Motyw samotności „Dziady cz. III” – pytanie jawne 29
Motyw samotności. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Polecenie składa się z dwóch słów, więc łatwo o odpowiedź bez kierunku. Pierwszym krokiem jest postawienie własnego pytania, np. czy samotność w „Dziadach” niszczy, czy uczy. Bez takiej osi wypowiedź zamieni się w listę samotnych postaci.
Samotność w dramacie ma kilka twarzy. Jest samotność celi, którą anioł przedstawia jako szkołę, jak pustynię dla proroka. Jest samotność wybrana z dumy – poeta, który uważa, że nikt go nie rozumie, i śpiewa tylko dla siebie. Jest samotność narzucona przez oprawców, po której człowiek nie umie już wrócić do ludzi. I jest samotność zakonnika, który modli się sam, ale myśli o innych.
Właśnie to ostatnie zestawienie daje najlepszy materiał na własny namysł: dwóch ludzi zostaje sam na sam z Bogiem, a wychodzą z tego zupełnie inaczej. Różnica nie leży w samym odosobnieniu, tylko w tym, co człowiek z nim robi.
Możliwa teza
Samotność w „Dziadach” jest próbą: jednych uczy pokory i otwiera na innych, a tych, którzy zamykają się w poczuciu własnej wielkości, prowadzi do upadku.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Anioł nad uśpionym Więźniem (Prolog) Odosobnienie w celi przedstawione jako szansa na namysł nad własnym przeznaczeniem.
- 2 Konrad zostaje sam w celi (Scena I) Na odgłos patrolu więźniowie uciekają i bohater zostaje bez towarzyszy tuż przed Improwizacją.
- 3 Poeta niezrozumiany (Scena II) Improwizacja zaczyna się od skargi na ludzi, którzy nie pojmą pieśni; samotność dumna, a Bóg nie odpowiada.
- 4 Cichowski po latach śledztwa (Scena VII) Człowiek, któremu tylko cienie dotrzymywały towarzystwa, po powrocie boi się nawet bliskich; samotność narzucona.
- 5 Przyjaciel poznany we śnie (Scena VIII) Dumny Konrad dziękuje zakonnikowi i przyznaje, że prawdziwych przyjaciół ma niewielu.
- 6 Rana na czole więźnia (Scena IX) Guślarz widzi człowieka wiezionego na północ, którego najbardziej boli rana zadana samemu sobie.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy. Samotność to motyw obecny w każdej epoce, więc wybierz taki kontekst, który pomaga odpowiedzieć na Twoje pytanie o sens samotności.
Z literatury pasują „Cierpienia młodego Wertera” Goethego (samotność wrażliwego bohatera, który nie odnajduje się wśród ludzi) albo „Lalka” Prusa (samotność Wokulskiego). Kontekst biblijny: modlitwa Jezusa w Ogrójcu, gdy uczniowie śpią – samotność przed ofiarą, bliska postawie księdza Piotra. Kontekst filozoficzny: romantyczny indywidualizm i kult wybitnej jednostki.
Powiedz, co z porównania wynika: np. że Werter, tak jak Konrad, zamyka się w sobie, ale u Mickiewicza ktoś z zewnątrz przerywa tę samotność modlitwą.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Do 8 punktów za wypowiedź o lekturze, z czego 5–8 pkt tylko przy kontekście przynajmniej częściowo funkcjonalnym. Bez kontekstu – maksymalnie 4 punkty.
Jakość argumentacji
Bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca albo powierzchowna. Przy krótkim poleceniu „motyw…” różnicę robi to, czy postawisz problem i na niego odpowiesz, czy tylko pokażesz, że motyw występuje.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe – minus punkt; trzy lub więcej albo błąd kardynalny – 0 za zadanie i 0 za kompozycję. Kardynalny byłoby np. przypisanie Konradowi historii Cichowskiego albo stwierdzenie, że Improwizację Konrad wygłasza przed więźniami.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wstęp z pytaniem i tezą, część zasadnicza, zakończenie z odpowiedzią. Przy temacie „motyw” wstęp jest szczególnie ważny, bo to on nadaje kierunek całej wypowiedzi.
Czas
Do 15 minut przygotowania, do 10 minut na obie wypowiedzi monologowe. W około 5 minutach zmieszczą się trzy rodzaje samotności i krótkie porównanie.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach 1–3 pytania bez szczegółów fabuły, przynajmniej jedno o Twoje zdanie, np. czy samotność bywa potrzebna. Odpowiadaj na temat i konkretnie. Język oceniany jest w całym egzaminie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy samotność może być dla człowieka wartościowa? Kiedy?
- Czy Konrad jest samotny, bo ludzie go odrzucają, czy dlatego, że sam się od nich odcina?
- Czy współczesny człowiek, stale połączony z innymi, jest mniej samotny niż bohaterowie „Dziadów”?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Lista samotnych postaci bez problemu Przy temacie „motyw” najczęstszy błąd to wyliczanie, kto jest samotny. Bez pytania i odpowiedzi (np. czy samotność niszczy, czy uczy) argumentacja zostaje powierzchowna, a kompozycja słabnie.
- 2 Samotność tylko jako cela Odosobnienie w więzieniu to najprostsze znaczenie. Konrad jest samotny także wśród ludzi, bo czuje się niezrozumiany, a Cichowski jest samotny już po wyjściu na wolność. Pokaż różne rodzaje.
- 3 Konrad jako ofiara odrzucenia Konrad nie jest tylko odrzucony – sam gardzi ludźmi i uważa się za wyższego od nich, a zarazem twierdzi, że cierpi za cały naród. Pominięcie tej sprzeczności spłaszcza postać.
- 4 Improwizacja wygłoszona przed więźniami Pozostali więźniowie uciekają z celi na koniec sceny I i Improwizacja to monolog w samotności. Właśnie to, że nikt jej nie słyszy, czyni ją ważną dla tego pytania.
- 5 Pominięcie księdza Piotra Zakonnik też modli się sam, ale jego samotność prowadzi do Boga i do drugiego człowieka. Bez tego kontrastu trudno pokazać, że samotność nie musi być przekleństwem.
- 6 Rana na czole jako dzieło oprawców Guślarz mówi o więźniu wiezionym na północ, że rany od wrogów przeszły, a najbardziej boli ta, którą zadał sobie sam. Odczytanie jej jako śladu tortur gubi najważniejszy sens: najcięższa samotność to samotność z własnym sumieniem.
Opracowanie „Dziady cz. III” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 29
- Wzorcową wypowiedź na to pytanie (ok. 430 słów, mieści się w około 5 minutach): wstęp z tezą, trzy argumenty, kontekst i podsumowanie
- 5 cytatów do tego pytania, każdy z numerem sceny, sytuacją i wskazówką, jak go użyć
- Stanowiska 6 badaczy „Dziadów” cz. III z przypisami do prac naukowych
- 3 gotowe konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Dziady” cz. III (5 tematów) i 3 plany wypracowań z kontekstami
- Wszystkie 9 pytań jawnych z „Dziadów” cz. III w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 29 („Dziady cz. III”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Polecenie to tylko dwa słowa. Jak zacząć?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
