Zdążyć przed Panem Bogiem — sprawdzian z lektury i zadania maturalne 2027

Sprawdzian z lektury „Zdążyć przed Panem Bogiem”: co musisz mieć w głowie

Na sprawdzianie ze „Zdążyć przed Panem Bogiem” nauczyciel pyta, kim był Marek Edelman w getcie i kim jest po wojnie, co robił przy bramie Umschlagplatzu, ilu było powstańców, jak zginął Anielewicz, dlaczego Edelman ma żal do Czerniakowa, co znaczy historia z beczką na Żelaznej, która pacjentka była czternasta i skąd tytuł. Reportaż nie ma rozdziałów i skacze między gettem a szpitalem, więc łatwo pomylić wątki. Ta strona układa je po kolei, podaje liczby z tekstu, krótkie cytaty i pytania z naszego banku, którymi możesz się przetestować.

Reportaż nie ma rozdziałów, więc prowadzimy go po wątkach w kolejności tekstu; kolejność wydarzeń historycznych jest wyżej, w części o budowie. Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.

Kto jest kim

Marek Edelman	W getcie goniec szpitala, który przy bramie Umschlagplatzu wyprowadzał ludzi, potem członek pięcioosobowej komendy ŻOB i zastępca Anielewicza; jedyny żyjący członek sztabu. Po wojnie kardiolog w miejskim szpitalu. Mówi rzeczowo, bez patosu, i nie zgadza się na poprawianie faktów pod legendę.
Hanna Krall	Autorka i rozmówczyni. Pyta, prowokuje, spiera się z Edelmanem, sama komentuje reakcje czytelników i dopisuje relacje innych świadków. Porządkuje materiał po swojemu, nie według chronologii.
Profesor (Jan Moll)	Kardiochirurg, który operuje pacjentów Edelmana. Boi się najbardziej zarzutu, że eksperymentuje na człowieku. Przez rok odmawia odwrócenia krwiobiegu, potem operuje Bubnerową, Rudnego i Rzewuskiego. Nazwisko pada raz, przy operacji Rudnego.
Mordechaj Anielewicz	Komendant ŻOB, o rok młodszy od Edelmana. Syn handlarki rybami z Solca; farbował skrzela ryb na polecenie matki. Zginął 8 maja 1943 w bunkrze na Miłej 18, zastrzeliwszy przedtem swoją dziewczynę Mirę.
Adam Czerniaków	Prezes Gminy. Popełnił samobójstwo wieczorem pierwszego dnia wielkiej akcji. Edelman i jego przyjaciele mają do niego żal, że uczynił swoją śmierć sprawą prywatną, zamiast wezwać ludzi do walki.
Michał Klepfisz	Inżynier, dwadzieścia parę lat. 20 kwietnia 1943 na strychu przy Bonifraterskiej zasłonił sobą karabin maszynowy, żeby grupa mogła się przebić. Pośmiertnie Virtuti Militari. To on uczył się u „Szyny” robić butelki zapalające.
Antek i Celina	Icchak Cukierman, przedstawiciel ŻOB po aryjskiej stronie, i Cywia Lubetkin, która była w getcie do wyjścia kanałami. Antek przewidział, że Niemcy podpalą getto. Celina przy wyjściu z kanału wyciąga rewolwer, żeby ciężarówka zaczekała na resztę; po latach umiera w Izraelu.
Zygmunt (Zalman Frydrych)	Pierwszego dnia prosi Edelmana, by po wojnie zajął się jego córką Elżunią z klasztoru w Zamościu. Strzela w reflektor przy wyłomie w murze i do parlamentariuszy. Ginie w Zielonce po wyjściu z kanałów. Elżunia po latach popełnia w Ameryce samobójstwo.
Jurek (Arie) Wilner	Przedstawiciel ŻOB po aryjskiej stronie przed Antkiem, przenosił broń i wiadomości. Torturowany na gestapo, wydostany przez Henryka Grabowskiego, mimo to wraca do getta. Według meldunku ŻOB dał 8 maja sygnał do samobójstwa na Miłej 18.
„Wacław” (Henryk Woliński)	Kierował referatem żydowskim w Głównej Komendzie AK. Pośredniczył między ŻOB a AK i pisał meldunki o akcji do Londynu, którym długo nie wierzono.
Pani Bubnerowa	Starsza pani z warsztatem długopisów, skazana za łapówki dla kierowników księgarń. Czternasta pacjentka z zawałem przedniej ściany: przy niej Profesor pierwszy raz odwraca krwiobieg. Jest spokojna, bo wierzy, że zmarły mąż wszystko załatwi u Pana Boga.
Pan Rudny	Majster od maszyn pasmanteryjnych, marzy o maszynach działających jak w Anglii. Pierwszy pacjent, któremu przeszczepiono żyłę do serca w stanie ostrym. Po operacji przestaje się przejmować brakiem części i co roku przynosi trzy bukiety.
Pan Rzewuski	Prezes Automobilklubu, przywieziony z Warszawy z drugim, rozległym zawałem. Przed jego operacją Profesor denerwuje się najbardziej, bo nie lubi operować „inteligenckich serc”.
Elżbieta Chętkowska i Aga Żuchowska	Lekarki z zespołu Edelmana. Żuchowska chodzi do biblioteki sprawdzać nowe pomysły. Chętkowska umiera, połknąwszy glimit; ich nagroda kardiologiczna nosi jej imię, a grób jest na Radogoszczu.
Docent Wróblówna	Nieśmiała kardiolog z kliniki Profesora (pani Zofia). Profesor woła ją, licząc, że odradzi operację Rzewuskiego, a ona mówi, że trzeba operować.
Pola Lifszyc	Dziewczyna wyprowadzona przez Edelmana z placu. Następnego dnia biegnie za kolumną, w której pędzą jej matkę, i idzie z nią do wagonu, choć mogła się ukryć po aryjskiej stronie.
Tenenbaumowa i Deda	Przełożona pielęgniarek oddaje córce swój numerek na życie i połyka luminal. Deda przeżywa jeszcze kilka miesięcy, zakochuje się i też ginie.
Anna Braude-Hellerowa	Lekarz naczelna szpitala. Dostaje kilkanaście numerków i najpierw odmawia ich dzielenia; zaczyna, gdy przychodzą do niej delegacje.
Henryk Grabowski „Słoniniarz”	Kolega Anielewicza z Powiśla, właściciel budki ze słoniną. Ukrywał Wilnera i broń, kupował materiały wybuchowe, wyciągnął Wilnera z obozu na Grochowie.
Stroop	Niemiecki dowódca likwidacji getta. W jego raporcie strzał do parlamentariuszy to atak „bandytów”; po wojnie Edelman widzi go na konfrontacji, gdzie Stroop staje przed nim na baczność.

Marek Edelman

W getcie goniec szpitala, który przy bramie Umschlagplatzu wyprowadzał ludzi, potem członek pięcioosobowej komendy ŻOB i zastępca Anielewicza; jedyny żyjący członek sztabu. Po wojnie kardiolog w miejskim szpitalu. Mówi rzeczowo, bez patosu, i nie zgadza się na poprawianie faktów pod legendę.

Hanna Krall

Autorka i rozmówczyni. Pyta, prowokuje, spiera się z Edelmanem, sama komentuje reakcje czytelników i dopisuje relacje innych świadków. Porządkuje materiał po swojemu, nie według chronologii.

Profesor (Jan Moll)

Kardiochirurg, który operuje pacjentów Edelmana. Boi się najbardziej zarzutu, że eksperymentuje na człowieku. Przez rok odmawia odwrócenia krwiobiegu, potem operuje Bubnerową, Rudnego i Rzewuskiego. Nazwisko pada raz, przy operacji Rudnego.

Mordechaj Anielewicz

Komendant ŻOB, o rok młodszy od Edelmana. Syn handlarki rybami z Solca; farbował skrzela ryb na polecenie matki. Zginął 8 maja 1943 w bunkrze na Miłej 18, zastrzeliwszy przedtem swoją dziewczynę Mirę.

Adam Czerniaków

Prezes Gminy. Popełnił samobójstwo wieczorem pierwszego dnia wielkiej akcji. Edelman i jego przyjaciele mają do niego żal, że uczynił swoją śmierć sprawą prywatną, zamiast wezwać ludzi do walki.

Michał Klepfisz

Inżynier, dwadzieścia parę lat. 20 kwietnia 1943 na strychu przy Bonifraterskiej zasłonił sobą karabin maszynowy, żeby grupa mogła się przebić. Pośmiertnie Virtuti Militari. To on uczył się u „Szyny” robić butelki zapalające.

Antek i Celina

Icchak Cukierman, przedstawiciel ŻOB po aryjskiej stronie, i Cywia Lubetkin, która była w getcie do wyjścia kanałami. Antek przewidział, że Niemcy podpalą getto. Celina przy wyjściu z kanału wyciąga rewolwer, żeby ciężarówka zaczekała na resztę; po latach umiera w Izraelu.

Zygmunt (Zalman Frydrych)

Pierwszego dnia prosi Edelmana, by po wojnie zajął się jego córką Elżunią z klasztoru w Zamościu. Strzela w reflektor przy wyłomie w murze i do parlamentariuszy. Ginie w Zielonce po wyjściu z kanałów. Elżunia po latach popełnia w Ameryce samobójstwo.

Jurek (Arie) Wilner

Przedstawiciel ŻOB po aryjskiej stronie przed Antkiem, przenosił broń i wiadomości. Torturowany na gestapo, wydostany przez Henryka Grabowskiego, mimo to wraca do getta. Według meldunku ŻOB dał 8 maja sygnał do samobójstwa na Miłej 18.

„Wacław” (Henryk Woliński)

Kierował referatem żydowskim w Głównej Komendzie AK. Pośredniczył między ŻOB a AK i pisał meldunki o akcji do Londynu, którym długo nie wierzono.

Pani Bubnerowa

Starsza pani z warsztatem długopisów, skazana za łapówki dla kierowników księgarń. Czternasta pacjentka z zawałem przedniej ściany: przy niej Profesor pierwszy raz odwraca krwiobieg. Jest spokojna, bo wierzy, że zmarły mąż wszystko załatwi u Pana Boga.

Pan Rudny

Majster od maszyn pasmanteryjnych, marzy o maszynach działających jak w Anglii. Pierwszy pacjent, któremu przeszczepiono żyłę do serca w stanie ostrym. Po operacji przestaje się przejmować brakiem części i co roku przynosi trzy bukiety.

Pan Rzewuski

Prezes Automobilklubu, przywieziony z Warszawy z drugim, rozległym zawałem. Przed jego operacją Profesor denerwuje się najbardziej, bo nie lubi operować „inteligenckich serc”.

Elżbieta Chętkowska i Aga Żuchowska

Lekarki z zespołu Edelmana. Żuchowska chodzi do biblioteki sprawdzać nowe pomysły. Chętkowska umiera, połknąwszy glimit; ich nagroda kardiologiczna nosi jej imię, a grób jest na Radogoszczu.

Docent Wróblówna

Nieśmiała kardiolog z kliniki Profesora (pani Zofia). Profesor woła ją, licząc, że odradzi operację Rzewuskiego, a ona mówi, że trzeba operować.

Pola Lifszyc

Dziewczyna wyprowadzona przez Edelmana z placu. Następnego dnia biegnie za kolumną, w której pędzą jej matkę, i idzie z nią do wagonu, choć mogła się ukryć po aryjskiej stronie.

Tenenbaumowa i Deda

Przełożona pielęgniarek oddaje córce swój numerek na życie i połyka luminal. Deda przeżywa jeszcze kilka miesięcy, zakochuje się i też ginie.

Anna Braude-Hellerowa

Lekarz naczelna szpitala. Dostaje kilkanaście numerków i najpierw odmawia ich dzielenia; zaczyna, gdy przychodzą do niej delegacje.

Henryk Grabowski „Słoniniarz”

Kolega Anielewicza z Powiśla, właściciel budki ze słoniną. Ukrywał Wilnera i broń, kupował materiały wybuchowe, wyciągnął Wilnera z obozu na Grochowie.

Stroop

Niemiecki dowódca likwidacji getta. W jego raporcie strzał do parlamentariuszy to atak „bandytów”; po wojnie Edelman widzi go na konfrontacji, gdzie Stroop staje przed nim na baczność.

Sceny, o które pytają, z cytatem z tekstu

Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie książkowe; krótkie fragmenty w granicach prawa cytatu). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.

początek: 19 kwietnia 1943

Czerwony sweter i dwa rewolwery

Tekst zaczyna się od stroju Edelmana w dniu wybuchu powstania: sweter z angory po bogatym Żydzie, pasy na krzyż, latarka na piersi, dwa rewolwery. Krall zarzuca mu, że wspomina o tym, bo chce coś pokazać. Edelman ubiera się dopiero o dwunastej, bo strzelają daleko i jest zimno.

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pierwsza scena ustawia ton całej książki: zamiast heroicznej relacji jest rozmowa o swetrze, a autorka i bohater od razu spierają się o to, jak opowiadać.

rozmowa na Umschlagplatzu

Chleb na Umschlagplatzu

Niemcy ogłaszają, że każdy, kto zgłosi się na roboty, dostanie trzy kilogramy chleba i marmoladę. Ludzie przychodzą sami, czwórkami, i z chlebem idą do wagonów. Edelman i jego koledzy wiedzą już o Treblince i piszą o tym w gazetce, ale nikt im nie wierzy.

Czy ty wiesz, czym był chleb w getcie?
Marek Edelman

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Na pytanie, dlaczego ludzie dobrowolnie szli na plac, odpowiedzią jest głód, a nie naiwność. Edelman stawia to pytanie samej Krall.

rozmowa na Umschlagplatzu, o Czerniakowie

Wybór sposobu umierania

Edelman mówi, że Czerniaków powinien był umrzeć publicznie, wzywając ludzi do walki. Opowiada o pomysłach z tamtych dni: rzucić się na mury, usiąść na wałach Cytadeli, spalić getto. Większość wybrała powstanie. W ŻOB było wtedy dwustu dwudziestu ludzi i Edelman pyta, czy to w ogóle można nazwać powstaniem.

Chodziło tylko o wybór sposobu umierania.
Marek Edelman

Dlaczego to pada na sprawdzianie: To najczęściej przywoływana ocena powstania w reportażu: celem nie było zwycięstwo, tylko to, żeby nie dać się zarżnąć.

rozmowa o Anielewiczu i Miłej 18

Miła 18: symbol, którego Edelman nie chce

8 maja Anielewicz zastrzelił Mirę i siebie, Lutek Rotblat matkę i siostrę, osiemdziesiąt osób popełniło samobójstwo. Ruth strzelała do siebie siedem razy. Potem mówiono, że to była symboliczna śmierć. Edelman odpowiada, że ze swoimi czterdziestoma ludźmi nigdy by tego nie zrobił: „Nie poświęca się życia dla symboli”.

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o śmierć Anielewicza łączy się zwykle z oceną samobójstwa na Miłej. Edelman nie potępia zmarłych, ale odrzuca śmierć dla symbolu.

film o getcie i beczka na Żelaznej

Żyd na beczce

Na początku wojny, przed gettem, Edelman widzi na Żelaznej starego Żyda na drewnianej beczce. Dwóch niemieckich oficerów obcina mu brodę krawieckimi nożycami, śmieją się, tłum śmieje się razem z nimi. Wtedy Edelman rozumie, o co mu będzie chodziło przez całą wojnę.

najważniejsze ze wszystkiego jest nie dać wepchnąć się na beczkę
Marek Edelman

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Beczka to znak upokorzenia i odebranej godności; Edelman mówi, że wszystko, co robił potem, robił po to, by nie dać się wepchnąć na beczkę.

film o getcie i beczka na Żelaznej

„Jak barany”? Spór o godność ofiar

Amerykański profesor, który w czasie wojny biegł przez plażę pod ogniem, mówi Edelmanowi, że Żydzi szli na śmierć jak barany. Edelman wpada w złość. Tłumaczy, że śmierć w komorze gazowej nie jest gorsza od śmierci w walce, a niegodna jest tylko śmierć kogoś, kto próbował przeżyć cudzym kosztem.

To jest straszna rzecz, kiedy się idzie tak spokojnie na śmierć.
Marek Edelman

Dlaczego to pada na sprawdzianie: To główny argument do pytania jawnego o godność w skrajnych sytuacjach: Edelman broni tych, którzy nie strzelali.

Profesor i trzy operacje

Czternasta pacjentka: pani Bubnerowa

Edelman rysuje pomysł, by krew tętniczą skierować do żył serca. Z Chętkowską sprawdza to na sercach zmarłych. Profesor zwleka; przez rok umiera dwanaście czy trzynaście osób z zawałem przedniej ściany. Przy czternastej, pani Bubnerowej, Profesor się zgadza. Pacjentka uspokaja lekarzy, że jej mąż ma „bardzo dobre stosunki z Panem Bogiem”. Krew znajduje ujście, Bubnerowa żyje.

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Nauczyciele pytają, kim była pani Bubnerowa i co jej przypadek mówi o tytule: lekarze wygrywają tu wyścig, którego nikt wcześniej nie wygrał.

Profesor i trzy operacje

Profesor w gabinecie przed operacją Rzewuskiego

Rzewuski leży już na bloku, a Profesor siedzi sam w gabinecie; za drzwiami pali papierosy Edelman, więc nie da się wyjść. Przed operacją Rudnego Profesor raz już wyszedł i wrócił wieczorem. Woła docent Wróblównę, licząc, że odradzi, a ona cicho mówi, że trzeba operować. Profesor idzie na blok z poczuciem, że jest zupełnie sam.

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Scena pokazuje, że w planie współczesnym też podejmuje się decyzje o życiu i śmierci, tylko że teraz, jak mówi Edelman, coś od tej decyzji zależy.

dlaczego został lekarzem

Świeczka i Pan Bóg

Krall pyta, czy Edelman ożywia się dopiero wtedy, gdy zaczyna się wyścig ze śmiercią. On opisuje swoją rolę obrazem świeczki, którą trzeba osłonić przed Panem Bogiem, i dodaje, że kto odprowadzał ludzi do wagonów, ma z Nim parę spraw do załatwienia. Krall nazywa to pychą.

Pan Bóg już chce zgasić świeczkę, a ja muszę szybko osłonić płomień
Marek Edelman

Dlaczego to pada na sprawdzianie: To jest wyjaśnienie tytułu: lekarz próbuje zdążyć przed Panem Bogiem i odroczyć wyrok o kilka czy kilkanaście lat.

„porządek” faktów i koniec

Jeden do czterystu tysięcy

Ostatni fragment. Po udanej operacji przychodzą dni czekania, a gdy napięcie opada, Edelman porównuje jedno uratowane życie z czterystoma tysiącami ludzi, którzy przeszli obok niego na Umschlagplatzu. Proporcja wydaje się śmieszna, ale tekst kończy się zdaniem, które nadaje jej sens.

Ale każde życie stanowi dla każdego całe sto procent
zakończenie reportażu

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Zakończenie łączy oba plany: bramę Umschlagplatzu i salę operacyjną. To dobry cytat do pytania jawnego o walkę o życie w czasie wojny i po wojnie.

Liczby, które trzeba pamiętać

22 lata, 5 osób, 110 lat

Tyle lat miał Edelman w kwietniu 1943; Anielewicz był o rok młodszy. Pięciu członków sztabu miało razem sto dziesięć lat.

400 000 i 6 tygodni

Tylu ludzi przeszło obok Edelmana przy bramie Umschlagplatzu od 22 lipca do 8 września 1942 roku; codziennie dziesięć tysięcy do czwartej po południu.

40 000 numerków

Tyle numerków na życie dali Niemcy Gminie. W kolumnie stanęło czterdzieści cztery tysiące osób, ostatnie cztery tysiące odesłano na plac; Edelman stał w piętnastej piątce.

500 → 80 → 220

ŻOB po akcji letniej liczył pięćset osób, po akcji styczniowej zostało osiemdziesięciu, w powstaniu było dwustu dwudziestu. Antek mówi o sześciuset; Edelman nie zgadza się poprawić liczby.

220 : 2090

Powstańcy i Niemcy w zestawieniu, które Krall podaje dla porządku. W całym getcie były dwie miny; jedna wybuchła przy fabryce szczotek, druga, na Nowolipiu, nie.

8 i 10 maja 1943

8 maja samobójstwo w bunkrze na Miłej 18 (osiemdziesiąt osób), 10 maja o dziesiątej otwiera się klapa kanału na Prostej.

14. pacjentka

Pani Bubnerowa: pierwsza operacja z odwróceniem krwiobiegu, po roku, w którym umarło dwanaście czy trzynaście osób z takim samym zawałem.

31 bukietów, 30 lat

Co roku w rocznicę powstania Edelman dostaje od nieznanego nadawcy żółte kwiaty, tylko w 1968 roku ich nie było. Po raporcie dla stronnictw milczał trzydzieści lat.

Jak wyglądają pytania: 88 zadań z reportażu „Zdążyć przed Panem Bogiem” w banku

25 zamkniętych, 20 otwartych (w tym 4 notatki syntetyczne), 10 wielokrotnego wyboru, 2 z lukami i 1 dopasowanie. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.

Fakty i postacie

Krótkie, zamknięte: kto jest kim, co to był Umschlagplatz, kto dowodził. Na sprawdzianach klasowych to zwykle pierwsza część.

•Kim jest Marek Edelman — główny bohater reportażu?
•Co to był Umschlagplatz?
•Kto był komendantem ŻOB w powstaniu w getcie?
•Co zrobił Michał Klepfisz podczas powstania?
•Kto to był Jurek Wilner?
•Co to były „numerki na życie”?

Sceny i historie

Pytania o przebieg konkretnego zdarzenia. Reportaż wraca do tych samych scen kilka razy, więc trzeba wiedzieć, co stało się naprawdę.

•Jak zginął Anielewicz?
•Jak wyglądało wyjście z getta kanałami?
•Kim była Pola Lifszyc i dlaczego jej historia jest ważna?
•Opisz historię Tenenbaumowej i numerków na życie. Jakie dylematy moralne ujawnia ta scena?
•Opisz historię wizyty córki zastępcy komendanta Umschlagplatzu. Jakie dylematy ujawnia ta rozmowa?

Postawa Edelmana

Co Edelman myśli o powstaniu, śmierci i bohaterstwie. Tu najczęściej trzeba podać argument i przykład z tekstu.

•Dlaczego Edelman ma pretensje do Czerniakowa o jego samobójstwo?
•Co Edelman mówi o „beczce” i dlaczego to ważny motyw?
•Co Edelman mówi o śmierci w komorze gazowej w porównaniu ze śmiercią w walce?
•Dlaczego Edelman milczał przez trzydzieści lat po wojnie?
•Dlaczego Edelman porównuje swoją pracę lekarza do stania przy bramie Umschlagplatzu?

Interpretacja i forma

Tytuł, kompozycja, rola autorki, połączenie dwóch planów. Wymaga własnego zdania i dowodu z tekstu.

•Co oznacza tytuł reportażu „Zdążyć przed Panem Bogiem”?
•Na czym polega fragmentaryczność kompozycji reportażu?
•Jaka jest rola Hanny Krall jako narratorki w reportażu?
•Jaką rolę pełni historia operacji pani Bubnerowej w strukturze reportażu?
•Co to znaczy „piękna śmierć” i „nieestetyczna śmierć” w kontekście reportażu?

Pytania jawne CKE z reportażu „Zdążyć przed Panem Bogiem” (matura ustna)

Zagadnienia z listy pytań jawnych (3); każde wymaga też wybranego kontekstu.

Czy możliwe jest zachowanie godności w skrajnych sytuacjach? Omów zagadnienie na podstawie Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Zagłada z perspektywy świadka i uczestnika wydarzeń w getcie. Omów zagadnienie na podstawie Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Walka o życie z perspektywy wojennej i powojennej. Omów zagadnienie na podstawie Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Do przeczytania przed sprawdzianem

Pełne opracowania reportażu „Zdążyć przed Panem Bogiem”: streszczenia, charakterystyki postaci i konteksty.

FAQ — Zdążyć przed Panem Bogiem

Najczęściej zadawane pytania o ten zakres

Skąd tytuł „Zdążyć przed Panem Bogiem”?

Zdanie z tytułu nie pada w tekście. Edelman mówi o swojej pracy lekarza, że Pan Bóg chce zgasić świeczkę, a on musi osłonić płomień, korzystając z Jego chwilowej nieuwagi. Zdążyć przed Panem Bogiem znaczy więc uratować życie albo odroczyć śmierć, zanim będzie za późno. W getcie robił to samo przy bramie Umschlagplatzu.

Kim jest Profesor w reportażu?

To kardiochirurg, który operuje pacjentów Edelmana: panią Bubnerową, pana Rudnego i pana Rzewuskiego. Przez większą część tekstu nazywa się po prostu Profesor; nazwisko Jan Moll pada tylko raz, pod koniec, przy opisie nocnej operacji Rudnego.

Ilu było powstańców w getcie według Edelmana?

Dwustu dwudziestu. Antek (Icchak Cukierman) i pan S. chcieliby, żeby było ich pięciuset albo sześciuset, a Edelman odmawia poprawienia liczby i ze złością mówi, że to już bez znaczenia. W zestawieniu Krall naprzeciw 220 powstańców stoi 2090 Niemców.

Dlaczego Edelman ma żal do Czerniakowa?

Adam Czerniaków, prezes Gminy, popełnił samobójstwo wieczorem pierwszego dnia wielkiej akcji w lipcu 1942 roku. Edelman uważa, że tylko jemu ludzie by uwierzyli, więc powinien był umrzeć publicznie i wezwać ich do walki. Mówi, że mają mu za złe jedynie to, że uczynił swoją śmierć prywatną sprawą.

Jak przećwiczyć „Zdążyć przed Panem Bogiem” przed sprawdzianem?

Zacznij sesję z samego reportażu: 10 pytań losowanych z 58 w banku, od zamkniętych o Umschlagplatz, ŻOB i numerki po otwarte o beczkę, śmierć Anielewicza, panią Bubnerową i sens tytułu. Otwarte sprawdza AI i pokazuje, czego zabrakło w odpowiedzi. Po dwóch, trzech sesjach widać, które wątki mylisz.

Ile zadań ze 'Zdążyć przed Panem Bogiem' jest na maturze?

To LEKTURA OBOWIĄZKOWA z gwiazdką dla PP i PR. Na PP: zwykle 1 fragment do analizy (najczęściej rozmowa o liczbie bojowców, o samobójstwie na Miłej, o Poli Lifszyc, scena z numerkami albo cytat o 'wyborze sposobu umierania') — 4-7 pkt. Plus 2-3 pytania zamknięte z postaci (Edelman, Anielewicz, Czerniaków, Wilner), miejsc (Umschlagplatz, Miła 18) i motywów — 2-4 pkt. Razem 5-12 pkt z 60. W naszej bazie ~60 pytań różnych typów: CLOSED (fakty, daty, postacie), MULTI_SELECT (motywy, postawa Edelmana, tragiczne wybory), MATCHING (postacie ↔ funkcje), CLOZE (uzupełnianie cytatów i faktów), OPEN (analizy scen, charakterystyki), ESSAY w wersji PR (motyw godności, pamięci, dobierania słów). PR często wymaga porównań z 'Medalionami' Nałkowskiej, 'Innym światem' Herlinga-Grudzińskiego.

Co dokładnie oznacza tytuł 'Zdążyć przed Panem Bogiem'?

Tytuł to centralna METAFORA reportażu, łącząca OBA plany narracji. ŹRÓDŁO: cytat z Edelmana — 'Pan Bóg już chce zgasić świeczkę, a ja muszę szybko osłonić płomień, wykorzystując Jego chwilową nieuwagę'. ZDĄŻYĆ oznacza: uratować życie zanim Bóg (los, śmierć) zdąży je odebrać. To symboliczny WYŚCIG ze śmiercią — próba odroczenia wyroku, choćby o kilka lat czy miesięcy. ZNACZENIE w DWÓCH planach: 1) W GETCIE — Edelman jako goniec szpitala stał przy bramie Umschlagplatzu i wyprowadzał ludzi pozornie 'do szpitala', w rzeczywistości ratował wskazanych przez organizację. 'Wyciągał jednostki z tłumu skazanych'. 2) W SZPITALU KARDIOLOGICZNYM w Łodzi — Edelman jako lekarz naciska na ryzykowne operacje (Rudny, Bubnerowa, Rzewuski), bo wie, że bez nich pacjent umrze. 'Stałem pod palmą i widziałem sale, na których leżeli moi pacjenci — właściwie to jest to samo zadanie, co tam. Na Umschlagplatzu'. INTERPRETACJA: tytuł nie jest patetyczny ani religijny — to IRONICZNE sformułowanie człowieka konkurującego z Bogiem o każdy dzień życia. To NIE wyzwanie metafizyczne ('człowiek przeciw Bogu'), lecz pragmatyczna postawa lekarza/powstańca: skoro Bóg pozwala umierać, JA będę próbował ratować. Edelman nie jest religijny — Bóg w tytule to METAFORA losu, śmierci, nieuchronności. Sens egzystencjalny: każde życie jest cenne, każda godzina kupiona przed śmiercią to zwycięstwo. Po doświadczeniu Zagłady (400 000 zabitych w Treblince) traktuje pojedyncze życie jako bezcenne — 'kiedy się dobrze zna śmierć, ma się większą odpowiedzialność za życie'.

Dlaczego Edelman odmawia mitologizacji powstania i czemu to oburzało ludzi?

ANTYHEROICZNA POSTAWA Edelmana jest centralna dla reportażu. KONKRETNE PRZEJAWY DEMITOLOGIZACJI: 1) LICZBA POWSTAŃCÓW — Edelman upiera się przy 220 bojowcach, odmawia zawyżania. Gdy Antek (Cukierman) chce poprawić na 500-600, Edelman odpowiada ze złością: 'Czy wy wszyscy naprawdę nie możecie zrozumieć, że to już jest bez znaczenia?!'. Prawda jest ważniejsza od legendy. 2) BRAK SZTANDARÓW — wszyscy twierdzą, że nad gettem wisiały sztandary (polski i biało-niebieski). Edelman: 'Ja żadnych sztandarów nie widziałem'. To detal kluczowy dla heroicznej legendy — Edelman go odrzuca. 3) MATKA ANIELEWICZA FARBUJĄCA SKRZELA RYB — Edelman opowiada, że matka komendanta sprzedawała ryby na Solcu i kazała synowi farbować skrzela na czerwono, by wyglądały świeżo. Szczegół 'zdzierający wielkość' Anielewicza — szok dla ludzi pragnących bohaterskiej legendy. 4) KRYTYKA SAMOBÓJSTWA na MIŁEJ 18 — 8 maja 1943 r. 80 osób popełniło samobójstwo w bunkrze. Edelman wprost: 'Tego nie należało robić. Nie poświęca się życia dla symboli'. Najświętsza scena powstania zostaje OBALONA jako błąd taktyczny i moralny. 5) PRETENSJA DO CZERNIAKOWA — prezes Gminy popełnił samobójstwo pierwszego dnia akcji likwidacyjnej. Edelman: 'Należało umrzeć z fajerwerkiem. Wtedy fajerwerk był bardzo potrzebny' — Czerniaków powinien był publicznie wezwać do oporu, nie umierać prywatnie. 6) Pytanie 'CZY TO W OGÓLE MOŻNA NAZWAĆ POWSTANIEM?' — radykalnie kwestionuje samą KATEGORIĘ. CZEMU OBURZAŁO LUDZI: ludzie po wojnie chcieli HEROICZNEJ LEGENDY o getcie — sztandarów, bohaterów, podniosłej śmierci. Edelman dał im 'strzęp człowieka' mówiącego bez patosu i krzyku. Po jego pierwszym raporcie partyjnym uznano: 'to nie jest normalny człowiek. To jest strzęp człowieka' — 'nie nadawał się na bohatera'. Literat S. napisał trzy artykuły w jego OBRONIE, bo środowisko go atakowało. CZEMU MIMO TO BRONI GODNOŚCI: Edelman NIE jest nihilistą. Wprost przeciwnie — broni godności ludzi idących na śmierć BEZ broni: 'Ci ludzie szli spokojnie i godnie. To jest znacznie trudniejsze od strzelania'. Wybucha gniewem, gdy amerykański profesor mówi 'szliście jak barany'. Niegodna śmierć jest TYLKO wtedy, gdy 'próbowało się przeżyć cudzym kosztem'. Jego antypatos to forma SZACUNKU wobec prawdy — nie odrzuca heroizmu, odrzuca FAŁSZYWĄ wersję heroizmu.

Czemu Edelman porównuje pracę lekarza do stania przy bramie Umschlagplatzu?

PARALELIZM między pracą lekarską a doświadczeniem getta to centralna oś reportażu. CYTAT KLUCZOWY: 'W klinice... stawałem pod palmą — i widziałem sale, na których leżeli moi pacjenci. Moje zadanie polegało na tym, żeby możliwie najwięcej spośród nich ocalić — i uprzytomniłem sobie, że właściwie to jest to samo zadanie, co tam. Na Umschlagplatzu. Wtedy też stałem przy bramie i wyciągałem jednostki z tłumu skazanych'. ANALOGIA: w obu sytuacjach Edelman stoi NA GRANICY życia i śmierci. W obu RATUJE JEDNOSTKI z tłumu SKAZANYCH — wiedząc, że WIĘKSZOŚCI nie uratuje. NA UMSCHLAGPLATZU jako goniec szpitala miał przepustkę i wyprowadzał 'chorych' — w rzeczywistości ratował ludzi wskazanych przez organizację. Robił to przez sześć tygodni akcji likwidacyjnej. Mówi: 'Odprowadziłem czterysta tysięcy ludzi na ten plac'. W SZPITALU pacjent z zawałem przedniej ściany serca to człowiek skazany — wcześniej 13 takich pacjentów umarło. Profesor Moll odmawia operacji rok. Edelman naciska, bo wie, że BEZ operacji pacjent umrze NA PEWNO, a Z operacją MOŻE przeżyć (jak Bubnerowa). RATUJE JEDNOSTKI z TŁUMU skazanych przez Pana Boga. ETYCZNY WYMIAR: doświadczenie Zagłady jest u Edelmana ŹRÓDŁEM, nie ciężarem, etyki lekarskiej. 'Kiedy się dobrze zna śmierć, ma się większą odpowiedzialność za życie. Każda, najmniejsza nawet szansa życia staje się bardzo ważna'. Wiedząc, czym jest MASOWA śmierć (400 000 deportowanych), traktuje POJEDYNCZE życie jako bezcenne. W szpitalu 'szansa śmierci była za każdym razem — chodziło o stworzenie szansy życia'. To nie cynizm, nie 'oswojenie ze śmiercią', lecz WZMOŻONA odpowiedzialność. RÓŻNICA: w szpitalu MOŻE ratować skutecznie (jeśli się postara), w getcie MIAŁ tylko ograniczone możliwości i mógł wyprowadzić garstkę. Praca lekarska jest spełnieniem tego, czego nie mógł zrobić w getcie — ratowania życia, gdy się NAPRAWDĘ DA. Ale postawa pozostaje ta sama: ZDĄŻYĆ przed Panem Bogiem.

Co dokładnie oznacza 'wybór sposobu umierania' i kontrast pięknej/nieestetycznej śmierci?

Te dwa pojęcia są centralne dla filozofii Edelmana i kompozycji reportażu. 'WYBÓR SPOSOBU UMIERANIA': Edelman definiuje CEL powstania w getcie nie jako walkę o zwycięstwo (niemożliwe) ani o przetrwanie (też niemożliwe), lecz jako 'WYBÓR SPOSOBU UMIERANIA'. CYTAT: 'Chodziło przecież o to, żeby się nie dać zarżnąć, kiedy po nas z kolei przyszli. Chodziło tylko o wybór sposobu umierania'. Ludzkość umówiła się, że śmierć Z BRONIĄ W RĘKU jest godniejsza niż bez broni — więc się 'podporządkowali tej umowie'. Powstanie to nie BUNT przeciw losowi (los był jeden), lecz wybór formy zakończenia. PIĘKNA ŚMIERĆ — Krystyna KRAHELSKA: jasne włosy, pozowała do pomnika Syreny, pisała wiersze, zginęła w powstaniu warszawskim 1944 wśród SŁONECZNIKÓW, w SŁOŃCU, w przestrzeni otwartej. To 'piękna śmierć' — estetyczna, heroiczna, na widoku, w światło. Symbol romantycznego umierania, jakie kultura ceniła. NIEESTETYCZNA ŚMIERĆ — ludzie z getta: szarzy, GŁODNI, w CIEMNYCH piwnicach, leżący na podłodze bez ruchu, umierający z głodu lub w komorach gazowych. Bez światła, bez patosu, bez widowni. EDELMAN: 'Tylko tak należy umierać. Ale tak żyją i umierają piękni i jaśni ludzie. Czarni i brzydcy żyją i umierają nieefektownie: w strachu i ciemności'. ZNACZENIE KONTRASTU: 1) Powstanie w getcie było 'TĘSKNOTĄ ZA PIĘKNYM UMIERANIEM' — próbą wyrwania się z nieestetyczności. Powstańcy chcieli umrzeć 'jak Krahelska', w świetle, z bronią. 2) Edelman NIE WARTOŚCIUJE jednak — broni godności NIEESTETYCZNEJ śmierci. Pola Lifszyc, idąca dobrowolnie do wagonu z matką, jest dla niego równa Korczakowi: 'O Korczaku wiedzą wszyscy. A Pola Lifszyc — kto wie o Poli Lifszyc!'. 3) Argumentuje przeciw amerykańskiemu profesorowi: 'śmierć w komorze gazowej nie jest gorsza od śmierci w walce'. Ludzie idący 'spokojnie i godnie' do wagonów dokonali wyboru godności — 'to jest znacznie trudniejsze od strzelania'. 4) Profesor 'który przebiegł plażę' nie ma prawa mówić 'szliście jak barany' — nie zna ciężaru tej decyzji. INTERPRETACJA MATURALNA: kontrast pięknej/nieestetycznej śmierci to NIE ranking ofiar, lecz analiza KULTURY i HEROIZMU. Kultura ceni piękną śmierć (rzeźby Syreny, wiersze, pomniki), Edelman pokazuje, że ŚMIERĆ W ZAGŁADZIE była innym typem heroizmu — niewidocznym, cichym, bez świadków. Reportaż 'wyrywa' z anonimowości tych, których nikt nie pamiętałby (Pola, Tenenbaumowa, pielęgniarka dusząca noworodka).

Jak Krall buduje strukturę reportażu i jaką rolę pełni jako narratorka?

Reportaż ma 15 CZĘŚCI — z których tylko 5 to czysty WYWIAD z Edelmanem. Reszta to RELACJE ODAUTORSKIE Krall, PORTRETY postaci drugoplanowych, retrospekcje, komentarze do dokumentów. FRAGMENTARYCZNOŚĆ: narracja jest NIECHRONOLOGICZNA — przeskakuje między 1942-43 a latami 70., między gettem a szpitalem, między rozmową a relacją odautorską, bez linearnego porządku. Każda część jest jak pamięciowy 'błysk' — fragment, który włącza się i wyłącza. ROLA KRALL JAKO NARRATORKI: 1) PROWOKUJE pytaniami: 'Czy nie dlatego decydujesz się łatwo, bo jesteś oswojony ze śmiercią?' — pytanie, na które Edelman odpowiada zaprzeczeniem ('mam nadzieję, że nie dlatego'). 2) ORGANIZUJE materiał — zestawia plany wojenny i powojenny, buduje paralele (brama Umschlagplatzu / brama szpitala). 3) WPROWADZA POSTACIE drugoplanowe — Pola Lifszyc, Tenenbaumowa, Hellerowa, Klepfisz, Wacław. To Krall decyduje, KOGO opisać. 4) KOMENTUJE reakcje czytelników — opisuje, jak ludzie oburzyli się na 'ryby Anielewicza', że literat S. bronił Edelmana, że amerykański profesor wybuchnął. 5) PRZYWOŁUJE DOKUMENTY — raporty Stroopa, depesze Wolińskiego, wiersz Szlengela, tłumaczenia francuskie ('peinture rouge'). 6) ZADAJE PYTANIE o JĘZYK — problem 'dobierania słów', niemożność przekazania prawdy Zagłady w innym języku. 7) STARAJE SIĘ nie komentować WPROST — oddaje głos Edelmanowi, używa jego cytatów. Ale sam DOBÓR i ORGANIZACJA materiału to jej decyzja. STRATEGIA: Krall jest AKTYWNĄ WSPÓŁTWÓRCZYNIĄ, nie biernym stenografem. Sama forma wywiadu jest INTERPRETACJĄ — pytania prowokują, zestawienia sugerują sens, milczenia po wypowiedziach Edelmana wzmacniają wagę. Dwóch narratorów per 'ty' tworzy intymność rozmowy, ale jednocześnie dystans literacki. Czytelnik widzi obu — Edelmana wspominającego i Krall organizującą wspomnienia. To DEFINICJA REPORTAŻU LITERACKIEGO: literatura faktu z literackim warsztatem.

Co to są 'tragiczne wybory' i czemu są centralnym motywem reportażu?

TRAGICZNE WYBORY to motyw przewijający się przez OBA plany reportażu — sytuacje, w których nie ma dobrych opcji, tylko mniejsze zło. PRZYKŁADY Z GETTA: 1) NUMERKI NA ŻYCIE — Niemcy dali Gminie 40 000 białych kartek. Lekarka Braude-HELLEROWA musiała decydować, KOMU dać. 'Czy jest taka miara, według której można rozstrzygnąć, kto ma prawo żyć?' — pytanie bez odpowiedzi. 2) TENENBAUMOWA — przełożona pielęgniarek, dostała numerek, ale jej córka Deda nie. Oddała córce swój numerek, mówiąc 'Potrzymaj chwilę, ja zaraz wrócę'. Poszła na górę i połknęła luminal. Znaleźli ją nazajutrz jeszcze żywą. Deda przeżyła kilka miesięcy, miała 'kilka naprawdę dobrych miesięcy', zakochała się — ale i ona zginęła. 3) PIELĘGNIARKA (19 lat) DUSI NOWORODKA poduszkami, bo na dole już wygarniają ludzi. Lekarz NIE MÓWI ANI SŁOWA, dziewczyna 'sama wiedziała'. 4) EDELMAN ODMAWIA PROSTYTUKOM wyjścia kanałami. Sam nie chce tłumaczyć: 'nie każ mi dzisiaj tłumaczyć'. Prawdopodobne powody: ograniczona liczba miejsc w ciężarówce, brak adresów, ochrona swoich ludzi. 5) FRANIA musi ODEPCHNĄĆ MATKĘ: 'Mamo, no idź już'. Matka nie ma numerka. 6) CÓRKA ZASTĘPCY KOMENDANTA Umschlagplatzu — ojciec liczył deportowanych ('jeden — dwa — trzy — tysiąc'), pieniądze przeznaczał na ukrywanie córki. ŻOB go zastrzelił za odmowę pieniędzy na broń. Kobieta pyta: 'Czy w ogóle mieliście prawo wybierania dla niego śmierci?'. 'O dwa rewolwery wam chodziło. Albo o cztery miesiące mojego życia'. PRZYKŁADY ZE SZPITALA: 1) Profesor MOLL — przez rok ODMAWIA operacji Bubnerowej, 13 pacjentów umiera, za 14. razem mówi 'Spróbujemy'. Strach: oskarżenie 'ON EKSPERYMENTUJE NA CZŁOWIEKU'. 2) Operacja Rudnego w stanie ostrym — pierwsza taka, ryzyko ogromne. 3) Doktor Zadrożna: 'No wiesz? W waszej sytuacji?' — nieudana operacja pogorszyłaby reputację zawodową. CO ŁĄCZY: w obu kontekstach nie ma dobrych wyborów, jest tylko MNIEJSZE ZŁO. Decyzja o życiu jednych oznacza skazanie innych. PARALELIZM: w getcie ratowanie jednego = skazywanie drugiego (jedna numerka). W szpitalu ryzyko operacji = możliwa śmierć pacjenta, ale brak operacji = pewna śmierć. PRZESŁANIE: Edelman pokazuje, że W EKSTREMALNYCH sytuacjach (Zagłada, ostry zawał) tradycyjna etyka 'nie zabijaj', 'nie szkodź' STAJE SIĘ NIEMOŻLIWA — każda decyzja przynosi szkodę. Człowiek musi wybierać, biorąc na siebie ciężar tej odpowiedzialności. To nie cynizm — to TRAGICZNA ŚWIADOMOŚĆ. Stąd jego waga 'większej odpowiedzialności za życie' — kto widział masową śmierć, ten wie, że każde życie jest bezcenne, i bierze na siebie ciężar tragicznych decyzji.

Zdążyć przed Panem Bogiem — zadania maturalne

Wypróbuj pytania z tematu „Zdążyć przed Panem Bogiem"

Sprawdzian z lektury „Zdążyć przed Panem Bogiem”: co musisz mieć w głowie

Jak zbudowany jest reportaż „Zdążyć przed Panem Bogiem”

Chronologia: 16 kroków po wątkach

Kto jest kim

Sceny, o które pytają, z cytatem z tekstu

Czerwony sweter i dwa rewolwery

Chleb na Umschlagplatzu

Wybór sposobu umierania

Miła 18: symbol, którego Edelman nie chce

Żyd na beczce

„Jak barany”? Spór o godność ofiar

Czternasta pacjentka: pani Bubnerowa

Profesor w gabinecie przed operacją Rzewuskiego

Świeczka i Pan Bóg

Jeden do czterystu tysięcy

Liczby, które trzeba pamiętać

Jak wyglądają pytania: 88 zadań z reportażu „Zdążyć przed Panem Bogiem” w banku

Fakty i postacie

Sceny i historie

Postawa Edelmana

Interpretacja i forma

Pytania jawne CKE z reportażu „Zdążyć przed Panem Bogiem” (matura ustna)

Do przeczytania przed sprawdzianem

Zdążyć przed Panem Bogiem — co musisz umieć

Ramy reportażu i gatunek

Marek Edelman — bohater i jego biografia

Dwóch narratorów — Krall i Edelman

Tytuł — Zdążyć przed Panem Bogiem

Plan wojenny — akcja likwidacyjna 1942

Plan wojenny — powstanie i finał 1943

Plan powojenny — szpital Profesora Molla

Antypatos i demitologizacja

Piękna vs nieestetyczna śmierć

Tragiczne wybory moralne

Słynne cytaty Edelmana

Motywy łączące plan wojenny i powojenny

Pozostałe motywy — żółte kwiaty, beczka, dobieranie słów

Konteksty (PR) — wywiad z Wajdą, raporty Stroopa, BBC

Tu uczniowie najczęściej tracą punkty

Kluczowe pojęcia i terminy

Zobacz, jak wyglądają zadania z działu „Zdążyć przed Panem Bogiem"

Jaką myślą zamyka się reportaż Hanny Krall?

Porównaj pomnik nad grobami na cmentarzu żydowskim z tym, jak według reportażu naprawdę wyglądali powstańcy. Jaki sens ma to zestawienie?

Połącz postacie z getta z tym, co o nich mówi reportaż.

Które stwierdzenia o Profesorze (Janie Mollu) są zgodne z reportażem?

Czy walka o życie drugiego człowieka może nadać sens doświadczeniu ocalałego? Rozważ problem, odwołując się do „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall, innej lektury obowiązkowej oraz wybranego kontekstu. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 300 wyrazów.

Rozkład 88 zadań w dziale „Zdążyć przed Panem Bogiem" po typach

Strategia opanowania działu

FAQ — Zdążyć przed Panem Bogiem

Powiązane działy

Zdążyć przed Panem Bogiem do matury 2027