Człowiek wobec presji otoczenia „Ferdydurke” – pytanie jawne 55
Człowiek wobec presji otoczenia. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Ferdydurke Witolda Gombrowicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Zagadnienie pyta o relację: co otoczenie robi z człowiekiem i jak człowiek na to odpowiada. W „Ferdydurke” to główna oś utworu. Każda grupa – szkoła, nowoczesna rodzina, ziemiański dwór – narzuca Józiowi inną rolę, a on próbuje się przed nią bronić.
Pomogą pojęcia, które Gombrowicz sam wprowadził: forma (sposób bycia narzucony z zewnątrz), gęba (cudze wyobrażenie o nas, które do nas przylega) i upupianie (traktowanie dorosłego jak dziecka, żeby go sobie podporządkować). Nie wystarczy jednak je zdefiniować – każde trzeba pokazać na scenie.
Polecenie mówi o znanych Ci fragmentach, bo to lektura omawiana we fragmentach. Wybierz sceny, które naprawdę znasz, i na końcu odpowiedz, czy w świecie powieści można się spod presji wyrwać.
Możliwa teza
Józio jest stale lepiony przez innych i broni się jedynym sposobem, jaki ma: rozbija cudze role, zanim zdążą się na nim zacisnąć. Pełnego zwycięstwa nie ma, bo uciekając z jednej roli, wpada się w kolejną.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Wizyta profesora Pimki (rozdz. I) Profesor egzaminuje trzydziestoletniego autora niczym sztubaka i odbiera mu nawet nazwisko; presja działa tu jednym spojrzeniem.
- 2 Notatka o niewinności uczniów (rozdz. II) Wystarczy przykleić klasie etykietę, by uczniowie zaczęli się wokół niej ustawiać – także ci, którzy z nią walczą.
- 3 Gałkiewicz na lekcji polskiego (rozdz. II) Jedyny szczery głos w klasie przegrywa z programem i tradycją; pokazuje, ile znaczy pojedynczy uczeń wobec instytucji.
- 4 Józio i Zuta (rozdz. VII–VIII) Osoba, którą bohater podziwia, potrafi zrobić z niego kogoś śmiesznego; presja nie musi pochodzić od wrogów.
- 5 Kompot i liściki (rozdz. VIII–X) Józio przechodzi do ataku: zachowania, które nie pasują do stylu domu Młodziaków, i fałszywe liściki rozbijają ich nowoczesną pozę.
- 6 Ucieczka z Zosią (rozdz. XIV) Finał: bohater ucieka ze dworu prosto w gotową rolę porywacza z romansu i sam to przyznaje.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowym elementem polecenia. Wystarczy, że jest przywołany trafnie i ma związek z wpływem grupy na jednostkę.
Pasuje kontekst psychologiczny lub socjologiczny (konformizm, presja rówieśników, znane eksperymenty pokazujące, jak łatwo człowiek przyjmuje zdanie większości), filozoficzny (myśl, że człowiek nie ma gotowej istoty i staje się sobą w relacjach z innymi), literacki (inne lektury, w których jednostka zderza się z naciskiem zbiorowości, np. „Rok 1984” George’a Orwella – tam presja władzy, u Gombrowicza presja codzienności) albo historyczny – społeczeństwo lat 30. z wyraźnymi podziałami na panów i służbę.
Kontekst ma rozwinąć argument. Jeśli przywołujesz konformizm z psychologii, powiedz, czym różni się od niego reakcja Józia, który nie dostosowuje się, tylko rozbija narzucone role.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Lektura we fragmentach
Sformułowanie „znanych Ci fragmentów” oznacza, że komisja nie wymaga znajomości całej powieści. Jeśli znasz tylko część szkolną, możesz na niej zbudować całą odpowiedź – byle sceny były opisane trafnie i pokazywały różne odmiany presji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca czy powierzchowna. Tu bogata znaczy: pokazujesz kilka źródeł presji (nauczyciel, rówieśnicy, rodzina, klasa społeczna), różne reakcje na nią (uległość, szczery sprzeciw, atak) i oceniasz, czy któraś przynosi wolność.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów – na przykład twierdzenie, że Józio ucieka na końcu z Zutą, albo że uwolnił się od cudzych ról.
Kompozycja i czas (do 2 pkt za kompozycję)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0. Na tę wypowiedź masz około 5 minut z 10 przeznaczonych na oba monologi, po do 15 minutach przygotowania.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o szczegóły fabuły; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy można żyć zupełnie niezależnie od opinii innych ludzi? Uzasadnij.
- Kiedy presja otoczenia może człowiekowi pomóc?
- Czy Józio bardziej przegrywa, czy wygrywa z otoczeniem? Jak to oceniasz?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Zuta zamiast Zosi Zuta to pensjonarka z domu Młodziaków w Warszawie, Zosia mieszka we dworze w Bolimowie i to z nią Józio ucieka w finale. Zamiana imion myli dwa różne etapy drogi bohatera i może przekręcić zakończenie.
- 2 Presja tylko ze strony dorosłych Józio ulega też rówieśnikom i dziewczynie, w której się zakochał, a Miętus ciągnie go na wieś za swoją obsesją. Pokazanie jednego źródła presji daje odpowiedź jednostronną.
- 3 Józio jako bezbronna ofiara Od pobytu u Młodziaków bohater sam manipuluje innymi i rozbija ich role. Pominięcie tej zmiany spłaszcza odpowiedź na drugą połowę pytania – jak człowiek na presję reaguje.
- 4 Ucieczka jako wyzwolenie Finał nie jest szczęśliwym końcem. Józio zdaje sobie sprawę, że zamienił jedną rolę na następną, i mówi to otwarcie; stwierdzenie, że się uwolnił, przeczy zakończeniu.
- 5 Pojęcia bez scen Definicja gęby czy upupiania wygłoszona z pamięci nie zastąpi argumentu. Każde pojęcie pokaż w konkretnym epizodzie z fragmentów, które znasz – inaczej argumentacja zostanie uznana za powierzchowną.
- 6 Presja działająca tylko w jedną stronę We dworze widać, że panowie potrzebują sługi, żeby czuć się panami, a nauczyciel – ucznia, żeby być nauczycielem. Zauważenie tej wzajemności odróżnia odpowiedź bogatą od zadowalającej.
Opracowanie „Ferdydurke” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 55
- Trzy wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (każda ok. 450 słów, około 5 minut mówienia)
- 10 scen z cytatami i komentarzem, z oznaczeniem rozdziałów
- 20 cytatów do tego pytania w banku cytatów
- Stanowiska 7 badaczy z przypisami do prac naukowych
- 4 konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Ferdydurke” (5 tematów) i 3 plany wypracowań
- Oba pytania jawne z „Ferdydurke” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 55 („Ferdydurke”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę znać całą powieść?
Czy muszę dodać kontekst?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
