Czym dla człowieka mogą być wspomnienia? „Lalka” – pytanie jawne 35
Czym dla człowieka mogą być wspomnienia? Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
W pytaniu stoi „mogą być”, a nie „czym są”. To zaproszenie, żeby pokazać kilka odpowiedzi naraz: wspomnienia mogą chronić, ranić, wiązać ludzi ze sobą albo więzić w przeszłości. Komisja oczekuje, że nazwiesz te role i każdą pokażesz na bohaterze.
„Lalka” daje do tego wyjątkowy materiał, bo duża część powieści to pamiętnik starego subiekta. Rzecki spisuje przeszłość: dzieciństwo, dawny sklep, wojnę na Węgrzech, młodość Wokulskiego. Obok tego Wokulski nosi w sobie wspomnienia, których woli nie dotykać, a w Zasławku przeszłość jednej rodziny wraca w następnym pokoleniu.
Pułapka: łatwo opowiedzieć, co wspomina Rzecki, i na tym skończyć. Polecenie pyta, czym wspomnienia są dla człowieka, więc przy każdym przykładzie powiedz, co z nimi robi bohater i jak go zmieniają.
Możliwa teza
W „Lalce” wspomnienia pełnią różne role: Rzeckiemu dają schronienie przed zmieniającym się światem, Wokulskiego bolą jak niezagojona rana, a w Zasławku łączą pokolenia – i za każdym razem ten, kto żyje wyłącznie przeszłością, płaci za to cenę.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Pamiętnik starego subiekta (t. I, rozdz. III i dalsze) Cała pierwszoosobowa część powieści: wspomnienia jako sposób na ocalenie świata, którego już nie ma.
- 2 Niezmieniony pokój Rzeckiego (t. I, rozdz. II) Wokół wszystko się zmienia, a jego pokój stoi w miejscu – przestrzeń pamięci, w której subiekt się chowa.
- 3 Wokulski o latach małżeństwa z Minclową (t. I, rozdz. IV) Wspomnienie, które upokarza: bohater do dziś czuje gorycz, że żył z pieniędzy żony i jej rodziny.
- 4 Stary tomik poezji w Paryżu (t. II, rozdz. III) Jeden przedmiot przywołuje całą młodość i prowadzi Wokulskiego do rozrachunku z samym sobą.
- 5 Prezesowa, stryj i ruiny w Zasławiu (t. II, rozdz. VI–VII) Pamięć dawnej, rozdzielonej miłości wraca w następnym pokoleniu, w tym samym miejscu.
- 6 Śmierć Rzeckiego i wybuch w ruinach (t. II, rozdz. XVIII) Finał obu wątków: stary subiekt umiera wśród obrazów przeszłości, a miejsce wspomnień Wokulskiego wylatuje w powietrze.
Jak dobrać kontekst
Polecenie wymaga kontekstu. Przy wspomnieniach łatwo o dobry wybór, bo pamięć to temat wielu dziedzin.
Pasuje kontekst historyczny (pamięć o wydarzeniach, w których brali udział bohaterowie, np. Wiosna Ludów czy czasy powstania), literacki (inny bohater, którego definiuje przeszłość albo który pisze wspomnienia), a także psychologiczny lub filozoficzny – rozważania o tym, czy pamięć pomaga żyć, czy przeszkadza.
Kontekst ma coś wyjaśnić. Na przykład: wspomnienia Rzeckiego z wojny to nie tylko jego prywatna sprawa, ale też sposób, w jaki zwykły człowiek przechowuje historię swojego czasu.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze możesz dostać do 8 punktów. Wynik 5–8 pkt wymaga kontekstu wykorzystanego przynajmniej częściowo funkcjonalnie; bez kontekstu maksimum to 4 punkty.
Jakość argumentacji
Argumentacja bywa bogata, zadowalająca albo powierzchowna. Tutaj bogata zwykle oznacza kilka różnych ról wspomnień, każdą pokazaną na innej postaci, i własną refleksję, kiedy pamięć pomaga, a kiedy zaczyna szkodzić.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe to punkt mniej, trzy lub więcej albo błąd kardynalny zerują zadanie i jego kompozycję. Kardynalny byłby np. wtedy, gdy uznasz, że pamiętnik pisze Wokulski, albo połączysz młodość Rzeckiego i Wokulskiego w jedną biografię.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź potrzebuje wstępu, części zasadniczej i zakończenia, logicznie powiązanych. Długie streszczenie wspomnień Rzeckiego bez związku z pytaniem to treść zbędna i kosztuje punkt. Sprzeczności albo wnioski bez uzasadnienia – 0.
Czas
Przygotowanie trwa do 15 minut, a na oba monologi masz razem do 10 minut, czyli mniej więcej 5 minut na „Lalkę”. Komisja nie przerywa, póki nie minie czas.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
W rozmowie padają 1–3 pytania; komisja nie pyta o szczegóły fabuły. Co najmniej jedno dotyczy Twojego zdania, np. tego, czy lepiej pamiętać trudne chwile, czy o nich zapomnieć. Ocenia się trafność i rozwinięcie odpowiedzi, a język – przez cały egzamin.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie lepiej pamiętać bolesne wydarzenia, czy próbować o nich zapomnieć?
- Czy przedmioty i miejsca mogą przechowywać wspomnienia? Podaj przykład.
- Czy człowiek, który żyje wspomnieniami, może być szczęśliwy?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Streszczenie pamiętnika zamiast odpowiedzi Opowiadanie po kolei dzieciństwa i przygód Rzeckiego zjada całe 5 minut. Wybierz jeden lub dwa momenty i powiedz, czym te wspomnienia są dla niego: azylem, dowodem, że świat był kiedyś lepszy, ucieczką od zmian.
- 2 Mylenie autora pamiętnika Pamiętnik prowadzi Ignacy Rzecki, a nie Wokulski ani narrator. O przeszłości Wokulskiego czytamy w nim z perspektywy przyjaciela. Pomieszanie tych głosów to poważny błąd, a przy łączeniu biografii – nawet kardynalny.
- 3 Rzecki jako weteran wojen napoleońskich Kult Napoleona Rzecki wyniósł z domu, od ojca. Sam walczył na Węgrzech w czasach Wiosny Ludów. Przesunięcie go o kilkadziesiąt lat wstecz to błąd rzeczowy.
- 4 Tylko wspomnienia przyjemne Wspomnienia Wokulskiego są w dużej części upokarzające: bieda, drwiny, małżeństwo, po którym powtarzano, że żyje na koszt żony. Bez tej strony odpowiedź na „czym mogą być” będzie jednostronna.
- 5 Pominięcie Zasławka Historia prezesowej i stryja Wokulskiego to najciekawszy przykład wspomnień, które łączą dwa pokolenia i jedno miejsce. Kto ją pominie, traci argument wykraczający poza dwóch głównych bohaterów.
- 6 Kontekst bez związku z pamięcią Przywołanie epoki pozytywizmu w ogóle niewiele tu wnosi. Wybierz kontekst, który mówi o pamięci: wydarzenie historyczne, które bohaterowie wspominają, albo utwór, w którym przeszłość rządzi życiem postaci.
Opracowanie „Lalka” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 35
- Wzorcową wypowiedź na to pytanie (ok. 570 słów, około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, trzy argumenty, kontekst i podsumowanie
- 6 cytatów do tego pytania, każdy z tomem i rozdziałem oraz wskazówką, do którego argumentu pasuje
- Stanowiska 6 badaczy „Lalki” do tego pytania, z przypisami do prac naukowych
- 2 gotowe konteksty z uzasadnieniem
- 5 sporów badaczy o „Lalkę” i 3 plany wypracowań z kontekstami
- Wszystkie 6 pytań jawnych z „Lalki” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 35 („Lalka”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na tę wypowiedź?
Czy muszę mieć kontekst?
Czy mogę mówić o swoich wspomnieniach?
Skąd pochodzi to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
