Świat ducha a świat rozumu „Romantyczność” – pytanie jawne 19
Świat ducha a świat rozumu. Omów zagadnienie na podstawie Romantyczności Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Zagadnienie dotyczy jednej ballady, „Romantyczności”, i sporu, który się w niej toczy: czy prawdę o świecie poznaje się zmysłami i nauką, czy także uczuciem i wiarą. Komisja chce usłyszeć, kto w balladzie reprezentuje które stanowisko i jak narrator rozstrzyga ten spór.
Uczestników jest więcej niż dwóch. Dziewczyna widzi zmarłego ukochanego, gromada nic nie widzi, ale wierzy, starzec niczego nie widzi i niczemu nie wierzy, a narrator na oczach słuchacza zmienia zdanie. Dobra odpowiedź śledzi tę przemianę, zamiast od razu ogłaszać zwycięstwo serca nad rozumem.
Pułapka polega na uproszczeniu. Narrator nie mówi, że wiedza starca jest fałszywa. Mówi, że w tej sprawie uczucie i wiara przemawiają do niego mocniej, a rozum zna tylko jeden rodzaj prawdy. To zmiana hierarchii, a nie wyrzucenie rozumu, i takie rozróżnienie podnosi ocenę.
Możliwa teza
Ballada nie przekreśla rozumu, ale stawia nad nim czucie i wiarę: tylko one pozwalają dostrzec miłość, która trwa po śmierci, a tego żadne mierzenie nie wykaże.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Motto z „Hamleta” (przed tekstem ballady) Widzenie wewnętrzne zamiast oczu ciała zapowiada spór o to, czy taki ogląd jest poznaniem, czy złudzeniem.
- 2 Przechodzień na rynku (początek ballady) Narrator zaczyna jako rozsądny obserwator: w biały dzień widzi tylko dziwne gesty dziewczyny i nikogo przy niej.
- 3 Monolog Karusi (środkowa część ballady) Dla dziewczyny zmarły Jasieńko jest obecny naprawdę: widzi go, czuje jego dotyk, boi się go i jednocześnie chce z nim odejść.
- 4 Gromada mówi pacierze (reakcja tłumu na upadek dziewczyny) Lud nic nie widzi, a jednak wierzy, bo wnioskuje z miłości tych dwojga; narrator przyłącza się do modlitwy.
- 5 Wystąpienie starca (przedostatnia część ballady) Głos rozumu, który ufa tylko zmysłom i przyrządom, a wizję i wiarę nazywa wymysłem; jako jedyny nie okazuje dziewczynie współczucia.
- 6 Odpowiedź narratora (ostatnia strofa) Podział na prawdy martwe i żywe oraz wezwanie, by patrzeć sercem; tu pada rozstrzygnięcie całej ballady.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy. Do „Romantyczności” najłatwiej znaleźć kontekst historycznoliteracki, bo sama ballada wyrosła ze sporu o to, czym ma być poezja i jak poznaje się świat.
Sprawdzi się kontekst historycznoliteracki (spór klasyków z romantykami i stanowisko oświeceniowych uczonych, którzy fantastykę i wiarę w duchy uważali za zabobon), programowy (przedmowa Mickiewicza do tomu z 1822 roku o poezji romantycznej), literacki (motto z „Hamleta” Szekspira i scena spotkania z duchem ojca) albo filozoficzny (empiryzm oświecenia wobec poznania przez intuicję).
Powiąż kontekst z którymś z bohaterów ballady. Jeśli mówisz o sporze klasyków z romantykami, pokaż, że starzec mówi językiem jednej strony, a narrator wybiera drugą.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze dostaniesz do 8 punktów. Wynik 5–8 pkt jest możliwy, gdy oprócz zagadnienia i ballady pojawi się kontekst, przynajmniej częściowo funkcjonalny. Bez kontekstu najwięcej, co można uzyskać, to 4 punkty.
Jakość argumentacji
Argumentacja bogata jest pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa i z własnym namysłem, zadowalająca pogłębiona i z przykładami, powierzchowna ogólnikowa. Przy krótkiej balladzie wieloaspektowość znaczy: rozróżniasz głosy dziewczyny, ludu, starca i narratora oraz zauważasz, że narrator zmienia stanowisko.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe to minus punkt; trzy lub więcej albo błąd kardynalny to 0 za zadanie i 0 za kompozycję. Kardynalny byłby na przykład opis zakończenia, w którym Karusia odchodzi z duchem albo umiera, albo przemieszanie jej historii z fabułą innej ballady.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wstęp z tezą, rozwinięcie i zakończenie mają być połączone logicznie. Brak wstępu lub zakończenia albo omawianie innych ballad bez związku z zagadnieniem kosztuje punkt, a sprzeczności i wnioski bez uzasadnienia dają 0.
Czas
Część ustna trwa 30 minut: do 15 minut przygotowania, do 10 minut na obie wypowiedzi monologowe i do 5 minut rozmowy. Na to pytanie zostaje około 5 minut, czyli dość, by przejść przez balladę od początku do końca.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Komisja zada od 1 do 3 pytań, bez pytań o szczegóły tekstu, i przynajmniej jedno będzie o Twoje zdanie. Odpowiadaj rzeczowo i na temat. Język ocenia się w ciągu całego egzaminu.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie są sprawy, których nauka nie potrafi wyjaśnić? Podaj przykład.
- Kto Twoim zdaniem ma w balladzie rację: starzec czy narrator? A może obaj?
- Czy współczucie może być sposobem poznawania drugiego człowieka?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Kto mówi o szkiełku i oku Starzec powołuje się na swoje oko i szkiełko, ale formułę zestawiającą czucie i wiarę ze szkiełkiem i okiem mędrca wypowiada narrator, który ocenia nią starca. Nie mówi jej ani Karusia, ani tłum.
- 2 Starzec z nazwiskiem W balladzie starzec nie ma imienia. To, że stoi za nim konkretny wileński uczony, jest interpretacją. Mów „starzec, w którym widziano znanego uczonego”, a nie „uczony X mówi w balladzie”.
- 3 Narrator wyrzuca rozum Narrator przyznaje mędrcowi wiedzę, tylko o innym rodzaju prawd, i deklaruje jedynie, że w tej sprawie bardziej ufa uczuciu i wierze. Twierdzenie, że ballada odrzuca naukę w całości, to uproszczenie, za które spada ocena argumentacji.
- 4 Pomylone imiona i ballady Imiona Karusi i Jasia padają w balladzie dopiero w okrzyku gromady. Krysia to bohaterka „Rybki”, a dziewczyna znad Świtezi pochodzi z innej ballady. Przeniesienie ich do „Romantyczności” to błąd rzeczowy.
- 5 Zakończenie z „Ucieczki” Karusia nie odchodzi za zmarłym. Spotkanie urywa się o świcie, z pianiem koguta, a ona upada na ziemię. Odejście z umarłym dzieje się w innej balladzie Mickiewicza, wydanej później i poza tym cyklem.
- 6 Rozstrzyganie, czy Karusia jest szalona Ballada nie pokazuje ducha, tylko gesty dziewczyny, i tej kwestii nie zamyka. Możesz bronić jednej odpowiedzi, ale powiedz, że to Twoja interpretacja. Ogłoszenie jej jako faktu brzmi jak nieuważna lektura.
Opracowanie „Ballady i romanse” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 19
- Trzy wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (każda ok. 400–420 słów, około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 24 cytaty do tego pytania w banku cytatów, z komentarzem
- 10 fragmentów ballad do tego pytania, każdy z omówieniem
- Stanowiska 12 badaczy z przypisami do prac naukowych (i kolejnych, których przywołują)
- 5 kontekstów z uzasadnieniem: dwa historycznoliterackie, programowy i dwa literackie
- Omówienie wszystkich 14 utworów cyklu, spory badaczy (5 tematów), 3 plany wypracowań i oba pytania jawne z ballad w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 19 („Romantyczność”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę mówić o innych balladach?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
