Na czym polega ludowa sprawiedliwość? „Ballady i romanse” – pytanie jawne 20
Na czym polega ludowa sprawiedliwość? Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci ballad Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Pytanie zaczyna się od „na czym polega”, więc komisja czeka na opis zasady, a nie na listę ballad. Musisz powiedzieć, kto w balladach wymierza sprawiedliwość, za jakie winy, w jaki sposób i czy zostawia miejsce na przebaczenie. Ballady są materiałem dowodowym.
Polecenie mówi o znanych Ci balladach, czyli wybór należy do Ciebie. Dwie, trzy dobrze omówione wystarczą, byle pokazywały różne strony tej samej zasady: zbrodnię i karę, złamaną przysięgę, pychę wobec zakochanego, a dla kontrastu nagrodę albo przypadek, w którym kary nie ma.
Najczęstsza pułapka to mylenie sprawiedliwości ludowej z sądem ludzkim. W balladach nie sądzi ani król, ani gromada. Karę przynosi świat nadprzyrodzony: zmarły, przyroda, istota z jeziora. Przy tym bywa ona surowsza, niż podpowiadałoby nasze poczucie miary.
Możliwa teza
Ludowa sprawiedliwość w balladach Mickiewicza to przekonanie, że żadna wina nie ujdzie bezkarnie, a karę wymierza świat nadprzyrodzony: surowo, nieuchronnie i często w formie, która odbija samą winę.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Zbrodnia ukryta pod kwiatami („Lilije”, początek ballady) Wina w czystej postaci: pani zabija męża, potajemnie go grzebie i obsiewa grób, żeby nikt go nie znalazł.
- 2 Wizyty u pustelnika („Lilije”, środkowa część) Zasada całego cyklu w ustach pustelnika i warunek możliwej łaski: skrucha, której pani nie okazuje.
- 3 Powrót zmarłego męża („Lilije”, finał w świątyni) Kara dosięga wszystkich winnych, także braci zrywających kwiaty z grobu, a pani sama, nieświadomie, wywołuje męża.
- 4 Złamana przysięga strzelca („Świtezianka”) Kara za niewierność wymierzona przez tę samą dziewczynę, której strzelec przysięgał; surowość mimo „formalnej” zdrady.
- 5 Krysia i wyschnięta rzeczka („Rybka”) Pan porzuca uwiedzioną dziewczynę, a kara przychodzi bez widocznego sprawcy; świat sam przywraca porządek.
- 6 Modlitwa dzieci („Powrót taty”) Druga strona tej samej zasady: szczera wiara zostaje nagrodzona, a zbójca dostaje szansę na poprawę.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy. Do tego pytania pasuje taki, który tłumaczy, skąd w balladach przekonanie o nieuchronnej karze albo z czym można je porównać.
Możesz wybrać kontekst kulturowy (romantyczne zainteresowanie ludem i zbieranie pieśni, ludowe wierzenia o grobach i duszach zmarłych), biograficzny (podania, które Mickiewicz znał z dzieciństwa i z ludowych jarmarków), historyczny (tło wyprawy króla Bolesława w „Lilijach”) albo literacki (antyczne tragedie o kobietach, które zabijają mężów, lub inny utwór o winie i karze).
Kontekst powinien coś wyjaśniać. Jeśli mówisz o wierzeniach ludowych, pokaż, jak tłumaczą one konkretny szczegół ballady, na przykład to, czemu zerwanie lilii z mogiły ściąga karę.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze jest do 8 punktów. Przedział 5–8 pkt wymaga, by obok zagadnienia i ballad pojawił się kontekst wykorzystany przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu górna granica to 4 punkty.
Jakość argumentacji
Argumentacja bogata jest pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa i z własnym namysłem, zadowalająca pogłębiona i z przykładami, powierzchowna ogólnikowa. Tutaj wieloaspektowość to różne winy, różni wykonawcy kary i przynajmniej jeden kontrast: nagroda albo wyjątek od reguły.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt, trzy i więcej albo błąd kardynalny dają 0 za zadanie i 0 za kompozycję. Kardynalny byłby na przykład opis „Świtezianki”, w którym strzelec dochowuje przysięgi, albo przypisanie zabójstwa męża komuś innemu niż pani z „Lilij”.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wstęp z tezą, rozwinięcie i zakończenie muszą się logicznie wiązać. Przy kilku balladach łatwo o wyliczankę; porządkuj je według zasady (wina, kara, nagroda), a nie według kolejności w tomie.
Czas
Masz do 15 minut na przygotowanie, do 10 minut na obie wypowiedzi monologowe razem i do 5 minut na rozmowę. Na to pytanie zostaje około 5 minut, więc jedna ballada omówiona szerzej i dwie krócej to rozsądny plan.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Komisja zada od 1 do 3 pytań, nie o drobiazgi fabuły, w tym co najmniej jedno o Twoje zdanie. Odpowiadaj konkretnie. Język oceniany jest w całym egzaminie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy kary w balladach wydają Ci się sprawiedliwe? Którą uważasz za przesadną i dlaczego?
- Czy wiara w to, że zło zawsze spotyka odpłata, jest według Ciebie potrzebne ludziom także dziś?
- Czy wierność danemu słowu jest wartością, którą warto stawiać tak wysoko jak w balladach?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Strzelec zdradził dziewczynę z inną W „Świteziance” kusicielka z jeziora okazuje się tą samą dziewczyną, której strzelec przysięgał. Zdrada jest więc formalna, a kara mimo to bezlitosna, i to jest najciekawszy argument tej ballady.
- 2 Wskazanie sprawcy kary w „Rybce” Sprawca kary nie zostaje w „Rybce” nazwany. Zostają wyschnięta rzeczka i głaz podobny do dwóch ciał. Twierdzenie, że zrobiła to Krysia albo świtezianki, to dopisywanie fabuły.
- 3 Sprawiedliwość jako ludzki sąd W balladach nikt nie staje przed sądem ani nie jest karany przez gromadę. Karę przynoszą zmarli, przyroda i istoty nadprzyrodzone. Mylenie tego z samosądem zmienia sens pytania.
- 4 „Pani Twardowska” jako przykład kary Tu kary nie ma: Twardowski wymyka się diabłu dzięki warunkowi umowy. Ta ballada przydaje się jako wyjątek albo żartobliwy kontrast, nie jako dowód nieuchronnej kary.
- 5 Pomieszane bohaterki Krysia jest z „Rybki”, Maryla pokutująca w czyśćcu z „To lubię”, a bohaterowie „Lilij” są bezimienni. Przeniesienie bohaterki do cudzej ballady to błąd rzeczowy.
- 6 Same kary, bez nagrody i bez skruchy Ludowa sprawiedliwość także nagradza („Powrót taty”) i zostawia miejsce na łaskę przy szczerej skrusze, którą odrzuca pani z „Lilij”. Pominięcie tego daje obraz jednostronny.
Opracowanie „Ballady i romanse” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 20
- Trzy wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (każda ok. 400–415 słów, około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 23 cytaty do tego pytania w banku cytatów, z komentarzem
- 10 fragmentów ballad do tego pytania, każdy z omówieniem
- Stanowiska 8 badaczy z przypisami do prac naukowych (i kolejnych, których przywołują)
- 5 kontekstów z uzasadnieniem: dwa kulturowe, biograficzny, historyczny i literacki
- Omówienie wszystkich 14 utworów cyklu z tym, kto zawinił i kto karze, spory badaczy (5 tematów), 3 plany wypracowań i oba pytania jawne z ballad w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 20 („Ballady i romanse”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Ile ballad omówić?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
