Czym dla człowieka może być wolność? „Dziady cz. III” – pytanie jawne 28
Czym dla człowieka może być wolność? Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Słowo „może” w pytaniu jest zaproszeniem do pokazania kilku znaczeń wolności, a nie jednej definicji. W „Dziadach” wolność to co innego dla więźnia, co innego dla poety, który chce rządzić duszami, a jeszcze co innego dla zakonnika przesłuchiwanego przez Senatora.
Najprostszy podział, który dobrze porządkuje odpowiedź: wolność zewnętrzna (wyjście z celi, niepodległość narodu) i wewnętrzna (wolność myśli, sumienia, wiary). Dramat pokazuje, że pierwsza bez drugiej nic nie znaczy: Więzień nie cieszy się z uwolnienia, które przychodzi z ręki zaborcy, a zakonnik bez żadnej władzy zachowuje pełną niezależność wobec carskiego urzędnika.
Najciekawsza jest pułapka, w którą wpada Konrad: pragnienie wolności dla narodu zamienia się u niego w pragnienie panowania nad ludźmi. Jeśli to wyjaśnisz, pokażesz, że wolność może być też pokusą.
Możliwa teza
W „Dziadach” prawdziwa wolność jest wewnętrzna i nie da się jej ani podarować, ani odebrać; kto myli ją z władzą, jak Konrad, traci ją pierwszy.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Wieść o uwolnieniu (Prolog) Więzień rozumie, że wolność z łaski zaborcy oznacza wygnanie; swoboda osobista bez wolności ojczyzny jest pusta.
- 2 Monolog ducha nad uśpionym (Prolog) Myśl uwięzionego człowieka ma siłę zdolną obalać trony; wolność myśli jako władza i odpowiedzialność.
- 3 Bajka o zakopanym ziarnie (Scena I) Żegota opowiada, że diabeł nie zniszczy tego, co Bóg zasiał; wolności i wiary nie da się pogrzebać.
- 4 Żądanie rządu dusz (Scena II) Konrad chce wyzwolić naród, ale przez władzę nad ludzkimi uczuciami; wolność przechodzi w panowanie.
- 5 Wolność w Widzeniu (Scena V) Zaborcy szydzą z wolności narodu, a przyszły wybawca ma przynieść ją jako dar z nieba; wymiar narodowy i religijny razem.
- 6 Ksiądz Piotr przed Senatorem (Scena VIII) Zakonnik milczy, przebacza i odpowiada odważnie, choć grozi mu kara; wolność wewnętrzna, której śledztwo nie odbierze.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy. Wolność to temat, przy którym łatwo o kontekst filozoficzny, historyczny i literacki – wybierz jeden i zrób z niego argument.
Z literatury pasuje „Inny świat” Herlinga-Grudzińskiego (wolność wewnętrzna więźnia łagru) albo „Rok 1984” Orwella (system, który chce zniewolić nawet myśli). Z historii – sytuacja ziem zabranych przez Rosję w czasach śledztwa wileńskiego. Z filozofii – egzystencjalne przekonanie, że człowiek zawsze odpowiada za to, co wybiera, nawet w niewoli.
Dobry kontekst coś potwierdza albo z czymś polemizuje. Np. więzień łagru i Więzień z Prologu dochodzą do podobnego wniosku: to, co w człowieku najważniejsze, zostaje wolne mimo krat.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za lekturę do 8 punktów. 5–8 pkt dostaniesz tylko z kontekstem, przynajmniej częściowo funkcjonalnym. Bez niego limit wynosi 4 punkty.
Jakość argumentacji
Argumentacja bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca albo powierzchowna. Pytanie „czym może być” wprost wymaga wieloaspektowości: kilka znaczeń wolności, każde z inną sceną, i Twoja ocena, które jest najważniejsze.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe – minus punkt; trzy lub więcej albo błąd kardynalny – 0 za zadanie i 0 za kompozycję. Kardynalny byłoby np. twierdzenie, że Konrad odzyskuje wolność i wraca do domu, podczas gdy dramat kończy się wywózką na północ.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wstęp, część zasadnicza i zakończenie. Przy pytaniu otwartym („czym może być”) zakończenie powinno zebrać znaczenia w jedno zdanie i wskazać, które według dramatu jest najważniejsze.
Czas
Do 15 minut przygotowania, do 10 minut na obie wypowiedzi monologowe. Około 5 minut na to pytanie: trzy znaczenia wolności z trzema scenami to dobry układ.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Od 1 do 3 pytań po monologach, bez szczegółów fabuły, w tym przynajmniej jedno o Twoje zdanie, np. czy wolność wewnętrzna wystarczy. Liczy się konkretna, poprawna odpowiedź. Język ocenia się w całym egzaminie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie można być wolnym w więzieniu? Uzasadnij.
- Dlaczego pragnienie wolności tak łatwo zamienia się w pragnienie władzy?
- Która wolność jest dla Ciebie ważniejsza: osobista czy wspólnoty, do której należysz?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Wolność tylko jako niepodległość Ograniczenie się do wolności politycznej to jedno znaczenie zamiast kilku. Pytanie „czym może być” wymaga też wolności myśli i sumienia, które w dramacie są równie ważne.
- 2 Więzień cieszy się z uwolnienia Jest odwrotnie: Więzień wie, że wyjście z celi oznacza wygnanie i przyjmuje tę wieść z goryczą. Pomylenie jego reakcji przekręca sens Prologu.
- 3 Konrad jako bezinteresowny bojownik o wolność Konrad chce uszczęśliwić naród, lecz domaga się panowania nad ludzkimi duszami i jest gotów, by sprzeciwiający się mu ludzie cierpieli. Pominięcie tej sprzeczności daje argumentację powierzchowną.
- 4 Bajka Żegoty pomylona z piosenką Feliksa W scenie I padają różne opowieści i pieśni. Bajkę o diable i ziarnie opowiada Żegota, a piosenkę o carze śpiewa Feliks. Przypisanie bajki komuś innemu to błąd rzeczowy.
- 5 Szczęśliwe zakończenie Dramat nie kończy się wyzwoleniem. W ostatniej scenie wozy z więźniami jadą na północ. Teza, że wolność w „Dziadach” zostaje odzyskana, kłóci się z zakończeniem.
- 6 Ksiądz Piotr jako postać bierna i zniewolona Milczenie zakonnika przed Senatorem to wybór, nie uległość. Odpowiada mu odważnie i nie daje się zastraszyć. To najlepszy przykład wolności wewnętrznej w dramacie.
Opracowanie „Dziady cz. III” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 28
- Wzorcową wypowiedź na to pytanie (ok. 430 słów, mieści się w około 5 minutach): wstęp z tezą, trzy argumenty, kontekst i podsumowanie
- 5 cytatów do tego pytania, każdy z numerem sceny, sytuacją i wskazówką, jak go użyć
- Stanowiska 5 badaczy „Dziadów” cz. III z przypisami do prac naukowych
- 3 gotowe konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Dziady” cz. III (5 tematów) i 3 plany wypracowań z kontekstami
- Wszystkie 9 pytań jawnych z „Dziadów” cz. III w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 28 („Dziady cz. III”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę zacząć od własnej definicji wolności?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
