Obyczaj i tradycja w „Chłopach” Reymonta „Chłopi” – pytanie jawne 47
Obyczaj i tradycja w życiu społeczeństwa. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Chłopów Władysława Stanisława Reymonta. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Zagadnienie mówi o społeczeństwie, a nie o jednym bohaterze. Komisja chce usłyszeć, do czego obyczaj służy mieszkańcom Lipiec: jak porządkuje im rok i życie, kogo łączy, komu wyznacza gorsze miejsce i co się dzieje z tym, kto się mu nie podporządkuje. Sam katalog świąt i obrzędów to za mało – po każdej scenie powiedz, co z niej wynika dla wspólnoty.
Powieść ułatwia to zadanie, bo każda z jej czterech części nosi nazwę pory roku, a w każdej wieś przeżywa swoje święta i prace polowe. Masz do wyboru zmówiny, wesele, Wigilię, Wielkanoc, Boże Ciało, pogrzeby i początek żniw. Polecenie mówi o znanych Ci fragmentach, więc nie musisz znać całości, ale sceny, które przywołasz, muszą się zgadzać z tekstem.
Pułapka: łatwo opowiedzieć o tradycji wyłącznie jak o pięknym folklorze albo wyłącznie jak o opresji. Najwyżej ocenisz się wtedy, gdy pokażesz obie strony – obyczaj daje ludziom poczucie ładu i przynależności, ale ten sam obyczaj utrwala podział na bogatych i biednych i bywa uzasadnieniem dla okrucieństwa.
Możliwa teza
W Lipcach tradycja jest kręgosłupem wspólnoty: wyznacza czas zabawy, pracy i modlitwy, a nawet żebraczce pozwala odejść z godnością. Ta sama tradycja mierzy jednak ludzi morgami ziemi i staje się bronią gromady przeciw każdemu, kto do niej nie pasuje.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Zmówiny u Dominikowej (cz. I (Jesień), rozdz. VIII) Małżeństwo zawierane według dawnego wzoru okazuje się przede wszystkim umową o ziemię między dwiema rodzinami.
- 2 Wesele Boryny i oczepiny (cz. I (Jesień), rozdz. XI) Obrzęd łączy wieś we wspólnym przygotowaniu, a zarazem pokazuje, kto jest ważny, a kogo w ogóle nie zaproszono; prośba Jagny o warkocz to jedyny jej sprzeciw wobec zwyczaju.
- 3 Wigilia i pasterka (cz. II (Zima), rozdziały IV i V) Święto na jeden wieczór wyrównuje różnice między chałupami i łączy dom, oborę i kościół; przy ołtarzu widać jednak, że Antek bez ziemi traci miejsce wśród gospodarzy.
- 4 Wielkanoc i Boże Ciało bez lipieckich gospodarzy (cz. III (Wiosna), rozdziały IV, V i IX) Obrzędy odbywają się jak co roku, ale honorowe miejsca zajmują ludzie z innych wsi, bo gospodarze z Lipiec po bitwie o las trafili za kraty – rytuał trwa, choć wspólnota jest okaleczona.
- 5 Śmierć Agaty (cz. IV (Lato), rozdz. XI) Uboga krewna Kłębów spełnia marzenie o śmierci takiej, jaka przysługuje gospodyniom; obyczaj daje jej szacunek, którego nie miała za życia.
- 6 Sąd nad Jagną i pierwszy pokos (cz. IV (Lato), rozdz. XIII) Gromada powołuje się na dawne zwyczaje, by usprawiedliwić wygnanie Jagny, a zaraz potem rusza do żniw z modlitwą, jakby nic się nie stało.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowym elementem polecenia. Przy obyczaju i tradycji wybór jest szeroki, bo „Chłopi” od początku byli czytani także jako opis prawdziwej kultury ludowej.
Pasuje kontekst etnograficzny (Reymont znał wieś z własnych obserwacji, ale Lipce są syntezą wielu wsi, a niektóre zwyczaje w powieści nie zgadzają się z tym, co wiadomo o jednym regionie), historycznoliteracki (Nagroda Nobla z 1924 r. przyznana właśnie za tę powieść), historyczny (wieś kilkanaście lat po uwłaszczeniu, z pamięcią pańszczyzny i nieufnością wobec dworu), filmowy (adaptacja z 2023 r., która inaczej niż powieść pokazuje gromadę i los Jagny) albo literacki (np. obyczaj szlachecki w „Panu Tadeuszu”, który głównie łączy i chroni).
Kontekst wpleć w argument. Jeśli sięgasz po etnografię, powiedz, co wynika z tego, że Reymont układał obyczaje w literacką całość, a nie spisywał ich z jednej wsi. Jeśli wybierasz film, wskaż konkretną różnicę i powiedz, co zmienia w odczytaniu tradycji.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Lektura we fragmentach
Sformułowanie „znanych Ci fragmentów” oznacza, że komisja nie wymaga znajomości wszystkich czterech części. Ocenia to, co przywołasz: czy sceny są opisane trafnie i czy naprawdę mówią coś o roli obyczaju we wspólnocie. Dwa lub trzy obrzędy znane dokładnie dadzą więcej niż przegląd całego roku z drugiej ręki.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca czy powierzchowna. W tym pytaniu bogata znaczy zwykle: nie tylko opisujesz zwyczaje, ale wyjaśniasz, jaką funkcję pełnią, i pokazujesz zarówno ich wartość, jak i koszt dla jednostki.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów – na przykład twierdzenie, że to Boryna wypędził Jagnę ze wsi (umiera wcześniej, wiosną), albo że Antek stanął w jej obronie przed gromadą.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0. Na wypowiedź masz około 5 minut z 10 przeznaczonych na oba monologi.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o szczegóły fabuły; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie tradycja może usprawiedliwiać krzywdę człowieka? Uzasadnij.
- Które obyczaje opisane w „Chłopach” przetrwały do dziś i czy znaczą to samo co wtedy?
- Czy wspólnota może się obyć bez wspólnych obyczajów?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Powieść kończy się dożynkami Dożynek w „Chłopach” nie ma. Ostatnia scena to początek żniw: ludzie stają na zagonach, modlą się i dopiero wtedy biorą się do koszenia. Opowiadanie o wieńcu dożynkowym i zabawie po zbiorach to błąd rzeczowy, a do tego gubi mocny argument – że rok obrzędowy rusza od nowa tuż po wygnaniu Jagny.
- 2 Kolędnicy z gwiazdą i turoniem Zimą w Lipcach nie chodzą kolędnicy z szopką, Herodem czy turoniem. Po kolędzie chodzi proboszcz w asyście dwóch organiściaków i święci chałupy oraz obejścia. Dopisywanie obrzędów znanych z innych utworów albo z podręcznika o kulturze ludowej to typowy sposób na błąd rzeczowy w tym pytaniu.
- 3 Boryna jako siewca z pierwszego rozdziału Chłop siejący zboże na jesiennym polu na początku powieści nie ma imienia – to obraz całego stanu chłopskiego, nie portret Boryny. Boryna wykonuje gest siewcy dopiero umierając: nocą, wiosną, idzie na swój zagon i rzuca garściami ziemię zamiast ziarna. Pomylenie tych dwóch scen psuje argument o pracy jako obrzędzie.
- 4 Lipieccy gospodarze w procesji i przed ołtarzem W Wielkanoc i Boże Ciało gospodarzy z Lipiec nie ma we wsi: po bitwie o las trafili do więzienia w mieście. Ich miejsca w kościele i przy baldachimie zajmują ludzie z innych wsi. Kto opisuje procesję z Boryną albo Antkiem pod baldachimem, popełnia błąd rzeczowy i traci najlepszy przykład tego, że obrzęd trwa nawet wtedy, gdy wspólnota jest rozbita.
- 5 Opowiadanie filmu z 2023 r. zamiast powieści Adaptacja różni się od tekstu Reymonta. W filmie gromada jest głównie tłem dla romansu, a scena wygnania Jagny kończy się inaczej niż w książce; pominięto też finałowe wyjście wsi do żniw. Film możesz przywołać jako kontekst, ale tylko wtedy, gdy wyraźnie oddzielisz go od powieści.
- 6 Tradycja tylko jako piękny folklor Wyliczenie świąt i potraw bez komentarza to argumentacja powierzchowna. Powieść pokazuje, że obrzęd ma też drugą stronę: biedoty nie zaprasza się na wesele bogacza, miejsce w kościele zależy od ziemi, a gromada powołuje się na dawne zwyczaje, gdy wywozi Jagnę za wieś. Bez tej drugiej strony trudno o wysoką ocenę.
Opracowanie „Chłopi” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 47
- Trzy wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (każda ok. 580 słów, około 5 minut mówienia)
- 15 scen z cytatami i komentarzem, z oznaczeniem części i rozdziałów
- 45 cytatów do tego pytania w banku cytatów, w 5 grupach (m.in. rok obrzędowy i święta, zmówiny i wesele, prawo gromady i sąd)
- Karty 8 bohaterów najważniejszych dla tego pytania
- Stanowiska 9 badaczy z przypisami do prac naukowych
- 5 kontekstów z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Chłopów” (6 tematów) i 3 plany wypracowań
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 47 („Chłopi”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę znać całą powieść?
Czy muszę dodać kontekst?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
