Groteskowy obraz świata w „Ferdydurke” „Ferdydurke” – pytanie jawne 54
Groteskowy obraz świata. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Ferdydurke Witolda Gombrowicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Groteska to sposób przedstawiania świata, w którym śmieszne miesza się ze strasznym, a rzeczywistość zostaje przerysowana aż do absurdu. Komisja oczekuje, że krótko powiesz, jak rozumiesz to pojęcie, a potem pokażesz na konkretnych scenach, jak działa w „Ferdydurke” i czemu służy.
Polecenie mówi o znanych Ci fragmentach, bo w podstawie programowej „Ferdydurke” jest lekturą omawianą we fragmentach. Nie musisz więc znać całej powieści. Musisz za to dobrze znać sceny, o których mówisz, i nie dopowiadać niczego z domysłów – za błąd we fragmencie traci się punkty tak samo jak przy lekturze czytanej w całości.
Pułapka: groteska nie jest tu celem samym w sobie. Najwyżej oceniana odpowiedź wyjaśni, co dzięki deformacji widać – że ludzie odgrywają narzucone role, a każdy porządek, czy to szkoła, nowoczesny dom, czy dwór, jest sztuczny i łatwo się rozsypuje.
Możliwa teza
Gombrowicz przerysowuje szkołę, nowoczesny dom i ziemiański dwór tak mocno, że śmiech zamienia się w niepokój. Deformacja odsłania to, czego zwykły opis by nie pokazał: wszyscy grają role, a każda z nich jest jednocześnie komiczna i groźna.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Józio maleje przed profesorem Pimką (rozdz. I) Pierwsza deformacja: dorosły pisarz kurczy się do rozmiarów ucznia pod jednym spojrzeniem nauczyciela, a razem z ciałem zmienia się język.
- 2 Lekcja polskiego u Bladaczki (rozdz. II) Zachwyt na polecenie i argument, który kręci się w kółko; groteska szkolnej kultury opartej na gotowych formułach.
- 3 Pojedynek na miny (rozdz. III) Spór idealisty z buntownikiem rozegrany wyłącznie na twarzach, aż do obrzydliwości; Józio jako superarbiter.
- 4 Filidor dzieckiem podszyty (rozdz. IV–V) Pojedynek uczonych kończy się okaleczeniami opisanymi jak zawody sportowe; groza podana tonem komedii.
- 5 Noc w pokoju Zuty (rozdz. X) Nowoczesna rodzina, profesor i uczeń wyciągnięci z szaf, cicha bijatyka na podłodze – rozpad stylu domu Młodziaków.
- 6 Bunt we dworze w Bolimowie (rozdz. XIII–XIV) Domownicy mówią jak automaty, a jeden cios sługi wymierzony panu rozbija cały dworski porządek.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowym elementem polecenia. Przy grotesce łatwo o kontekst funkcjonalny, bo ta konwencja ma długą historię w literaturze i sztuce.
Pasuje kontekst literacki (dawna tradycja literatury śmiechu i przesady albo inne groteski XX wieku, np. „Tango” Sławomira Mrożka, gdzie także rodzinny porządek rozpada się w absurd), artystyczny (malarstwo, w którym ludzkie twarze i ciała zostają zniekształcone, by pokazać lęk), filozoficzny (myśl, że człowiek nie ma stałej istoty i tworzy się w relacjach z innymi) albo historyczny – społeczeństwo lat 30. i jego sztywne podziały.
Kontekst wpleć w argument. Jeśli porównujesz z innym utworem, wskaż, co w obu deformacja odsłania, a nie tylko to, że w obu jest śmiesznie.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Lektura we fragmentach
Sformułowanie „znanych Ci fragmentów” oznacza, że komisja nie wymaga znajomości całej powieści. Ocenia to, co przywołasz: czy sceny są opisane trafnie i czy naprawdę ilustrują groteskę. Lepiej dwie–trzy sceny znane dokładnie niż przegląd całej książki z drugiej ręki.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca czy powierzchowna. Tu bogata znaczy: pokazujesz w scenie oba składniki groteski, komizm i grozę, oraz mówisz, co ta deformacja odsłania w ludziach i instytucjach.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów – na przykład przedstawienie Józia jako prawdziwego nastoletniego ucznia albo zamiana ról Syfona i Miętusa w pojedynku na miny.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0. Na wstęp wystarczy jedno zdanie z definicją groteski i teza. Na wypowiedź masz około 5 minut z 10 przeznaczonych na oba monologi.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o szczegóły fabuły; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie przesada i śmiech pomagają zobaczyć prawdę o ludziach? Uzasadnij.
- Która ze znanych Ci scen jest dla Ciebie bardziej straszna niż śmieszna? Dlaczego?
- Czy w dzisiejszym świecie, np. w szkole albo w internecie, widzisz coś groteskowego?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Groteska to po prostu humor Mówienie tylko o tym, że jest zabawnie, gubi drugą połowę pojęcia. Przy każdej scenie pokaż też, co jest w niej niepokojące, okrutne albo absurdalne.
- 2 Józio jako prawdziwy nastolatek Józio ma trzydzieści lat i jest autorem wydanej książki; uczniem robi go profesor. Kto mówi o nim jak o licealiście, gubi samo źródło groteski – dorosłego wciśniętego w szkolną ławkę.
- 3 Zamiana Syfona i Miętusa Syfon broni chłopięcej niewinności, Miętus walczy z nią wulgarnymi minami i słowami. Pomylenie stron pojedynku przekręca jedną z najważniejszych scen szkolnych.
- 4 Wychodzenie poza znane fragmenty Polecenie mówi o fragmentach, które znasz. Streszczanie z pamięci części, których nie czytałeś/aś, to najkrótsza droga do błędu rzeczowego. Jeśli Twoja klasa omawiała tylko szkołę, zbuduj odpowiedź na scenach szkolnych.
- 5 Groteska jako kpina z konkretnych ludzi Pimko czy Młodziakowie nie są tu portretami znanych osób do ośmieszenia. Deformacja dotyczy ludzkich zachowań w ogóle, a sprowadzenie jej do złośliwej karykatury albo satyry na jedną epokę zawęża odpowiedź.
- 6 Lista dziwnych scen bez wniosku Wyliczenie absurdów to jeszcze nie argumentacja. Przy każdej scenie powiedz, co deformacja odsłania: sztuczność szkoły, pustkę haseł nowoczesności, przemoc ukrytą w dworskim ładzie.
Opracowanie „Ferdydurke” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 54
- Trzy wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (każda ok. 455 słów, około 5 minut mówienia)
- 10 scen z cytatami i komentarzem, z oznaczeniem rozdziałów
- 20 cytatów do tego pytania w banku cytatów
- Stanowiska 10 badaczy i krytyków z przypisami do prac naukowych
- 4 konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Ferdydurke” (5 tematów) i 3 plany wypracowań
- Oba pytania jawne z „Ferdydurke” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 54 („Ferdydurke”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę znać całą powieść?
Czy muszę dodać kontekst?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
