstsza kapitalizacja, tym wyższy zysk (zad. 19.2). Lokata 50 000 zł, 5%, 3 lata, kapitalizacja roczna: 50 000 × 1,05³ = 57 881,25 zł → odsetki 7 881,25 zł (zad. 19.1). OBLIGACJE SKARBOWE: pożyczka państwu, oprocentowanie stałe/zmienne/indeksowane inflacją, niskie ryzyko. Realna stopa = nominalna − inflacja.

Akcje, fundusze, ETF, GPW

AKCJA = udział w spółce (dywidenda + zmiana kursu). STOPA ZWROTU = (przychód ze sprzedaży − koszt zakupu − prowizje) / koszt zakupu × 100% (zad. 20.2: 1000 akcji po 18 zł, prowizja 0,5% od kupna i sprzedaży). FUNDUSZ INWESTYCYJNY: zbiorowe inwestowanie, opłaty za zarządzanie; ETF: fundusz notowany na giełdzie odwzorowujący indeks. GPW, indeksy WIG20, mWIG40. Rynek PIENIĘŻNY (krótkoterminowy: bony, lokaty) vs KAPITAŁOWY (akcje, obligacje). Analiza fundamentalna vs techniczna.

Ryzyko, dywersyfikacja, pułapki

Zasada: wyższa oczekiwana stopa zwrotu = wyższe ryzyko. DYWERSYFIKACJA: różne klasy aktywów, branże, rynki. Instrumenty ALTERNATYWNE: złoto, nieruchomości, kryptoaktywa (wysoka zmienność, brak ochrony). Błędy psychologiczne: efekt stada, awersja do straty, nadmierna pewność siebie. PIRAMIDA FINANSOWA: zyski wypłacane z wpłat nowych uczestników; ostrzeżenia KNF. Emerytura: IKE, IKZE (ulga w PIT), PPK (wpłata pracownika, pracodawcy i państwa).

Kredyt, pożyczka, RRSO, raty

KREDYT: tylko bank, cel, umowa pisemna; POŻYCZKA: każdy podmiot, także prywatnie. OPROCENTOWANIE NOMINALNE vs RRSO (rzeczywista roczna stopa oprocentowania — z prowizją i opłatami; to nią porównuje się oferty). RATY RÓWNE (annuitetowe): stała rata, więcej odsetek łącznie; MALEJĄCE: wyższa na początku, mniej odsetek łącznie. ZDOLNOŚĆ KREDYTOWA, BIK (historia kredytowa). Bezpieczeństwo bankowości elektronicznej: phishing, uwierzytelnianie dwuskładnikowe.

Ubezpieczenia i ochrona konsumenta

SPOŁECZNE (obowiązkowe, ZUS: emerytalne, rentowe, chorobowe, wypadkowe) vs GOSPODARCZE: majątkowe (OC komunikacyjne — OBOWIĄZKOWE dla właściciela pojazdu, zad. 21; AC — dobrowolne; mieszkania), osobowe (na życie, NNW), turystyczne. Składka, suma ubezpieczenia, franszyza. INSTYTUCJE: KNF (nadzór), UOKiK (klauzule abuzywne, praktyki naruszające zbiorowe interesy), Rzecznik Finansowy (spory klient–instytucja), BFG (gwarancja depozytów do 100 000 euro). Etyka na rynku finansowym: misselling.

Typowa wiązka: fragment Kodeksu pracy lub Kodeksu cywilnego + opis sytuacji + rozstrzygnij, czy pracodawca postąpił zgodnie z prawem (zad. 22, 23, 27, 28 informatora).

Mierniki rynku pracy

AKTYWNI ZAWODOWO = pracujący + bezrobotni (poszukujący pracy). STOPA BEZROBOCIA = bezrobotni / aktywni zawodowo × 100% (nie: / ludność!). WSKAŹNIK ZATRUDNIENIA = pracujący / ludność w danej grupie wieku. WSPÓŁCZYNNIK AKTYWNOŚCI ZAWODOWEJ = aktywni / ludność w danej grupie wieku (w BAEL GUS: 15–89 lat; w zadaniu grupa wieku jest podana). Bezrobocie rejestrowane (urzędy pracy) vs BAEL (badanie GUS). PŁACA MINIMALNA jako cena minimalna na rynku pracy. Rola państwa: urzędy pracy, staże, szkolenia, dotacje na start.

Kariera, kompetencje, rekrutacja

Cele SMART: Skonkretyzowany, Mierzalny, Atrakcyjny/Ambitny, Realistyczny, Terminowy. Kompetencje twarde (kwalifikacje, języki) vs miękkie (komunikacja, praca w zespole). CV (chronologiczne, funkcjonalne, klauzula RODO), list motywacyjny, portfolio. Metody rekrutacji: ogłoszenia, portale, agencje, networking, rekrutacja wewnętrzna. Rozmowa kwalifikacyjna, assessment center, testy. Wolontariat jako doświadczenie.

Umowa o pracę (stosunek pracy)

Cechy: podporządkowanie, miejsce i czas wyznaczone przez pracodawcę, praca osobista, wynagrodzenie. RODZAJE: na okres próbny (max 3 miesiące), na czas określony (limit 33 miesiące / 3 umowy), na czas nieokreślony. WYPOWIEDZENIE: okresy zależne od stażu (2 tygodnie / 1 miesiąc / 3 miesiące), z zachowaniem formy pisemnej; rozwiązanie bez wypowiedzenia (dyscyplinarne). Urlop 20/26 dni. Czas pracy 8 godz. dziennie / 40 godz. tygodniowo, nadgodziny z dodatkiem. Ochrona: PIP, sąd pracy.

Umowy cywilnoprawne i B2B

ZLECENIE (art. 734 kc): staranne działanie, minimalna stawka godzinowa, składki społeczne — chyba że zleceniobiorca ma inny tytuł (np. etat) z wynagrodzeniem co najmniej równym płacy minimalnej; zawsze składka zdrowotna (zad. 22). O DZIEŁO (art. 627 kc): rezultat, bez ZUS (poza wyjątkami), bez urlopu (zad. 23). B2B / SAMOZATRUDNIENIE: własna działalność, faktury, samodzielny ZUS, brak ochrony Kodeksu pracy. Pozorne zatrudnienie cywilnoprawne przy cechach stosunku pracy = naruszenie prawa.

Systemy płac i składniki wynagrodzenia

CZASOWY (stawka za godzinę / miesiąc), AKORDOWY (za sztukę), PROWIZYJNY (% od sprzedaży), mieszane, premiowe. SKŁADNIKI: zasadnicze, dodatki (stażowy/wysługa lat, funkcyjny, motywacyjny, za nadgodziny, nocny), premie, nagrody. Zad. 26 informatora: pasek z wynagrodzeniem zasadniczym 5 638,97 zł + wysługa 20% + dodatek motywacyjny → podstawa składek. Pracodawca ma obowiązek wypłaty co najmniej raz w miesiącu, w stałym terminie.

Mobbing, dyskryminacja, etyka pracy

MOBBING (art. 94³ kp): uporczywe i długotrwałe nękanie lub zastraszanie pracownika, poniżanie, izolowanie od zespołu (zad. 27). DYSKRYMINACJA: nierówne traktowanie ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, pochodzenie, wyznanie, poglądy, formę zatrudnienia. Reakcja: zgłoszenie do przełożonego, PIP, sąd pracy, roszczenie o zadośćuczynienie. Kodeks etyki zawodowej, prawo do bycia offline po godzinach, obowiązki pracownika (sumienność, tajemnica, BHP).

Najmniejszy, najbardziej „słownikowy” blok: Scrum, WBS, Gantt, SMART.

Projekt vs proces, podejścia

PROJEKT: jednorazowe, niepowtarzalne przedsięwzięcie z celem, budżetem, początkiem i końcem. PROCES: powtarzalny, ciągły. KASKADOWE (waterfall): etapy po kolei — inicjowanie, planowanie, realizacja, kontrola, zamknięcie. ZWINNE (agile): iteracje, szybka informacja zwrotna. SCRUM: sprint (1–4 tyg.), backlog produktu, role: Product Owner, Scrum Master, zespół; daily, review, retrospektywa. KANBAN: tablica i limity pracy w toku. DESIGN THINKING: empatia → definiowanie → generowanie pomysłów → prototyp → test.

Planowanie: cele, WBS, Gantt, ryzyko

CEL SMART. INTERESARIUSZE (sponsor, klient, zespół, otoczenie) i ich oczekiwania. WBS (struktura podziału prac): rozbicie projektu na pakiety zadań. HARMONOGRAM — wykres GANTTA: zadania na osi czasu, zależności, kamienie milowe. BUDŻET i źródła finansowania. RYZYKO: identyfikacja → ocena (prawdopodobieństwo × skutek) → reakcja (unikanie, ograniczanie, przeniesienie, akceptacja). Komunikacja, motywowanie zespołu, kierownik projektu (kompetencje, styl), kluczowe czynniki sukcesu, sprawozdanie końcowe.

Formy prawne i biznesplan połączone z finansami firmy — tu jest zad. 29 informatora (zysk brutto, zysk netto, ROS) i analiza przypadku.

Formy prawne przedsiębiorstw

JDG (CEIDG): prosta, pełna odpowiedzialność majątkiem osobistym. SPÓŁKA CYWILNA: umowa wspólników, brak osobowości prawnej. Osobowe (KRS): JAWNA, partnerska, komandytowa. Kapitałowe (osobowość prawna, odpowiedzialność do wkładu): Z O.O. (kapitał min. 5 000 zł), AKCYJNA (100 000 zł, giełda), PROSTA SPÓŁKA AKCYJNA (1 zł, startupy). SPÓŁDZIELNIA: członkowie, cel wspólny. Klasyfikacja: mikro (do 9 os.), małe (do 49), średnie (do 249), duże; własność publiczna/prywatna; branża. STARTUP: skalowalny, innowacyjny, wysokie ryzyko.

Biznesplan, model biznesowy, otoczenie

BUSINESS MODEL CANVAS: segmenty klientów, propozycja wartości, kanały, relacje, przychody, kluczowe zasoby, działania, partnerzy, koszty. BIZNESPLAN: streszczenie, opis firmy, produkt, rynek i konkurencja, marketing, organizacja, harmonogram, finanse (przychody, koszty, BEP), ryzyko. MAKROOTOCZENIE — PESTLE: polityczne, ekonomiczne, społeczne, technologiczne, prawne, ekologiczne. MIKROOTOCZENIE — 5 sił Portera: konkurenci, nowi gracze, substytuty, siła dostawców, siła nabywców. SWOT: mocne, słabe (wewnętrzne) / szanse, zagrożenia (zewnętrzne). Badania rynku (ankieta, wywiad), profil klienta, MVP.

Finanse firmy

PRZYCHODY − KOSZTY = ZYSK BRUTTO; − podatek = ZYSK NETTO (zad. 29: 1 500 000 − 1 200 000 = 300 000; − 60 000 = 240 000 zł). ROS = zysk netto / przychody (0,16 = 16%). KOSZTY STAŁE (czynsz, pensje etatowe) vs ZMIENNE (surowce, prowizje). MARŻA = (cena − koszt) / cena. PRÓG RENTOWNOŚCI (BEP) = koszty stałe / (cena − koszt zmienny jednostkowy) — ile sztuk, by wyjść na zero. ŹRÓDŁA FINANSOWANIA: własne (kapitał, zysk zatrzymany) vs obce (kredyt, leasing, dotacje, crowdfunding, anioł biznesu, venture capital). Koszty pracodawcy = brutto + składki pracodawcy.

Zarządzanie, marketing, etyka i CSR

FUNKCJE ZARZĄDZANIA: planowanie, organizowanie, motywowanie, kontrolowanie. Struktura organizacyjna (liniowa, funkcjonalna, macierzowa). LIDER (wizja, inspiruje) vs MENEDŻER (organizuje, rozlicza). ZZL: rekrutacja, szkolenia, ocena. MARKETING MIX 4P: produkt, cena, dystrybucja (place), promocja. SEGMENTACJA, CYKL ŻYCIA PRODUKTU: wprowadzenie → wzrost → dojrzałość → schyłek. ETYKA W BIZNESIE: uczciwa reklama, prawa konsumenta, uczciwa konkurencja. CSR: odpowiedzialność wobec pracowników, społeczności, środowiska. WŁASNOŚĆ INTELEKTUALNA: patent, znak towarowy, prawa autorskie.