Człowiek wobec przeznaczenia „Antygona” – pytanie jawne 9
Człowiek wobec przeznaczenia. Omów zagadnienie na podstawie Antygony Sofoklesa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Słowo „wobec” podpowiada, o co chodzi: nie o samo fatum, tylko o to, jak człowiek się wobec niego zachowuje. Czy się poddaje, buntuje, próbuje je przechytrzyć, czy w ogóle go nie dostrzega? W „Antygonie” każda z głównych postaci odpowiada na to inaczej.
Nad córkami Edypa ciąży klątwa rodu: Edyp sam pozbawił się wzroku, jego żona i matka zarazem popełniła samobójstwo, a obaj synowie zginęli, walcząc przeciw sobie pod Tebami. Chór kilka razy przypomina, że nieszczęście przechodzi tu z pokolenia na pokolenie. A jednak bohaterowie sami podejmują decyzje: Antygona wybiera pogrzeb brata, Ismena wybiera posłuszeństwo, Kreon odrzuca kolejne ostrzeżenia.
Najlepiej oceniana odpowiedź nie rozstrzyga sporu na skróty („wszystko z góry ustalone” albo „los nic nie znaczy”). Pokazuje napięcie: przeznaczenie wyznacza ramy, ale o tym, jak człowiek w nich postąpi, decyduje on sam – i za to też odpowiada.
Możliwa teza
W „Antygonie” klątwa rodu i wyroki bogów tworzą tło, przed którym nie da się uciec, ale bohaterowie nie są marionetkami: ich własne wybory – odwaga Antygony, ostrożność Ismeny, upór Kreona – sprawiają, że przeznaczenie się dopełnia.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Ismena przypomina dzieje rodu (prolog) Siostry wiedzą, jakie nieszczęścia spadły na ich rodzinę; jedna mimo to działa, druga boi się następnej klęski.
- 2 Pieśń o klątwie Labdakidów (stasimon II) Chór nazywa przeznaczenie wprost: cierpienie przodków przechodzi na potomków i nie daje ulgi.
- 3 Antygona przyznaje się do czynu (epejsodion II) Bohaterka świadomie wybiera śmierć za pogrzeb brata; to argument, że człowiek może własną decyzją nadać sens temu, co mu przeznaczone.
- 4 Ostatnia rozmowa Antygony z Chórem (epejsodion IV) W obliczu śmierci Antygona mówi o losie, klątwie i bracie, a Chór widzi w jej drodze także własny wybór; scena pełna wahania.
- 5 Tyrezjasz i spóźnione ustępstwo (epejsodion V) Kreon ugina się dopiero wobec konieczności; ratunek przychodzi za późno – człowiek, który zbyt długo walczy z wolą bogów, przegrywa.
- 6 Kreon nad ciałem syna (eksodos) Król widzi w swojej klęsce zarazem cios boga i własny obłęd; Chór zamyka sprawę przestrogą, że przeznaczenia nikt nie uniknie.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy. Dobrze, żeby dotyczył właśnie losu i wolności człowieka, a nie Grecji w ogóle.
Najbliżej leży kontekst mitologiczny: dzieje rodu Labdakidów i los Edypa, który chciał uciec przed wyrocznią. Pasuje też kontekst filozoficzny (spór o to, czy człowiek jest wolny, czy wszystko jest z góry przesądzone; greckie pojęcia mojry i fatum), religijny (rola wyroczni i wróżbitów w świecie Greków) lub literacki – inny bohater, który mierzy się z przepowiednią albo losem.
Z kontekstu mitologicznego wybierz tylko to, co wiąże się z Twoją tezą. Wystarczy powiedzieć, że Edyp nie uniknął przepowiedni, choć próbował, i zapytać, czy jego córka jest w innej sytuacji.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze możesz dostać do 8 punktów. Ocena 5–8 pkt wymaga kontekstu wykorzystanego przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu – najwyżej 4 punkty.
Jakość argumentacji
Argumentacja może być bogata, zadowalająca lub powierzchowna. W tym pytaniu bogata to zwykle taka, która pokazuje kilka postaw wobec losu (Antygona, Ismena, Kreon), korzysta z pieśni Chóru i rozważa, gdzie kończy się przeznaczenie, a zaczyna odpowiedzialność.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe zabierają punkt; trzy lub więcej albo błąd kardynalny zerują zadanie i kompozycję. Kardynalny byłby np. wtedy, gdy przeniesiesz do „Antygony” wydarzenia z innej tragedii o Edypie, jakby rozgrywały się na scenie, albo pomylisz, kto z rodziny Kreona ginie i w jaki sposób.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wstęp, część zasadnicza i zakończenie muszą tworzyć logiczną całość. Długie streszczenie mitu o Edypie, które nie prowadzi do wniosku o „Antygonie”, to treść zbędna i kosztuje punkt. Wnioski bez uzasadnienia albo sprzeczności – 0.
Czas
Do 15 minut przygotowania i do 10 minut na oba monologi łącznie; na „Antygonę” wypada ok. 5 minut. Komisja przerywa dopiero po upływie czasu.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
W rozmowie padają 1–3 pytania, bez dopytywania o szczegóły fabuły. Co najmniej jedno dotyczy Twojego zdania, np. czy wierzysz, że o życiu człowieka decyduje los. Odpowiadaj rzeczowo i rozwijaj myśl. Język ocenia się przez cały egzamin.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie człowiek sam decyduje o swoim życiu, czy w dużej mierze dziedziczy je po rodzinie?
- Czy Antygona mogła uniknąć śmierci? Co by musiała zrobić i czy byłaby to dobra decyzja?
- Czy wiara w przeznaczenie pomaga, czy przeszkadza w podejmowaniu decyzji?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Bohaterowie jako marionetki losu Teza, że wszystko było z góry ustalone, pomija decyzje, które padają na scenie: Antygona wybiera pogrzeb, Ismena posłuszeństwo, Kreon odrzuca rady syna i wróżbity. Bez nich nie da się odpowiedzieć na pytanie, jak człowiek zachowuje się wobec losu.
- 2 Sceny z innej tragedii o Edypie Edyp w „Antygonie” nie występuje, a bracia nie żyją już w chwili rozpoczęcia akcji. Opowiadanie o wyroczni, Sfinksie czy wędrówce ślepego ojca tak, jakby działo się w tym dramacie, to falsyfikacja fabuły. Możesz o tym mówić tylko jako o kontekście.
- 3 Kreon, który nie ustępuje Po przepowiedni Tyrezjasza i radzie Chóru Kreon zmienia decyzję i idzie uwolnić Antygonę – tyle że za późno. Twierdzenie, że trwał w uporze do końca, to błąd rzeczowy i strata najlepszego argumentu o spóźnionym zrozumieniu.
- 4 Fatum jako chrześcijańska opatrzność Greckie przeznaczenie nie jest dobrą wolą Boga, który prowadzi człowieka ku zbawieniu. To bezosobowa siła; Chór przypomina, że nie uszły jej nawet postacie z boskiego rodu. Pomieszanie tych pojęć jest anachronizmem i osłabia kontekst.
- 5 Przeznaczenie tylko w losie Antygony Klęska spada także na dom Kreona: ginie jego syn i żona. Pominięcie tego sprawia, że odpowiedź jest jednostronna. Zestawienie dwóch rodzin daje argumentację wieloaspektową.
- 6 Pominięcie Ismeny Z czworga dzieci Edypa tylko Ismena zostaje przy życiu. Jej postawa – ostrożność w prologu, a później gotowość, by dzielić z siostrą winę – pokazuje inną drogę wobec rodowej klątwy i dobrze uzupełnia obraz Antygony.
Opracowanie „Antygona” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 9
- 2 wzorcowe wypowiedzi na to pytanie, każda z inną tezą (ok. 620–670 słów, około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, trzy argumenty, kontekst i podsumowanie
- 9 cytatów do tego pytania w banku cytatów, z miejscem w dramacie
- Stanowiska 7 badaczy „Antygony” do tego pytania, z przypisami do prac naukowych
- 3 gotowe konteksty z uzasadnieniem
- 5 haseł z teorii tragedii (konflikt racji i tragizm, wina tragiczna, hybris, fatum, chór)
- 6 sporów badaczy, 3 plany wypracowań i oba pytania jawne z „Antygony” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 9 („Antygona”): najczęstsze pytania
Ile mam czasu na tę wypowiedź?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę opowiedzieć mit o Edypie?
Skąd pochodzi to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
