Jakie prawdy o człowieku ujawniają jego sny albo widzenia? „Dziady cz. III” – pytanie jawne 25
Jakie prawdy o człowieku ujawniają jego sny albo widzenia? Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
To pytanie łatwo zamienić w katalog: co śni się Więźniowi, co Ewie, co Senatorowi. Komisja oczekuje czegoś innego. Chce wiedzieć, czego sen dowiaduje się o śniącym – jaki jest naprawdę, czego się boi, czego pragnie, jak blisko mu do Boga.
W „Dziadach” snów jest wyjątkowo dużo i prawie każdy jest lustrem postaci. Czysta dziewczyna śni o łasce, pokorny zakonnik dostaje wizję przyszłości Polski, a carski urzędnik we śnie drży o względy cesarza. Sen nie kłamie, bo w świecie dramatu jest tak samo prawdziwy jak jawa, a czasem prawdziwszy.
Dobrym ruchem jest pokazać też odwrotny przypadek: Konrad snuje wizje własnej potęgi na jawie, w pełnej świadomości, i właśnie te marzenia go gubią. Zestawienie snu, który odsłania prawdę, z marzeniem, które ją zasłania, daje odpowiedź z własnym namysłem.
Możliwa teza
Sen w „Dziadach” zdejmuje z człowieka maskę: pokazuje, czego naprawdę się boi i czego pragnie, a im pokorniejszy śniący, tym więcej prawdy mu się odsłania.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Więzień zasypia i budzi się (Prolog) Sen jako życie duszy, o którą spierają się duchy; Więzień broni snu przed tymi, którzy mają go za złudzenie.
- 2 Wizja kruka (Scena I) Konrad w uniesieniu widzi ptaka, który plącze mu myśli; zapowiedź, że jego natchnienie ma ciemną stronę.
- 3 Sen Ewy (Scena IV) Wianek przyjęty przez Matkę Boską i Jezusa, ożywająca róża; sen pokazuje niewinność i ufność dziewczyny.
- 4 Widzenie księdza Piotra (Scena V) Pokorny zakonnik ogląda przyszłość narodu; prawda odmówiona poecie zostaje dana człowiekowi modlitwy.
- 5 Sen Senatora (Scena VI) Order, tytuł, a potem utrata łaski cara; sen zdradza, że całe życie urzędnika wisi na względach władcy.
- 6 Konrad poznaje księdza ze snu (Scena VIII) Twarz widziana we śnie okazuje się prawdziwa; dowód, że sen w dramacie mówi prawdę.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy. Przy snach masz szeroki wybór, bo o tym, co sen mówi o człowieku, pisali poeci, filozofowie i psychologowie.
Z romantyzmu pasuje ballada „Romantyczność” Mickiewicza (spór czucia i wiary z rozumem, ten sam co w Prologu). Z innej epoki: psychologiczne spojrzenie na sen jako miejsce, gdzie wychodzą ukryte lęki i pragnienia – świetnie pasuje do snu Senatora. Możesz też sięgnąć po sny proroczne z Biblii albo po dramat Calderona „Życie snem”.
Zrób z kontekstu narzędzie: np. powiedz, że współczesna psychologia odczytałaby sen Senatora podobnie jak Belzebub – jako lęk, który na jawie człowiek ukrywa.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za lekturę do 8 punktów, przy czym 5–8 pkt tylko z kontekstem przynajmniej częściowo funkcjonalnym. Bez kontekstu – nie więcej niż 4 punkty.
Jakość argumentacji
Argumentacja bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca albo powierzchowna. W tym pytaniu granica między zadowalającą a bogatą przebiega zwykle tak: czy mówisz, co się śni, czy co z tego wynika o śniącym.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe – minus punkt; trzy lub więcej albo błąd kardynalny – 0 za zadanie i 0 za kompozycję. Kardynalny byłoby np. przypisanie widzenia przyszłości narodu Konradowi albo snu o utracie łaski cara księdzu Piotrowi.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wstęp, część zasadnicza, zakończenie. Przy pytaniu zadanym wprost („jakie prawdy?”) zakończenie musi na nie odpowiedzieć w jednym, dwóch zdaniach. Bez tego tracisz punkt.
Czas
Do 15 minut przygotowania, do 10 minut na obie wypowiedzi monologowe. Około 5 minut na to pytanie – wybierz trzy sny o różnej wymowie, zamiast opowiadać wszystkie po kolei.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Od 1 do 3 pytań bez szczegółów fabuły, co najmniej jedno o Twoje zdanie, np. czy sny w ogóle coś o nas mówią. Odpowiadaj konkretnie, nie ogólnikami. Język oceniany jest w całym egzaminie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie sny mogą powiedzieć o człowieku coś, czego on sam nie wie?
- Dlaczego widzenie przyszłości dostaje ksiądz Piotr, a nie poeta Konrad?
- Czy marzenia na jawie mogą być dla człowieka groźne? Uzasadnij na przykładzie.
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Katalog snów bez wniosków Opowiedzenie po kolei, co śni się każdej postaci, to streszczenie. Pytanie brzmi „jakie prawdy”, więc przy każdym śnie musi paść zdanie o tym, co odsłania w śniącym.
- 2 Wielka Improwizacja jako sen Konrad wygłasza Improwizację na jawie, sam w celi. To raczej marzenie o potędze niż sen. Możesz zestawić ją ze snami, ale nie nazywaj jej snem ani widzeniem.
- 3 Diabły chcą nawrócić Senatora Jest odwrotnie: Belzebub zakazuje zbyt strasznych mąk, bo przerażony Senator mógłby się poprawić, a diabły chcą jego duszy. To szczegół, który dużo mówi o sensie snu, więc warto go nie przekręcić.
- 4 Sen jako złudzenie W świecie „Dziadów” sny i widzenia są prawdziwe: Konrad rozpoznaje na jawie zakonnika, którego widział we śnie, a po widzeniu księdza Piotra anioły unoszą jego duszę do nieba. Teza, że sny tylko mamią, kłóci się z tekstem.
- 5 Pomylenie snu Senatora z balem Sen to scena VI w sypialni, bal to scena VIII. Łączenie ich w jedną noc albo przenoszenie zdarzeń z balu do snu to błąd rzeczowy.
- 6 Tylko widzenie księdza Piotra To najważniejsza wizja, ale pytanie mówi o „człowieku” i jego snach w ogóle. Jedno widzenie nie wystarczy, żeby pokazać, że sen różnicuje ludzi: jednym odsłania łaskę, innym lęk.
Opracowanie „Dziady cz. III” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 25
- Wzorcową wypowiedź na to pytanie (ok. 460 słów, mieści się w około 5 minutach): wstęp z tezą, trzy argumenty, kontekst i podsumowanie
- 5 cytatów do tego pytania, każdy z numerem sceny, sytuacją i wskazówką, jak go użyć
- Stanowiska 5 badaczy „Dziadów” cz. III z przypisami do prac naukowych
- 3 gotowe konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Dziady” cz. III (5 tematów) i 3 plany wypracowań z kontekstami
- Wszystkie 9 pytań jawnych z „Dziadów” cz. III w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 25 („Dziady cz. III”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Polecenie mówi „sny albo widzenia”. Muszę wybrać jedno?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
