Postawy społeczeństwa polskiego wobec zaborcy „Dziady cz. III” – pytanie jawne 23
Postawy społeczeństwa polskiego wobec zaborcy. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Kluczowe słowo to „postawy” w liczbie mnogiej. Komisja chce zobaczyć, że w dramacie nie ma jednego społeczeństwa, tylko kilka grup, które zachowują się wobec carskiej władzy zupełnie inaczej: od usłużności, przez obojętność wygodnych i strach biernych, po cichy opór.
Najwięcej materiału dają dwie sceny zbiorowe: salon w Warszawie i wieczór u Senatora w Wilnie. To tam Mickiewicz ustawia ludzi jak na mapie: kto siedzi przy stoliku, kto stoi przy drzwiach, kto przyszedł na bal z wyboru, a kto z przymusu. Uzupełnij to głosami spoza salonów: tłumem pod kościołem, żołnierzem w carskim mundurze, dziewczyną z innego zaboru.
Pamiętaj, że pytanie dotyczy społeczeństwa polskiego. Senator jest zaborcą, nie jedną z postaw. Liczy się to, jak zachowują się wobec niego Polacy.
Możliwa teza
Mickiewicz dzieli społeczeństwo na zimną, ugodową elitę i ludzi, w których patriotyzm przetrwał pod spodem; między nimi stoją ci, którzy współczują, ale milczą ze strachu.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Stolik i drzwi w salonie (Scena VII) Elita mówi po francusku o balach i tęskni za Nowosilcowem, młodzież przy drzwiach po polsku słucha o prześladowanych.
- 2 Literaci w salonie (Scena VII) Ludzie pióra uznają, że cierpienie współczesnych nie jest tematem dla poezji; postawa wygodnej obojętności.
- 3 Obraz lawy (Scena VII) Wysocki porównuje naród do zastygłej skorupy z ogniem w środku; gotowa oś całej odpowiedzi.
- 4 Dworzanie Senatora (Scena VIII) Doktor płaci szpiegom i donosi, Pelikan bije przesłuchiwanych, Bajkow drwi; kolaboracja dla kariery i pieniędzy.
- 5 Bal u Senatora (Scena VIII) Jedni zachwycają się przepychem, inni półgłosem złorzeczą gospodarzowi, a Starosta chroni przed nim swoje kobiety; uległość z przymusu.
- 6 Tłum przy wywózce i Kapral (Scena I) Lud i wojsko czują krzywdę, ale ze strachu milczą; dawny legionista w carskiej służbie po cichu pomaga więźniom.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy. Przy tym pytaniu łatwo o kontekst, który naprawdę coś wnosi, bo podział społeczeństwa wobec władzy wraca w literaturze wiele razy.
Możesz sięgnąć po kontekst historyczny (życie w Warszawie pod władzą cara po 1815 r., gdy część elit ułożyła się z Rosją), literacki z innej epoki (np. „Wesele” Wyspiańskiego, gdzie inteligencja i chłopi nie potrafią się porozumieć) albo teatralny (losy inscenizacji „Dziadów”, które w czasach PRL odczytywano jako komentarz do bieżącej polityki).
Najlepiej działa porównanie, które pokazuje podobny podział w innym czasie: elita oderwana od reszty narodu albo ludzie, którzy dla wygody odwracają wzrok. Powiedz, czy u Mickiewicza ten podział wygląda tak samo, czy ostrzej.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Wypowiedź o lekturze daje do 8 punktów, ale 5–8 pkt tylko wtedy, gdy kontekst jest przynajmniej częściowo funkcjonalny. Bez kontekstu – maksymalnie 4 punkty, nawet przy świetnym omówieniu salonu.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca czy powierzchowna. Tu „wieloaspektowa” oznacza więcej niż podział na patriotów i zdrajców: pokazujesz też strach, przymus i opór bez słów.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe to minus punkt, trzy i więcej albo błąd kardynalny – 0 za zadanie i 0 za kompozycję. Błędem kardynalnym byłoby np. umieszczenie balu u Senatora w warszawskim salonie i przypisanie salonowi śmierci Doktora.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wstęp z tezą, część zasadnicza, zakończenie. Postawy dobrze uporządkować od jednego bieguna do drugiego (służba – obojętność – strach – opór), bo wtedy sama budowa pokazuje Twoją myśl.
Czas
Do 15 minut przygotowania, do 10 minut na obie wypowiedzi monologowe. Na to pytanie zostaje około 5 minut, więc trzy, cztery postawy, każda z jednym przykładem, to dobra miara.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Od 1 do 3 pytań po monologach, bez szczegółów fabuły, w tym co najmniej jedno o Twoje zdanie. Przy tym temacie możesz usłyszeć pytanie o współczesne postawy wobec władzy. Język ocenia się przez cały egzamin.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy milczenie ze strachu można usprawiedliwić? Jak oceniasz ludzi, którzy współczują, ale nic nie robią?
- Którą z postaw z „Dziadów” najłatwiej spotkać dzisiaj i gdzie?
- Czy satyra na salon jest według Ciebie sprawiedliwa wobec elit tamtych czasów?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Senator jako jedna z polskich postaw Nowosilcow to carski urzędnik, przedstawiciel zaborcy. Pytanie dotyczy tego, jak zachowują się wobec niego Polacy: dworzanie, goście, salon, więźniowie.
- 2 Pomylenie salonu z balem Salon w Warszawie to scena VII, a wieczór balowy u Senatora rozgrywa się w Wilnie, w scenie VIII. To dwa miasta i dwa różne zgromadzenia. Przemieszanie ich wydarzeń to poważny błąd rzeczowy.
- 3 Tylko patrioci i zdrajcy Taki podział daje argumentację najwyżej zadowalającą. Dramat pokazuje postawy pośrednie: lud, który współczuje, ale się boi, Kapral w obcym mundurze, który pomaga więźniom, gości balu, którzy przyszli z przymusu.
- 4 Ofiara pioruna Piorun zabija Doktora, nie Senatora ani Pelikana. Uczniowie często mylą, kogo spotyka kara, a to dobry przykład na to, co dramat mówi o kolaboracji.
- 5 Pominięcie, po co jest język salonu Francuski przy stoliku i polski przy drzwiach to nie ciekawostka, tylko znak, kto oderwał się od narodu. Bez tej interpretacji opis salonu zostaje na poziomie fabuły.
- 6 Wszyscy Rosjanie jako wrogowie W scenie balu pojawia się rosyjski oficer, który rozumie niechęć Polaków do carskich urzędników, i Bestużew, który powstrzymuje Justyna Pola. Dramat jest skierowany przeciw caratowi i jego sługom, a nie przeciw każdemu Rosjaninowi.
Opracowanie „Dziady cz. III” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 23
- Wzorcową wypowiedź na to pytanie (ok. 460 słów, mieści się w około 5 minutach): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 5 cytatów do tego pytania, każdy z numerem sceny, sytuacją i wskazówką, jak go użyć
- Stanowiska 7 badaczy i krytyków z przypisami do prac naukowych
- 3 gotowe konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Dziady” cz. III (5 tematów, w tym spór o odczytanie dramatu w 1968 r.) i 3 plany wypracowań z kontekstami
- Wszystkie 9 pytań jawnych z „Dziadów” cz. III w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 23 („Dziady cz. III”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę oprzeć odpowiedź tylko na Salonie warszawskim?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
