Losy młodzieży polskiej pod zaborami „Dziady cz. III” – pytanie jawne 21
Losy młodzieży polskiej pod zaborami. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Zagadnienie brzmi jak temat z historii, ale komisja nie sprawdza dat ani liczby zesłanych. Chce usłyszeć, co „Dziady” mówią o młodych ludziach złapanych w tryby carskiego śledztwa: co ich spotyka, jak to znoszą i dlaczego władza bierze na cel właśnie ich.
W dramacie młodzież to nie jeden bohater, tylko cała grupa: uczniowie i studenci z Wilna, chłopcy wywożeni kibitkami, syn ślepej wdowy, człowiek złamany latami przesłuchań. Dobra odpowiedź pokazuje kilka losów i układa je w obraz pokolenia. Sam Konrad to za mało.
Uważaj na słowo „zaborami” w liczbie mnogiej. Akcja dotyczy przede wszystkim zaboru rosyjskiego (Wilno, Warszawa), a jedna scena dzieje się pod Lwowem. Możesz to zaznaczyć jednym zdaniem, zamiast udawać, że dramat opisuje wszystkie trzy zabory po równo.
Możliwa teza
Zaborca uderza w młodych z premedytacją, bo to w nich upatruje przyszłości narodu, a „Dziady” pokazują, że ta przemoc nie łamie pokolenia, tylko je hartuje i łączy.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Przedmowa (Przedmowa) Autor wprost nazywa cel śledztwa: zniszczyć nadzieje narodu przez uwięzienie uczniów i studentów.
- 2 Opowieść o kibitkach (Scena I) Relacja z wywożenia skazanych na Sybir, wśród nich dziesięcioletniego chłopca; najmocniejszy obraz krzywdy dzieci.
- 3 Wigilia więźniów w celi (Scena I) Każdy znosi niewolę inaczej: jeden żartuje mimo bólu, inny chce przyjąć winę za kolegów, inny marzy o zemście.
- 4 Historia Cichowskiego (Scena VII) Co lata śledztwa robią z człowiekiem: po powrocie nie ufa nikomu i powtarza, że nic nie powie.
- 5 Matka Rollisona u Senatora (Scena VIII) Los jednego ucznia widziany oczami ślepej matki; pokazuje, że kara spada też na rodzinę.
- 6 Wozy jadące na północ (Scena IX) Zakończenie dramatu: kolejni więźniowie wywożeni w głąb Rosji, wśród nich Konrad.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest częścią polecenia. Nie musi zajmować połowy wypowiedzi, ale powinien coś dodać do Twojej tezy o losie młodego pokolenia.
Najbliżej leży kontekst historyczny: śledztwo przeciw związkom studenckim w Wilnie, w którym sam Mickiewicz był uwięziony, a potem zesłany w głąb Rosji. Dobrze sprawdzi się też kontekst literacki z innej epoki, np. młodzież w „Syzyfowych pracach” (szkoła pod zaborem rosyjskim) albo w „Kamieniach na szaniec” (młodzi pod okupacją).
Porównanie ma pokazać coś konkretnego: że każde pokolenie zniewolonego narodu płaci podobną cenę albo że młodzi odpowiadają na przemoc podobnie – solidarnością i gotowością do ofiary.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze dostajesz do 8 punktów. Wynik 5–8 pkt jest możliwy tylko wtedy, gdy obok zagadnienia i lektury pojawi się kontekst, przynajmniej częściowo funkcjonalny. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, choćby opis losów młodzieży był bardzo dokładny.
Jakość argumentacji
Argumentacja może być bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca albo powierzchowna. Przy tym pytaniu „bogata” oznacza zwykle, że pokazujesz kilka różnych losów (zesłanie, śledztwo, rodzina) i mówisz, jak młodzi na nie odpowiadają, a nie tylko co ich spotkało.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe to minus punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny daje 0 punktów za zadanie i 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów, np. twierdzenie, że więźniowie z celi wileńskiej walczą w powstaniu albo że Konrad zostaje uwolniony i wraca do domu.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Potrzebujesz wstępu, części zasadniczej i zakończenia, połączonych logicznie. Wyliczanka postaci bez wniosku łatwo traci punkt za kompozycję, bo nie wiadomo, do czego prowadzi.
Czas
Masz do 15 minut na przygotowanie i do 10 minut na obie wypowiedzi monologowe (o lekturze i o materiale z zadania 2.). Na to pytanie zostaje więc mniej więcej 5 minut. Przy tylu postaciach wybierz trzy losy, nie siedem.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań, nie o szczegóły fabuły. Przynajmniej jedno dotyczy Twojego zdania. Liczy się odpowiedź na temat i konkretna. Język ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy uważasz, że młodzi ludzie powinni ponosić ryzyko w sprawach, za które odpowiadają dorośli? Dlaczego?
- Który z losów młodych bohaterów „Dziadów” poruszył Cię najbardziej i czym?
- Czy doświadczenie prześladowania bardziej łączy ludzi, czy ich dzieli?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Cała odpowiedź o Konradzie Pytanie dotyczy losu pokolenia. Gdy mówisz tylko o Improwizacji, odpowiadasz na inne pytanie. Konrad może być jednym z przykładów, obok chłopców z kibitek, Rollisona i Cichowskiego.
- 2 Pomylenie śledztwa z powstaniem Więźniowie z celi wileńskiej to uczniowie i studenci aresztowani w śledztwie, a nie powstańcy. Akcja dzieje się przed wybuchem powstania listopadowego. Pomylenie tych realiów to poważny błąd rzeczowy.
- 3 Młodzież tylko jako ofiara Sam opis cierpień daje argumentację powierzchowną. Dramat pokazuje też, jak młodzi reagują: żart wbrew bólowi, gotowość do wzięcia winy na siebie, przysięga pamięci, okrzyk z kibitki. To jest materiał na „własny namysł”.
- 4 Śmierć Rollisona jako pewnik Do matki dociera wieść, że chłopca wypchnięto przez okno, ale ksiądz Piotr mówi jej, że chłopak jest ranny i żyje. Stwierdzenie, że uczeń zginął, to błąd rzeczowy.
- 5 Streszczenie Przedmowy zamiast scen Przedmowa dobrze otwiera wypowiedź, ale wszystkie argumenty z niej to opowiadanie historii, a nie omówienie dramatu. Komisja chce zobaczyć sceny.
- 6 Kontekst „z podręcznika historii” bez wniosku Data procesu i liczba zesłanych to dopiero informacja. Kontekst staje się funkcjonalny, gdy mówisz, co z niego wynika: np. że autor pisze o kolegach, których znał, więc dramat jest świadectwem.
Opracowanie „Dziady cz. III” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 21
- Wzorcową wypowiedź na to pytanie (ok. 460 słów, mieści się w około 5 minutach): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 5 cytatów do tego pytania, każdy z numerem sceny, sytuacją i wskazówką, jak go użyć
- Stanowiska 7 badaczy „Dziadów” cz. III z przypisami do prac naukowych
- 3 gotowe konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Dziady” cz. III (5 tematów) i 3 plany wypracowań z kontekstami
- Wszystkie 9 pytań jawnych z „Dziadów” cz. III w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 21 („Dziady cz. III”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy muszę znać nazwiska więźniów?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
