Walka dobra ze złem o duszę ludzką „Dziady cz. III” – pytanie jawne 27
Walka dobra ze złem o duszę ludzką. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
W „Dziadach” ta walka nie jest przenośnią. Anioły i diabły naprawdę pojawiają się na scenie, mówią, spierają się i działają. Dlatego odpowiedź może pokazać dwa poziomy: widzialny (spierające się nad człowiekiem siły nieba i piekła, egzorcyzm, Belzebub) i wewnętrzny (pycha, pokusa, sumienie bohatera).
Główne pole bitwy to dusza Konrada – od snu w Prologu, przez Improwizację, po egzorcyzm. Ale ten sam mechanizm działa przy innych postaciach: diabły pochylają się nad śpiącym Senatorem, Doktor dostaje ostrzeżenie i je lekceważy. Gdy pokażesz, że walka toczy się o każdego, odpowiedź zyskuje szerokość.
Komisja doceni, jeśli powiesz, czym zło się posługuje i co je pokonuje. Zło wchodzi przez pychę i upokorzenie; dobro działa przez modlitwę, ofiarę i pokorę – często cudzą, a nie samego bohatera.
Możliwa teza
O duszę człowieka walczy się w „Dziadach” w każdej myśli; zło wygrywa tam, gdzie człowiek ufa tylko sobie, a dobro przychodzi z zewnątrz – z modlitwy drugiego człowieka.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Spór nad śpiącym Więźniem (Prolog) Spór sił lewej i prawej strony o myśli śpiącego; zasada całego dramatu: stawką jest każda myśl.
- 2 Głosy w Improwizacji (Scena II) Anioły bronią Konrada, diabły się cieszą z jego pychy; bluźnierczy koniec zdania wypowiada za niego diabeł.
- 3 Egzorcyzm (Scena III) Bernardyn wypędza złego ducha mówiącego ustami Konrada; diabeł sam wyznaje, że jego ukochaną jest pycha.
- 4 Ofiara i chór archaniołów (Scena III) Ksiądz Piotr oddaje się za grzesznika, a archaniołowie przepowiadają Konradowi odrodzenie; dobro wygrywa cudzą ofiarą.
- 5 Belzebub nad Senatorem (Scena VI) Diabły dręczą śpiącego urzędnika z wyrachowaniem: tak, by się nie przestraszył i nie poprawił.
- 6 Ostrzeżenie i śmierć Doktora (Scena VIII) Ksiądz upomina Doktora, ten lekceważy przestrogę i ginie od pioruna; człowiek sam wybiera stronę.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy. Walka o duszę to jeden z najstarszych tematów kultury, więc łatwo o porównanie, które coś wnosi.
Z literatury dobrze pasuje „Faust” Goethego (zakład o duszę człowieka) albo „Mistrz i Małgorzata” Bułhakowa (diabeł, który obnaża ludzkie słabości). Z dawnych epok – średniowieczny moralitet, w którym dobre i złe siły walczą o duszę bohatera, a na końcu liczy się jego wybór. Możesz też sięgnąć po kontekst religijny: chrześcijańską naukę o pokusie i łasce.
Porównanie powinno coś rozstrzygać: np. że u Goethego człowiek sam zawiera układ ze złem, a u Mickiewicza zło korzysta z pychy, której bohater nie widzi.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Do 8 punktów za lekturę; 5–8 pkt tylko wtedy, gdy przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu – najwyżej 4 punkty.
Jakość argumentacji
Argumentacja bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca albo powierzchowna. Tu bogactwo to pokazanie, czym zło zdobywa duszę i czym dobro ją ratuje, a nie tylko że anioły i diabły się kłócą.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe – minus punkt; trzy i więcej albo błąd kardynalny – 0 za zadanie i 0 za kompozycję. Kardynalny byłoby np. twierdzenie, że Konrad zostaje potępiony, albo że to Senator ginie od pioruna.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wstęp, część zasadnicza, zakończenie. Przy walce o duszę Konrada dobrze działa porządek chronologiczny: Prolog, Improwizacja, egzorcyzm. Potem jeden przykład spoza wątku Konrada i wniosek.
Czas
Do 15 minut przygotowania, do 10 minut na obie wypowiedzi monologowe. W około 5 minutach nie streszczaj Improwizacji – wybierz z niej moment, w którym walka się rozstrzyga.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Od 1 do 3 pytań bez szczegółów fabuły, co najmniej jedno o Twoje zdanie. Może paść pytanie, czy opętany człowiek odpowiada za swoje słowa. Język ocenia się w całym egzaminie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy człowiek opętany przez zło odpowiada za to, co mówi i robi? Jak to oceniasz?
- Czy pomoc drugiego człowieka może uratować kogoś przed złem, którego on sam nie widzi?
- Jak dziś, bez aniołów i diabłów na scenie, można by przedstawić walkę o duszę człowieka?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Konrad wygrywa walkę sam Konrad pada nieprzytomny, a od diabłów ocala go modlitwa, potem egzorcyzm i ofiara księdza Piotra. Teza o zwycięstwie bohatera własnymi siłami stoi w sprzeczności z tekstem.
- 2 Konrad potępiony Chór archaniołów przepowiada jego odrodzenie, a w scenie VIII Konrad spotyka zakonnika, którego widział we śnie, i daje pierścionek na ubogich. Mówienie, że diabeł zabrał jego duszę, to przekręcenie losu głównego bohatera.
- 3 Bluźnierstwo z ust Konrada Ostatnie słowo Improwizacji wypowiada Głos Diabła. Właśnie ten moment pokazuje walkę najlepiej: zło przejmuje głos człowieka. Przypisanie słowa Konradowi zaciera sens sceny.
- 4 Pomylenie Improwizacji z egzorcyzmem Improwizacja (scena II) to samotny monolog. Egzorcyzm (scena III) to przyjście księdza Piotra i rozmowa z opętanym. Łączenie ich w jedną scenę to błąd rzeczowy.
- 5 Walka tylko o Konrada Jeden wątek daje odpowiedź zadowalającą. Sen Senatora z diabłami i śmierć Doktora po zlekceważonym ostrzeżeniu pokazują, że ta sama walka toczy się o każdego, także o prześladowców.
- 6 Dobro i zło tylko jako postacie Gdy mówisz wyłącznie o aniołach i diabłach, pomijasz, co się dzieje w człowieku. Nazwij narzędzia zła (pycha, upokorzenie, żądza władzy) i dobra (pokora, modlitwa, ofiara), a odpowiedź nabierze głębi.
Opracowanie „Dziady cz. III” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 27
- Wzorcową wypowiedź na to pytanie (ok. 470 słów, mieści się w około 5 minutach): wstęp z tezą, trzy argumenty, kontekst i podsumowanie
- 5 cytatów do tego pytania, każdy z numerem sceny, sytuacją i wskazówką, jak go użyć
- Stanowiska 10 badaczy i krytyków z przypisami do prac naukowych, w tym spór o winę opętanego
- 3 gotowe konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Dziady” cz. III (5 tematów) i 3 plany wypracowań z kontekstami
- Wszystkie 9 pytań jawnych z „Dziadów” cz. III w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 27 („Dziady cz. III”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę mówić o walce dobra ze złem w znaczeniu politycznym (naród i car)?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
