Gustaw Herling-Grudziński
Autobiograficzna proza Gustawa Herlinga-Grudzińskiego — świadectwo z sowieckich więzień i obozu pracy w Jercewie (1940–1942). Łączy wspomnienie, dokument i esej. Motto i tytuł pochodzą z „Zapisków z martwego domu” Dostojewskiego; epilog rozgrywa się w Rzymie w czerwcu 1945 roku.
Lektura obowiązkowa (poziom podstawowy i rozszerzony)
Obowiązkowa we fragmentach.
Źródło: Podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 1019), s. 41.
Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.
Sprawdzian z „Innego świata” z odpowiedziami →
Quiz · Inny świat
80 pytań z tej lektury w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.
Wybierasz epokę albo lekturę, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.
Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.
Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.
Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.
Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.
Kilka pytań z bazy z lektury „Inny świat” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
Na sprawdzianie z „Innego świata” nauczyciel pyta, w jakim obozie siedział narrator i za co go skazano, czym różnił się pierwszy kocioł od trzeciego, co działo się w nocy, gdy urkowie wychodzili na „nocne łowy”, dlaczego Kostylew wkładał rękę do ognia, jak zginął Gorcew, po co narrator ogłosił głodówkę i jakiego słowa nie potrafił powiedzieć w Rzymie w 1945 roku. Ta strona zbiera takie fakty z odesłaniem do rozdziału, kilka krótkich cytatów sprawdzonych w tekście i pytania z naszego banku, którymi możesz się przetestować.
Tytuł rozdziału wg spisu treści wydania Wydawnictwa Literackiego (część pierwsza i druga, epilog). Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.
Lato 1940 w więzieniu w Witebsku. Śledztwo odbyło się wcześniej w Grodnie: pierwsza hipoteza (wysokie buty mają świadczyć, że jest „majorem wojsk polskich”, nazwisko Gerling kojarzy się z niemieckim marszałkiem) upada, zostaje próba przejścia granicy sowiecko-litewskiej. Akt oskarżenia mówi, że chciał walczyć ze Związkiem Sowieckim. Pod koniec października narrator słyszy wyrok: pięć lat. W nowej celi poznaje starego żydowskiego szewca, skazanego za sprzeciw wobec łatania nowych butów skrawkami skóry.
Listopad 1940, więzienie przesyłkowe w Leningradzie, cela 37. z sowieckimi generałami, oskarżonymi w 1937 roku o szpiegostwo. Generał lotnictwa Artamjan prowadzi głodówkę i wyrzuca do kibla paczki „od żony”; przed etapem daje narratorowi dotknąć połamanych żeber. W wagonie urka, który przegrał w karty, zabiera płaszcz pułkownikowi Szkłowskiemu. Po dobie w Wołogdzie narrator dojeżdża o świcie do stacji Jercewo.
Dwa tygodnie w szpitalu. Za radą starego popa Dimki narrator sprzedaje oficerskie buty urce za 900 gramów chleba i trafia do 42. brygady tragarzy na bazie żywnościowej. W nocy ośmiu urków z brygady, z Kowalem na czele, napada w zonie dziewczynę idącą do baraku kobiecego. Następnego wieczoru Marusia przychodzi do Kowala i zostaje jego dziewczyną. Gdy spluwa w twarz innemu urce, Kowal oddaje ją reszcie szajki. Po trzech dniach odchodzi na własną prośbę etapem do Ostrownoje.
Obozowy dzień: pobudka o wpół do szóstej, śniadanie z trzech kotłów zależnie od wyrobionej normy, poranny „razwod” i formuła konwojenta „krok w lewo, krok w prawo — kula w łeb”. W lesie brygady pracują jedenaście godzin, bez „tufty” (oszustwa przy mierzeniu) nikt nie wyrobiłby normy. W lipcu 1941 kolejarz Ponomarenko, który po dziesięciu latach miał wyjść, słyszy, że wyrok przedłużono bezterminowo, i tego samego dnia umiera na atak serca.
Miesiąc po narratorze do obozu trafia Gorcew, fanatyczny komunista, o którym mówią, że był enkawudzistą. Około Bożego Narodzenia więzień z przechodzącego etapu rozpoznaje w nim śledczego z więzienia w Charkowie i zaczyna go bić. Trzeci Oddział nie reaguje. Brygada daje Gorcewowi najcięższą pracę przy piłowaniu jodeł, a trzeci kocioł tylko po to, by dłużej wytrzymał. Pod koniec stycznia traci przytomność przy pracy; wieziony nieprzytomny na saniach, znika po drodze, a zamarznięte ciało znajdują w zaspie.
Milczący więzień, dawniej wysoki urzędnik komisariatu ludowego, skazany na dziesięć lat, bo założył się z przyjacielem, że trafi w oko portretu Stalina, prosi o przydział do tragarzy. Ukrywa kurzą ślepotę; o zmierzchu spada z workiem mąki z kładki. Karnie posłany do lasu, po paru miesiącach umiera z wycieńczenia. Przed śmiercią, żebrząc o zupę, krzyczy, że zabił Stalina.
Luty 1941, barak przejściowy. Trzej niemieccy komuniści, Hans, Otto i Stefan, uciekli po dojściu Hitlera do władzy do ZSRR, w 1937 roku trafili do więzienia, a po pakcie z Niemcami ogłosili głodówkę, żądając odesłania do Niemiec. Zostali w grupie zatrzymanej w Rosji. Otto uważa, że ojczyzna zawsze jest ojczyzną. Dopiero po wojnie narrator dowiaduje się, że innych oddano Niemcom na moście w Brześciu.
Po wstępie o tym, jak śledztwo rozbija osobowość, historia Michaiła Kostylewa. Syn komunisty z Woroneża, słuchacz Akademii Morskiej we Władywostoku, czytał po francusku Balzaka, Stendhala i Flauberta z wypożyczalni starego Bergera. Aresztowany w 1937 roku, po roku śledztwa podpisał, że chciał obalić ustrój z pomocą obcych mocarstw. W marcu 1941 trafia do brygady tragarzy; narrator widzi, jak przypala rękę w piecu, i obiecuje milczeć.
Kostylew czeka na pierwsze od 1937 roku widzenie z matką, zapowiedziane na początek maja. 10 kwietnia wpisują go na listę do etapu na Kołymę. Narrator zgłasza się u zastępcy Samsonowa, że pojedzie zamiast niego, i słyszy, że to obóz, „a nie sientimientalnyj roman”. Nazajutrz Kostylew oblewa się w łaźni wrzątkiem i umiera. W maju jego matka zabiera z wartowni jego rzeczy.
Opis domu widzeń na granicy zony: od jednego do trzech dni z rodziną, w zasadzie raz na rok, w praktyce po latach starań. Więzień musi mieć pełną normę i dobrą opinię, rodzina przechodzi przez NKWD, obie strony podpisują zobowiązanie milczenia o obozie. Na czas widzenia więzień dostaje czyste ubranie. Cieśla Krestinskij dwa razy próbuje się powiesić po widzeniu, na którym żona zażądała rozwodu.
W lutym 1941 narrator, rozgrzany pracą, rozbiera się do pasa na mrozie, by dostać gorączki, i idzie na dwa tygodnie do szpitala. Leży obok aktora Michaiła Stiepanowicza i niemieckiego inżyniera S. Siostra Jewgienija Fiodorowna jest związana z wolnym lekarzem Jegorowem, ale kocha więźnia Jarosława R. Jegorow wysyła Jarosława na etap i sam znika z obozu. W styczniu 1942 Jewgienija umiera przy porodzie.
Wolny dzień wypada rzadko: w ciągu półtora roku około dziesięciu razy. Rewizja, sklepik bez towaru, pisanie listów. Kozak Pamfiłow w marcu 1941 dostaje od syna list usprawiedliwiający aresztowanie ojca i pali wszystkie jego listy. W kwietniu syn przechodzi przez Jercewo z transportem żołnierzy skazanych za poddanie się Finom; spędzają noc na jednej pryczy i się godzą. Fin Rusto Karinen opowiada o ucieczce: po siedmiu dniach błądzenia doszedł do wsi 15 kilometrów od obozu.
Rozważania o moralności w warunkach głodu. Córka polskiego oficera z Mołodeczna, nazwana przez urków „generalską doczką”, broni się miesiąc; narrator przegrywa o nią zakład o pół porcji chleba. Śpiewaczka Tania trafia do lasu i ulega brygadierowi. Wiosną 1941 w obozie zaczyna się głód. Narrator przemyca na piersiach pani Olgi surowe ciasto z mąki; jej męża, starego profesora literatury, wysłano do Mostowicy.
Wieczory w baraku i lęk przed nocą: więźniowie boją się umrzeć we śnie i tego, że nikt się nie dowie, gdzie ich pochowano. Stary Czeczen, któremu zabrano rodzinę, modli się o śmierć. W nocy barak wypełniają krzyki i płacz, a nieporuszony siedzi tylko Dimka.
Po pokazie filmu „Wielki walc” Natalia Lwowna z biura rachmistrzów pożycza narratorowi zakazane „Zapiski z martwego domu” Dostojewskiego. Lektura wpędza go w pierwsze myśli o samobójstwie; po dwóch miesiącach oddaje książkę. Przy drugim przedstawieniu Tanię wygwizduje kąt „lesorubów”, a więźniowie śpiewają razem z marynarzem Wsiewołodem. Przed wybuchem wojny Natalia Lwowna podcina sobie żyły; ratują ją w szpitalu.
Po 22 czerwca 1941 cudzoziemców zabierają z bazy; narrator trafia do 57. brygady. W baraku technicznym przy szachach pijany technik głośno pyta, ile samolotów strącili Niemcy. Machapetian musi potwierdzić jego słowa; nocą za zoną pada strzał. Po układzie Sikorski — Majski ogłoszono amnestię dla Polaków, a narrator jest jednym z nielicznych, którzy mówią, że Rosja nie przegra.
Latem brygada kosi siano na polanach pod lasem pod wodzą starego cieśli Iganowa. Setki Polaków wychodzą na wolność, a narratora amnestia omija. Jesienią na birży drzewnej dostaje szkorbutu i kurzej ślepoty. W listopadzie stary ormiański szewc mówi mu, że kapusiem, który u Struminej radził zatrzymać go w obozie jako szpiega, jest jego przyjaciel Machapetian.
Z blisko dwustu Polaków w Jercewie zostało sześcioro. 30 listopada wieczorem pięcioro z nich (bez chorego inżyniera M.) oddaje chleb i ogłasza głodówkę. Samsonow i oficer NKWD grożą trybunałem wojennym. W izolatorze siedzą też trzy zakonnice, które odmówiły pracy; wyprowadzają je, a w nocy słychać salwy. Pani Z., B. i L. trafiają wcześniej do szpitala. Narrator i T. wytrzymują do ósmego dnia; po podpisaniu depeszy do ambasadora Kota idą do szpitala.
Opuchnięty narrator trafia do Trupiarni, baraku dla niezdolnych do pracy, gdzie leżą już Dimka i Sadowski. Przed Bożym Narodzeniem sześcioro Polaków dostaje do podpisu oświadczenie, że zostają w obozie z decyzji Osobogo Sowieszczanija. W Wigilię pani Z. daje każdemu chusteczkę z orzełkiem, a B. opowiada o śledztwie po 22 czerwca, egzekucjach w centralnym izolatorze i karnej Aleksiejewce.
19 stycznia 1942 wieczorem narrator dostaje wiadomość o zwolnieniu, nazajutrz żegnają go Dimka i pani Olga. Przez Wołogdę (noce na dworcu), stację Buj i Swierdłowsk (30 stycznia) dociera do polskiej misji w Czelabińsku, 12 marca zostaje przyjęty do pułku artylerii w Ługowoje, a 2 kwietnia śpi już na plaży w Pahlevi.
Czerwiec 1945, Rzym. Odnajduje go dawny współwięzień z Witebska, Żyd z Grodna. Ponieważ w celi podał narodowość „Jewriej”, amnestia go ominęła. Opowiada, że w lutym 1942, żeby nie wrócić do lasu, złożył fałszywe zeznanie przeciw czterem Niemcom z brygady, których dwa dni później rozstrzelano. Prosi o jedno słowo: „rozumiem”. Narrator go nie wypowiada, a gość wychodzi.
| Narrator (Gustaw Herling-Grudziński) | Młody Polak aresztowany przy próbie przejścia na Litwę, skazany na pięć lat. W obozie tragarz na bazie, potem w brygadzie 57. Pomija go amnestia, więc ogłasza głodówkę; wychodzi w styczniu 1942 i dołącza do armii polskiej. |
|---|---|
| Dimka | Stary pop z Wierchojańska, dyżurny w baraku. W 1937 roku odrąbał sobie siekierą stopę, żeby pójść do szpitala; chodzi o drewnianej protezie. Pierwszy przyjaciel narratora w obozie, kończy w Trupiarni i odprowadza go do bramy. |
| Michaił Aleksiejewicz Kostylew | Inżynier z Woroneża, komunista, który odkrył Zachód w powieściach francuskich. W Mostowicy dał się poznać jako „święty”. Przypala prawą rękę, żeby nie pracować, a gdy ma iść na Kołymę, oblewa się wrzątkiem. |
| Gorcew | Młody, fanatyczny komunista, rozpoznany w obozie jako były śledczy z więzienia w Charkowie. Trzeci Oddział oddaje go więźniom; ginie po miesiącu katorżniczej pracy w lesie, znaleziony zamarznięty w zaspie. |
| Kowal i Marusia | Kowal, ospowaty bandyta ukraiński, prowadzi szajkę ośmiu urków w 42. brygadzie. Marusia, ofiara nocnego napadu, zostaje jego kochanką, a potem oddaje ją pozostałym urkom; odchodzi etapem do Ostrownoje. |
| Natalia Lwowna | Młoda, brzydka i schorowana kobieta z grupy KWŻD (Rosjanie z kolei wschodniochińskiej), pracuje w biurze rachmistrzów. Pożycza narratorowi „Zapiski z martwego domu”. Siłę daje jej myśl, że może sama wybrać śmierć; próbuje się zabić przed wybuchem wojny. |
| Jewgienija Fiodorowna | Siostra szpitalna, córka Rosjanina i Uzbeczki, studentka medycyny z Taszkientu. Związana z wolnym lekarzem Jegorowem, zakochuje się w więźniu Jarosławie R. Umiera w styczniu 1942 przy porodzie. |
| Pamfiłow | Stary Kozak znad Donu, wzorowy robotnik leśny, żyje listami od syna Saszy. Gdy syn w liście usprawiedliwia jego aresztowanie, pali listy; kiedy Sasza przechodzi przez obóz jako skazany żołnierz, ojciec mu wybacza. |
| Ponomarenko | Stary kolejarz z Kijowa i dawny bolszewik, który po dziesięciu latach obozów liczył na zwolnienie. W dniu końca wyroku słyszy, że przedłużono go bezterminowo, i umiera na atak serca. |
| „Zabójca Stalina” | Były wysoki urzędnik, skazany za strzał do portretu Stalina. Ukrywa kurzą ślepotę, spada z kładki, umiera z wycieńczenia w karnej brygadzie. |
| Hans, Otto i Stefan | Trzej niemieccy komuniści z baraku przejściowego. Uciekli do ZSRR przed Hitlerem, a trafili do łagru; Otto mimo wszystko wybiera ojczyznę. |
| Sadowski | Stary bolszewik i znajomy Lenina, inżynier. Tłumaczy narratorowi przebieg wojny; w głodzie wyrywa mu blaszankę z zupą, a w Trupiarni popada w obłęd. |
| Machapetian | Ormianin, inżynier z baraku technicznego, najbliższy przyjaciel narratora, który jednocześnie donosi na niego lejtnant Struminej. |
| Samsonow i Strumina | Samsonow jest naczelnikiem obozu w Jercewie. Strumina, lejtnant NKWD, co środę przyjmuje donosy w pokoiku przy baraku. |
| Rusto Karinen | Fiński robotnik, który uciekł z obozu zimą 1940 i po tygodniu błądzenia trafił do wsi obok obozu. Uważa, że od obozu nie można uciec. |
| Pani Olga i profesor N. | Olga to młoda żona starego profesora literatury francuskiej; narrator przemyca na niej ciasto z mąki. Profesor, wysłany w marcu 1941 do Mostowicy, dogorywa tam z głodu w Trupiarni. |
| Żyd z Grodna (epilog) | Architekt po studiach w Paryżu, komunista. W Witebsku przynosi wiadomość o upadku Paryża, w Rzymie wyznaje, że jego zeznanie wysłało na śmierć czterech Niemców. |
Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie Wydawnictwa Literackiego, seria „Lekcja literatury”). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.
Narrator obserwuje przez otwór wychuchany w oszronionej szybie, jak ośmiu urków z jego brygady zastawia w nocy pułapkę na dziewczynę idącą przez zonę. Wartownik na wieży słyszy krzyk, ale ogranicza się do jednego zdania.
Riebiata, wy czto że, czełowieczeskogo pozora u was niet
Dlaczego to pada na sprawdzianie: To pytanie o słowo „nocne łowy”: nauczyciel chce usłyszeć, że straż wie o przemocy i na nią pozwala.
Po rozpoznaniu Gorcewa Trzeci Oddział milczy, a brygada przez miesiąc zamęcza go pracą w lesie. Narrator opowiada kulisy tej śmierci znajomemu inżynierowi, a ten komentuje ją jednym zdaniem.
Dawniej rzucano niewolników lwom na pożarcie, teraz rzuca się lwy na pożarcie niewolnikom.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Na sprawdzianie pada pytanie, kto to mówi i co znaczy: w łagrze ofiary stają się katami, a system im to umożliwia.
Wycieńczony urzędnik skazany za strzał do portretu Stalina żebrze przy kuchni o zupę, kucharz mu odmawia. Zaczyna krzyczeć, że wszyscy są bandytami, a potem, że sam zabił Stalina. Narrator pisze, że przed śmiercią chciał wziąć na siebie zbrodnię, której nie popełnił.
Ja zabiłem Stalina!
Dlaczego to pada na sprawdzianie: To przykład, jak system łamie człowieka: więzień w końcu przyjmuje winę, za którą go skazano, żeby jego cierpienie miało jakiś sens.
Rano, gdy brygada śpi, narrator widzi, jak Kostylew odwija bandaż i wsuwa spuchniętą rękę w ogień. Obiecuje, że nie doniesie. Kostylew tłumaczy mu, że to jego „dobrowolne męczeństwo”, a na rady, żeby choć przed widzeniem z matką poszedł do pracy, odpowiada krótko.
Nigdy, rozumiesz, nigdy już nie będę dla nich pracował.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Klucz do tytułu rozdziału i do tematu buntu: samookaleczenie jest odmową pracy dla systemu, który Kostylewa oszukał.
Kostylew trafia na listę do etapu na Kołymę. Narrator prosi zastępcę naczelnika, by go wysłano zamiast przyjaciela, i dostaje odmowę. Następnego dnia Dimka czeka na niego pod wartownią z wiadomością, że Kostylew wylał na siebie w łaźni wiadro wrzątku. W maju przyjeżdża jego matka.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Na sprawdzianie pada pytanie „jak zginął Kostylew?” i o gest narratora, który chciał pojechać za niego.
Więźniowie idący na widzenie dostają na trzy dni czyste ubranie, a rano ich rodziny widzą przez firankę brygady w łachmanach. Brygady celowo zwalniają przed oknami Domu Swidanij, żeby pokazać, jak się żyje za drutami.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Nauczyciel pyta, dlaczego widzenia bywały dla więźniów rozczarowaniem i po co obóz przebierał ludzi na te trzy dni.
Narrator pisze, że nie ma rzeczy, której człowiek nie zrobiłby z głodu i bólu, i przyznaje się do własnego żebrania o zupę. Odrzuca zarówno „nową moralność”, jak i przekonanie o ludzkiej słabości wobec szatana: człowiek jest „ludzki w ludzkich warunkach” i nie wolno go sądzić za to, co zrobił w nieludzkich.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: To najczęściej przywoływana myśl książki; przydaje się w rozprawce o zniewoleniu i w odpowiedzi na pytanie jawne.
Narrator czyta dwa razy pożyczone od Natalii Lwowny „Zapiski z martwego domu”. Wstrząsa nim nie opis cierpień, tylko to, że katorga Dostojewskiego i łagier to ten sam los. Pierwszy raz myśli o samobójstwie. Natalia Lwowna mówi mu potem, że nadzieję daje jej świadomość, iż może sama wybrać czas śmierci.
że nie było nigdy najkrótszej nawet przerwy pomiędzy jego a naszym losem
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o motto i o to, po co w książce Dostojewski: więźniowie żyją w tym samym „martwym domu” co katorżnicy sto lat wcześniej.
Pięcioro Polaków oddaje chleb i odmawia pracy. W zimnej celi narrator puchnie z głodu, słyszy przez ścianę o trzech zakonnicach, które nie chciały „służyć Szatanowi”, i w nocy salwy za zoną. Na pytanie oficera NKWD, czy przerwie głodówkę, odpowiada „Nie!”.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Zadania o formach oporu łączą tę głodówkę z ręką Kostylewa i śmiercią zakonnic. Tytuł rozdziału to określenie z Dostojewskiego, którym narrator nazywa postawę sióstr.
W hotelowym pokoju w Rzymie dawny współwięzień opowiada, jak zeznaniem posłał na śmierć czterech Niemców, i prosi tylko, by narrator powiedział, że rozumie. Narrator wstaje, podchodzi do okna, a tamten wychodzi.
Nie, nie mogłem wymówić tego słowa.
Dlaczego to pada na sprawdzianie: Najważniejsze pytanie o zakończenie: czy wolno oceniać ludzi za to, co zrobili w łagrze, i dlaczego narrator, który sam pisał o „ludzkich warunkach”, milczy.
Wyrok narratora za próbę przejścia granicy sowiecko-litewskiej, odczytany w Witebsku pod koniec października 1940 („Witebsk — Leningrad — Wołogda”).
Racje pierwszego, drugiego i trzeciego kotła. Trzeci dostawali stachanowcy z wydajnością co najmniej 125% normy, drugi ci, którzy wyrabiali 100% („Dzień po dniu”).
Tyle trwał dzień pracy w brygadach; po wybuchu wojny rosyjsko-niemieckiej wydłużono go do dwunastu. Tragarze na bazie pracowali czasem po dwadzieścia godzin na dobę.
Za 900 gramów chleba narrator sprzedał oficerskie buty („Nocne łowy”). 10 rubli zostało mu z zarobku za sześć miesięcy, gdy 1 maja 1941 płatnik rozliczył koszty jego utrzymania.
Tylu więźniów liczył obóz kargopolski i sam obóz w Jercewie. Założyło go cztery lata wcześniej sześciuset więźniów w dziewiczym lesie („Nocne łowy”).
10 kwietnia Kostylew dowiaduje się o etapie na Kołymę, 15 kwietnia jego zwłoki wywożą za zonę. Znali się z narratorem równo miesiąc („Ręka w ogniu”).
Od oddania chleba 30 listopada 1941 do ósmego dnia, gdy narratora i T. przenoszą do szpitala; lekarz Zabielski ratuje ich zastrzykami z mleka („Męka za wiarę”).
Dzień wyjścia z obozu po półtora roku. 2 kwietnia 1942 narrator jest już w Pahlevi w Persji („Ural 1942”).
26 zamkniętych, 10 otwartych (w tym trzy notatki syntetyczne), 9 wielokrotnego wyboru, 2 z lukami, 1 dopasowanie i 2 rozprawki. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.
Krótkie, zamknięte: obóz, wyrok, motto, sposób wyjścia na wolność. Na sprawdzianach klasowych to zwykle pierwsza część.
Kto kim był i jak skończył. Tu łatwo pomylić Kostylewa z Gorcewem, a Pamfiłowa z Ponomarenką.
Pytania o przebieg zdarzenia albo o to, czym było dane miejsce w obozie.
Tytuł, symbole, kompozycja i sens postaci. Wymaga własnego zdania i przykładu z tekstu.
Sprawdzian z „Innego świata” online: 5 pytań z odpowiedziami →
10 pytań losowanych z banku, otwarte ocenia AI. Sesja startuje od razu.
Zagadnienia z listy pytań jawnych (2); każde wymaga też wybranego kontekstu.
Wprowadzenie
„Inny świat. Zapiski sowieckie” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego (1919–2000) to autobiograficzna relacja z sowieckich więzień i obozu pracy. Autor pisał ją w Anglii w latach 1949–1950; ukazała się w 1951 r. po angielsku („A World Apart”, przedmowa Bertranda Russella), a w 1953 r. po polsku w Londynie.
W Polsce pierwsze oficjalne wydanie wyszło w 1988 r. Książka wyprzedziła „Archipelag GUŁag” Sołżenicyna (1973) o ponad 20 lat. Narrator opowiada w pierwszej osobie.
Aresztowany w 1940 r. przy próbie przejścia na Litwę, w śledztwie słyszy najpierw, że wysokie buty z cholewami dowodzą, iż jest „majorem wojsk polskich”, a nazwisko w rosyjskim brzmieniu łączy go z niemieckim marszałkiem lotnictwa. Ostatecznie akt oskarżenia głosi, że chciał przekroczyć granicę, „aby prowadzić walkę ze Związkiem Sowieckim”; wyrok — pięć lat.
Przez więzienia w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie trafia do Jercewa, centrali obozu kargopolskiego, gdzie pracuje jako tragarz na bazie żywnościowej, a później przy sianokosach i na birży drzewnej. Książka ma dwie części i epilog.
Rozdziały to osobne obrazy obozu: „Nocne łowy” (rządy „urków” i los Marusi), „Praca” (dzień więźnia, trzy kotły, zamęczenie Gorcewa), „Ręka w ogniu” (Kostylew), „Dom Swidanij” (widzenia z rodziną), „Zmartwychwstanie” (szpital), „Wychodnoj dień” (dzień wolny, Pamfiłow, Karinen), „Głód”, „Krzyki nocne”, „Zapiski z martwego domu” (teatr obozowy, Natalia Lwowna i lektura Dostojewskiego), „Na tyłach otieczestwiennoj wojny”, „Męka za wiarę” (głodówka), „Trupiarnia”, „Ural 1942” (droga do wojska).
Najważniejsze zdanie pada w rozdziale „Głód”: narrator pisze, że „człowiek jest ludzki w ludzkich warunkach”, i nazywa nonsensem sądzenie go według czynów popełnionych w warunkach nieludzkich.
Epilog pokazuje jednak granicę tego zrozumienia: w Rzymie, w czerwcu 1945 r., dawny towarzysz z celi wyznaje, że fałszywym zeznaniem posłał na śmierć czterech więźniów, i prosi o słowo „rozumiem” — narrator nie potrafi go wypowiedzieć.
Dostojewski jest w książce stale obecny: z „Zapisków z martwego domu” pochodzą motto całości („Tu otwierał się inny, odrębny świat, do niczego niepodobny”), motta kilku rozdziałów i tytuł jednego z nich, a lektura tej książki w obozie jest jednym z najważniejszych przeżyć narratora.
Przed maturą
Zacznij od: Inny świat. Zapiski sowieckie, Gustaw Herling-Grudziński, Jercewo i 34 kolejnych pozycji.
Pełna listaChronologia: 21 kroków. Postacie, m.in. Narrator (Gustaw Herling-Grudziński), Dimka, Michaił Aleksiejewicz Kostylew. Do tego 10 scen z cytatem z tekstu.
Fakty z tekstu15 umiejętności do odhaczenia, od „Ramy utworu i biografia autora” po „Konteksty”.
Lista umiejętności13 pułapek, np. „Autorem „Innego świata” jest Aleksander Sołżenicyn albo Tadeusz Borowski”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.
Typowe błędyNajpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.
Zakres materiału
15 kluczowych umiejętności — do przećwiczenia na zadaniach z bazy.
Gustaw Herling-Grudziński (1919–2000). W 1940 r. aresztowany przez NKWD przy próbie przejścia z Grodna na Litwę; w książce narrator mówi wprost: „usiłowałem przekroczyć granicę państwową Związku Sowieckiego i Litwy”, żeby „się bić z Niemcami”. Wyrok: pięć lat. Więzienia w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie, potem obóz w Jercewie. Po układzie Sikorski–Majski (lipiec 1941) i ogłoszeniu amnestii długo nie zostaje zwolniony; wychodzi dopiero po głodówce — 19 stycznia 1942 r. zostaje wezwany, nazajutrz opuszcza obóz. 12 marca 1942 r. wstępuje do wojska polskiego w Ługowoje, 2 kwietnia jest już w Persji. Książkę pisał w Anglii w latach 1949–1950; wydanie angielskie 1951 (przedmowa Bertranda Russella), polskie — Londyn 1953, pierwsze oficjalne wydanie w Polsce — 1988.
Podtytuł brzmi „Zapiski sowieckie”. Książka łączy cechy kilku gatunków: autobiografii i wspomnień (narrator jest autorem i opowiada w pierwszej osobie o własnym uwięzieniu), literatury dokumentu (dokładny opis zasad obozu: normy, kotły, widzenia, szpital, Trupiarnia), opowiadania (zamknięte historie pojedynczych ludzi: Kostylewa, Gorcewa, Pamfiłowa, Natalii Lwowny) i eseju (rozważania o śledztwie, litości, głodzie, nadziei). Opowieść nie jest prowadzona dzień po dniu — rozdziały są ułożone tematycznie, a ramę chronologiczną dają pierwszy rozdział (więzienia), „Ural 1942” (wyjście) i epilog.
Motto całości pochodzi z „Zapisków z martwego domu” Fiodora Dostojewskiego: „Tu otwierał się inny, odrębny świat, do niczego niepodobny; tu panowały inne, odrębne prawa, inne obyczaje, inne nawyki i odruchy”. Stąd tytuł. Cytaty z Dostojewskiego otwierają też kilka rozdziałów, a jeden z nich nosi tytuł „Zapiski z martwego domu”. Książka zaczyna się w więzieniu w Witebsku („Lato w Witebsku dobiegało końca”), a epilog wraca do celi witebskiej z czerwca 1940 r., gdzie więźniowie dowiadują się o upadku Paryża — i przenosi się do Rzymu w czerwcu 1945 r. Tam dawny towarzysz z celi prosi narratora o słowo „rozumiem”. Narrator milczy: „Dni naszego życia nie są podobne do dni naszej śmierci”.
Jercewo było w 1940 r. centrum kargopolskiego ośrodka przemysłu drzewnego — z tartakiem, bazą żywnościową i bocznicami, zbudowanymi rękami więźniów. Pobudka („podjom”) o wpół do szóstej; brygady leśne („lesoruby”) idą do pracy 5–7 km. Wyżywienie zależy od wydajności: trzeci kocioł (najlepszy) dostają stachanowcy za 125% normy i więcej, drugi — za 100%, pierwszy, najgorszy — ci, którzy normy nie wyrabiają, oraz mieszkańcy Trupiarni. Miejsca: szpital — tam więźniowi przysługują „wszystkie prawa człowieczeństwa z wyjątkiem wolności”; Dom Swidanij — skrzydło baraku przy wartowni na widzenia z rodziną; izolator — więzienie w zonie; Trupiarnia — barak dla niezdolnych do pracy, do którego odchodzi się na śmiertelną „emeryturę”.
W Domu Swidanij więzień spędzał z krewnymi od jednego do trzech dni. Widzenie było w zasadzie dozwolone raz do roku, ale w praktyce większość więźniów starała się o nie bez skutku po trzy, a nawet pięć lat. Więzień musiał przedstawić list od rodziny i zaświadczenie o nienagannym zachowaniu, czyli utrzymać się co najmniej na drugim kotle; mieszkańcy Trupiarni byli z tego przywileju na ogół wyłączeni. Krewny podpisywał zobowiązanie, że nie zdradzi niczego, co zobaczył; podobne zobowiązanie podpisywał więzień. Do tego miejsca odnosi się los Kostylewa: matka miała przyjechać do niego na trzy dni w maju.
Michaił Aleksiejewicz Kostylew, wychowany w komunizmie (ojciec, umierając, nakazał mu wierność matce i rewolucji), z polecenia partii wstąpił do Akademii Morskiej we Władywostoku. W prywatnej wypożyczalni znalazł książki francuskie — Balzaca, Stendhala, Flauberta — i uznał, że o Zachodzie go oszukiwano. W dyskusji z kolegami wyrwało mu się: „Wyzwolić Zachód! Od czego? Od takiego życia, jakiego myśmy nigdy nie oglądali na oczy!”. Aresztowany w 1937 r., po długim śledztwie dostał dziesięć lat. W Mostowicy jako inżynier pomagał więźniom i zawyżał im normy; zadenuncjowany, trafił do brygady leśnej. W marcu 1941 r. przychodzi do Jercewa z ręką na temblaku. Narrator odkrywa jego tajemnicę: co parę dni Kostylew wkłada rękę w ogień, by nie pracować („Nigdy, rozumiesz, nigdy już nie będę dla nich pracował”). Gdy zostaje wpisany na etap na Kołymę i wie, że nie zobaczy matki, narrator prosi, by pojechać zamiast niego — bez skutku. Kostylew oblewa się w łaźni wiadrem wrzątku i umiera.
Gorcew — młody więzień o „tępej twarzy fanatyka”; krążą słuchy, że był enkawudzistą. Około Bożego Narodzenia więzień z przechodzącego etapu rozpoznaje w nim śledczego, który go torturował. Brygada leśna przydziela Gorcewowi najcięższą pracę i nie zmienia go; lekarz nie daje zwolnienia. Dostaje nawet trzeci kocioł, „żeby zabawa potrwała dłużej”. Pod koniec stycznia traci przytomność, wypada z sań i zamarza w zaspie. Ponomarenko — stary kolejarz z Kijowa; w lipcu 1941 r., w dniu końca dziesięcioletniego wyroku, słyszy, że przedłużono mu go bezterminowo, i tego samego dnia umiera w baraku na atak serca. Pamfiłow — Kozak znad Donu, żyje nadzieją na widzenie z synem Saszą, oficerem; gdy syn w liście usprawiedliwia jego aresztowanie („przejaw historycznej konieczności”), mówi: „Straciłem syna, umarł mi syn”. Potem Sasza sam przychodzi do obozu z wyrokiem — ojciec mu przebacza. Rusto Karinen — Fin, opowiada o swojej nieudanej ucieczce: „Od obozu nie można uciec, przyjaciele”.
Dimka — stary pop, który po rewolucji sam zrzucił sukienkę duchowną; aresztowany w 1936 r. W 1937 r. odrąbał sobie siekierą stopę, żeby odejść do szpitala i — jak mówi — uratować wiarę we własną wolę; wtedy też przestał wierzyć w Boga. Chodzi o protezie i jest dyżurnym baraku. Narrator żyje z nim „jak syn z ojcem”. „Urkowie” to więźniowie kryminalni. W czasach „proizwołu” (do końca 1940 r.) rządzili w zonie od wieczora do świtu. W wagonie jeden z nich odbiera pułkownikowi Szkłowskiemu płaszcz przegrany w karty — grało się o cudze rzeczy, a dawniej nawet o cudze życie. W brygadzie tragarzy osiem najlepszych miejsc zajmuje szajka Kowala.
Marusia — dziewczyna napadnięta nocą przez ośmiu „urków” pod wodzą Kowala. Nazajutrz sama przychodzi do Kowala i przywiązuje się do niego. Gdy opluwa jednego z jego towarzyszy, a Kowal staje w jej obronie, szajka odwraca się od niego — wtedy Kowal każe jej się położyć i oddaje ją pozostałym. Po trzech dniach Marusia na własną prośbę odchodzi etapem do Ostrownoje. Natalia Lwowna — pracuje w biurze rachmistrzów; po seansie w obozowym baraku pożycza narratorowi „Zapiski z martwego domu”. Mówi, że Dostojewski nauczył ją, iż człowiek należy do siebie „przynajmniej w wyborze rodzaju i czasu śmierci”. Kilka tygodni po przedstawieniu, z którego wyszła na początku koncertu, przecina sobie żyły; zostaje odratowana. Jewgienija Fiodorowna — siostra w szpitalu, związana z wolnym lekarzem Jegorowem; zakochuje się w więźniu, zgłasza się na etap, w styczniu 1942 r. umiera przy porodzie. „Generalska doczka” — młoda Polka, córka oficera, którą złamał głód.
W rozdziale „Ręka w ogniu” narrator opisuje sowieckie śledztwo: jego celem nie jest ustalenie prawdy, lecz rozbicie osobowości. Więzień jest „spreparowany”, gdy „pomiędzy skojarzeniami powstają luki, myśli i uczucia obluzowują się w swych pierwotnych łożyskach”. W obozie więzień zadaje sobie pytanie: „Czy można żyć bez litości?” — i uczy się, że można: po kilku tygodniach spostrzega, że pomaga innym już nie z odruchu serca, lecz z rachunku. Rozdział „Głód” pokazuje, że głodem łamie się każdego. Największą zbrodnią, jakiej może się w obozie dopuścić człowiek, narrator nazywa donos.
Samookaleczenie: w pierwszych latach obozów odrąbanie palców albo stopy dawało pobyt w szpitalu (tak zrobił Dimka); od 1940 r. karano je jako sabotaż dodatkowym wyrokiem. Kostylew opala rękę w ogniu i odmawia pracy „dla nich”. Trzy zakonnice, Węgierki, odmawiają wyjścia do pracy, nie chcąc „służyć Szatanowi” — zostają rozstrzelane. Głodówka: pod koniec listopada 1941 r., cztery miesiące po amnestii, narrator z kilkoma Polakami ogłasza głodówkę protestacyjną; trzymani są w izolatorze, ósmego dnia podpisują depeszę do ambasadora Kota i trafiają do szpitalika. Potem narrator leży w Trupiarni aż do zwolnienia. Ucieczka: Karinen próbował zimą 1940 r. — po siedmiu dniach wrócił do ludzi 15 km od obozu. W książce z biblioteki obozowej narrator podkreślił zdanie Dolores Ibárruri: „Lepiej umrzeć niż żyć na kolanach”.
Rozdział „Głód”: „Przekonałem się wielokrotnie, że człowiek jest ludzki w ludzkich warunkach, i uważam za upiorny nonsens naszych czasów próby sądzenia go według uczynków, jakich dopuścił się w warunkach nieludzkich”. Narrator nie twierdzi, że ludzie są z natury dobrzy ani że są z natury źli — odmawia sądzenia czynów wymuszonych głodem i strachem. Zarazem nie znosi miar moralnych: w epilogu dawny towarzysz z celi opowiada, że w obozie, pod groźbą powrotu do lasu, złożył fałszywe zeznanie przeciw czterem Niemcom, których potem rozstrzelano, i prosi o jedno słowo: „rozumiem”. Narrator, po trzech latach wolności, nie może go wymówić. Obie sceny trzeba czytać razem.
Narrator zapowiada tę historię zdaniem, że zimą 1941 r. w jednej z brygad leśnych zamordowano więźnia pracą — w sposób „najzupełniej legalny”. Gorcew sam się zdradza: w kłótni krzyczy, że „basmaczów” strzelał tuzinami. Rozpoznaje go więzień, któremu w śledztwie łamał palce. Władze obozu nie interweniują, a więźniowie i dozór zawierają milczące porozumienie; narrator pisze, że prześladowcy porozumieli się z prześladowanymi. Brygada chce, by Gorcew poznał to, do czego sam posyłał ludzi. Słowa „Dawniej rzucano niewolników lwom na pożarcie, teraz rzuca się lwy na pożarcie niewolnikom” wypowiada znajomy inżynier, któremu narrator opowiedział tę historię. Narrator nie pochwala zemsty ani jej nie potępia — opisuje ją.
Narrator opisuje okrucieństwo rzeczowo i spokojnie, a przy tym często posługuje się rozbudowanym porównaniem. Opis przeplata rozważaniami (o śledztwie, nadziei, śmierci w obozie). W tekście stale pojawiają się rosyjskie słowa obozowe, zwykle w cudzysłowie: „zona”, „łagpunkt”, „lesopował”, „urka”, „proizwoł”, „tufta” (zawyżanie wyników pracy), „dochodiaga”, „podjom”. Narrator zaznacza granice własnej wiedzy („o ile mnie pamięć nie myli”) i odróżnia to, co widział, od tego, co mu opowiedziano. O Dostojewskim pisze, że wstrząsnęło nim nie to, iż ten opisał nieludzkie cierpienia jak naturalną część losu, lecz to, „że nie było nigdy najkrótszej nawet przerwy pomiędzy jego a naszym losem”.
Dostojewski, „Zapiski z martwego domu” — carska katorga; w „Innym świecie” motto, tytuł rozdziału i lektura w obozie. Natalia Lwowna mówi, że „zatrzymał się czas pomiędzy katorgą Dostojewskiego a naszymi własnymi mękami”. Sołżenicyn, „Archipelag GUŁag” (1973) — książka późniejsza o ponad 20 lat; „Inny świat” opiera się na przeżyciach jednego więźnia i jednego obozu. Borowski, opowiadania obozowe — dotyczą obozu niemieckiego; to do jego bohaterów odnosi się pojęcie „człowieka zlagrowanego”. Sam narrator „Innego świata” zestawia oba systemy: etap na Kołymę nazywa odpowiednikiem niemieckiej „selekcji do gazu”.
Typowe błędy
Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.
Autorem „Innego świata” jest Aleksander Sołżenicyn albo Tadeusz Borowski
Autorem jest Gustaw Herling-Grudziński (1919–2000), więzień obozu w Jercewie
Dlaczego: Sołżenicyn napisał „Archipelag GUŁag” (1973), Borowski — opowiadania o obozie niemieckim. „Inny świat” to relacja Polaka z obozu sowieckiego z lat 1940–1942.
Akcja toczy się w Oświęcimiu albo na Kołymie
W więzieniach (Witebsk, Leningrad, Wołogda) i w Jercewie — centrali obozu kargopolskiego na północy Rosji
Dlaczego: Na Kołymę miał pojechać etapem Kostylew — i przed tym etapem oblał się wrzątkiem. Narrator na Kołymie nie był.
Narrator został skazany za szpiegostwo, bo miał wysokie buty
Buty i nazwisko były tylko pierwszą hipotezą śledztwa; wyrok (pięć lat) zapadł za zamiar przekroczenia granicy z Litwą
Dlaczego: W tekście: wysokie buty z cholewami miały świadczyć, że jest „majorem wojsk polskich”, ale z tego zarzutu udało się wybronić. W akcie oskarżenia zapisano, że chciał przejść granicę, „aby prowadzić walkę ze Związkiem Sowieckim”.
Motto pochodzi z „Archipelagu GUŁag” albo ze „Zbrodni i kary”
Motto pochodzi z „Zapisków z martwego domu” Fiodora Dostojewskiego
Dlaczego: „Tu otwierał się inny, odrębny świat, do niczego niepodobny” — to zdanie o carskiej katordze. „Archipelag GUŁag” powstał później niż „Inny świat”.
Pierwszy kocioł był najlepszy
Najlepszy był trzeci kocioł (125% normy i więcej), drugi przysługiwał za 100%, pierwszy był najgorszy
Dlaczego: W tekście kolejka do pierwszego kotła to „długi szereg nędzarzy” czekających na „łyżkę najrzadszej kaszy”; przed oknem trzeciego kotła stają stachanowcy.
Narrator pracował przy wyrębie lasu
Narrator był tragarzem w 42. brygadzie na bazie żywnościowej, potem pracował przy sianokosach i na birży drzewnej
Dlaczego: „Lesopował” opisuje jako najcięższą pracę w obozie, ale sam uniknął go dzięki radzie Dimki — sprzedał „urce” wysokie buty oficerskie i dostał przydział do brygady tragarzy.
Kostylew wkładał rękę do ognia co wieczór i został skazany za okrzyk „Wyzwolić Zachód!”
Opalał rękę co parę dni, przed wizytą w ambulatorium; aresztowano go w 1937 r. w związku ze sprawą właściciela wypożyczalni książek
Dlaczego: Zdanie „Wyzwolić Zachód!…” padło w dyskusji z kolegami i wróciło dopiero w śledztwie jako dowód — w zeznaniu podpisanym przez trzech uczniów.
Gorcew dostawał najgorszy kocioł, a słowa o lwie i niewolnikach wypowiada narrator
Brygada dawała mu trzeci, najlepszy kocioł, żeby męka trwała dłużej; zdanie o lwach wypowiada znajomy inżynier
Dlaczego: W tekście: „Dostawał trzeci kocioł, żeby zabawa potrwała dłużej”. Słowa inżyniera: „teraz rzuca się lwy na pożarcie niewolnikom”.
Trupiarnia to kostnica
Trupiarnia to barak dla żywych — więźniów niezdolnych do pracy, na pierwszym kotle
Dlaczego: Kierowano tam więźnia, gdy przestawał być „rabotiagą”, a stawał się „dochodiagą”. Narrator sam leżał w Trupiarni po głodówce, aż do zwolnienia.
Natalia Lwowna próbowała się zabić podczas koncertu
Z koncertu wyszła, bo zasłabła; żyły przecięła sobie parę tygodni później i została odratowana
Dlaczego: Tekst mówi wyraźnie: „W parę tygodni po tym pamiętnym przedstawieniu” obóz obiegła wiadomość o próbie samobójstwa.
Syn Pamfiłowa publicznie wyrzekł się ojca i więcej się nie spotkali
Syn w liście pochwalił aresztowanie ojca; potem sam trafił do obozu, a ojciec mu przebaczył
Dlaczego: Pamfiłow po liście mówi „Straciłem syna, umarł mi syn”, ale gdy Sasza przychodzi etapem, szepcze: „Synok, dorogoj moj synok...”.
Zdanie „człowiek jest ludzki w ludzkich warunkach” znaczy, że ludzie są z natury dobrzy
Znaczy, że nie wolno sądzić człowieka według czynów popełnionych w warunkach nieludzkich
Dlaczego: Narrator odcina się zarówno od „nowej moralności”, jak i od poglądu, że człowiek jest tylko kruchą istotą „we władzy Szatana”. Epilog pokazuje, że mimo to nie potrafi rozgrzeszyć donosu.
W epilogu dawny więzień zarzuca narratorowi zdradę
Dawny towarzysz z celi sam wyznaje, że złożył fałszywe zeznanie, i prosi narratora o słowo „rozumiem”
Dlaczego: Narrator nie odpowiada, podchodzi do okna i słyszy, jak tamten wychodzi. Rzecz dzieje się w Rzymie, miesiąc po zakończeniu wojny.
Do zapamiętania
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.
Egzamin ustny
Zadania z listy jawnych zadań do części ustnej w latach 2026–2028 przy pozycji: Gustaw Herling-Grudziński, „Inny świat” (fragmenty). Pierwsze zadanie w zestawie, który losujesz na egzaminie, pochodzi z tej listy.
Jakie znaczenie ma tytuł dla odczytania sensu utworu? Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów „Innego świata” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Omówienie: teza, sceny, kryteria komisji i typowe błędyKonsekwencje zniewolenia człowieka. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów „Innego świata” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Omówienie: teza, sceny, kryteria komisji i typowe błędyŹródło: Zadania jawne CKE na egzamin ustny 2026–2028 (komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r.). Treść zadań przepisana dosłownie. Wszystkie pytania: matura ustna z polskiego – pytania jawne.
Przykłady z bazy
Poniżej 6 prawdziwych zadań z bazy — każde innego typu.
Jak się uczyć
Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
1) Ramy: Gustaw Herling-Grudziński (1919–2000); książka pisana w latach 1949–1950, wydanie angielskie 1951 z przedmową Bertranda Russella, polskie — Londyn 1953, pierwsze oficjalne w Polsce — 1988. Pełny tytuł: „Inny świat. Zapiski sowieckie”.
2) Droga narratora: aresztowanie w 1940 r. przy próbie przejścia na Litwę, wyrok pięć lat, więzienia w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie, obóz w Jercewie, głodówka pod koniec listopada 1941 r., Trupiarnia, zwolnienie w styczniu 1942 r., wojsko polskie w Ługowoje, wyjazd do Persji.
3) Forma: narracja pierwszoosobowa, rozdziały ułożone tematycznie, dwie części i epilog; połączenie wspomnienia, dokumentu, opowiadania i eseju. Motto z „Zapisków z martwego domu” Dostojewskiego.
4) Postacie i ich rozdziały: Kostylew — „Ręka w ogniu”; Gorcew i Ponomarenko — „Praca”; Marusia i Kowal — „Nocne łowy”; Jewgienija Fiodorowna — „Zmartwychwstanie”; Pamfiłow i Karinen — „Wychodnoj dień”; „generalska doczka” — „Głód”; Natalia Lwowna — „Zapiski z martwego domu”; trzy zakonnice — „Męka za wiarę”; Dimka — cała książka, najpełniej „Trupiarnia”.
5) System: trzy kotły (trzeci najlepszy, pierwszy najgorszy), „lesopował”, szpital, Dom Swidanij, izolator, Trupiarnia; „urkowie” i „proizwoł”; samookaleczenia karane od 1940 r. jako sabotaż.
6) Zdanie kluczowe: „człowiek jest ludzki w ludzkich warunkach” (rozdział „Głód”) — czytaj je razem z epilogiem, w którym narrator nie potrafi powiedzieć „rozumiem”.
7) Opór: Kostylew (ręka w ogniu, odmowa pracy), Dimka (odrąbana stopa w 1937 r.), trzy zakonnice (odmowa pracy, rozstrzelane), głodówka Polaków, nieudana ucieczka Karinena.
8) Dostojewski: motto, motta kilku rozdziałów, książka pożyczona przez Natalię Lwownę; myśl, że między katorgą a obozem nie było przerwy.
9) Język: rzeczowy opis, rozbudowane porównania, rosyjskie słowa obozowe w cudzysłowie („zona”, „urka”, „tufta”, „dochodiaga”).
10) Konteksty: Sołżenicyn („Archipelag GUŁag”, 1973 — później), Borowski (obóz niemiecki; „człowiek zlagrowany” to pojęcie związane z jego opowiadaniami).
FAQ
Wiedza z działu „Inny świat” przyda Ci się też tutaj:
80 zadań z tego działu w quizie z wyjaśnieniami, powtórkami i oceną AI. Subskrypcja odblokowuje cały katalog i pozostałe przedmioty — anulujesz, kiedy chcesz.
Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane przypomnienia o nauce).
