Konfrontacja marzeń z rzeczywistością „Lalka” – pytanie jawne 33
Konfrontacja marzeń z rzeczywistością. Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Zagadnienie nie jest pytaniem, więc sam musisz postawić problem. Dobrze sformułować go tak: co dzieje się z człowiekiem, gdy to, o czym marzył, okazuje się inne, niż sobie wyobrażał – i czy marzenie było przez to bezwartościowe.
„Lalka” jest pełna marzycieli i każdy marzy o czym innym. Wokulski o miłości Izabeli i o wielkim odkryciu, Rzecki o powrocie Bonapartych i lepszym świecie, Ochocki o maszynie, która uniesie człowieka w powietrze, Izabela o życiu bez trosk w wyższym świecie. Przy każdym możesz pokazać chwilę, w której rzeczywistość mówi „nie”.
Komisja doceni, jeśli nie skończysz na stwierdzeniu, że marzenia przegrywają. Ważniejsze jest, dlaczego przegrywają (bo marzyciel nie widzi świata takim, jaki jest) i co z tego zostaje.
Możliwa teza
W „Lalce” każde wielkie marzenie rozbija się o rzeczywistość, bo marzyciele patrzą na świat przez własne wyobrażenia; Prus nie wyśmiewa ich jednak, tylko pokazuje cenę, jaką płacą za złudzenia.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Pierwsze spojrzenie na Izabelę w teatrze (t. I, rozdz. VIII) Narodziny marzenia: Wokulski zakochuje się w obrazie, który sam sobie tworzy, zanim pozna żywą kobietę.
- 2 Świat Izabeli (t. I, rozdz. V) Marzenie z drugiej strony: arystokratka żyje w wyobrażonym świecie bez trudu i pracy, który rozpada się wraz z bankructwem ojca.
- 3 Wyznanie w ruinach zamku w Zasławiu (t. II, rozdz. IV–VII) Szczyt marzenia Wokulskiego: romantyczne miejsce, romantyczne słowa i baśń o zaklętej pannie, którą słyszy po drodze.
- 4 Rozmowa po angielsku w pociągu (t. II, rozdz. XIV) Zderzenie z prawdą: Wokulski rozumie, jak Izabela mówi o nim do Starskiego, opuszcza wagon na stacji w Skierniewicach i próbuje odebrać sobie życie.
- 5 Rzecki wśród nakręcanych zabawek (t. I, rozdz. II) Stary subiekt w jednej chwili wątpi w sens wszystkiego, co robi; zapowiedź jego rozczarowań.
- 6 Rzecki rozlicza się ze swoich nadziei (t. II, rozdz. X i XVIII) Bonapartyści nie wracają, sklep przejmuje Szlangbaum – marzenie polityczne przegrywa z codziennością.
Jak dobrać kontekst
Polecenie wymaga kontekstu, a ten temat daje duży wybór. Ważne, żeby kontekst dotyczył właśnie zderzenia wyobrażeń z faktami.
Bardzo naturalny jest kontekst literacki: bohater, który przenosi do życia wzory z przeczytanych książek i boleśnie się na tym zawodzi. Dobrze działa też kontekst historycznoliteracki, czyli spór romantycznego idealizmu z pozytywistyczną trzeźwością, albo historyczny: pokolenie, którego młodzieńcze nadzieje skończyły się klęską powstania.
Zamiast streszczać inny utwór, pokaż jedną wspólną cechę i jedną różnicę. Wtedy kontekst rzeczywiście pracuje na Twoją tezę.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za to zadanie możesz dostać do 8 punktów. Ocena 5–8 pkt wymaga kontekstu wykorzystanego przynajmniej częściowo funkcjonalnie; bez niego najwyżej 4 punkty, niezależnie od jakości reszty.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata, zadowalająca czy powierzchowna. Przy tym zagadnieniu bogactwo widać, gdy pokazujesz kilka rodzajów marzeń (miłosne, polityczne, naukowe, klasowe), ich źródło i wyjaśniasz, czego bohaterowie nie chcieli zobaczyć.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe to minus punkt; od trzech wzwyż albo przy błędzie kardynalnym zadanie i jego kompozycja dostają 0. Kardynalny błąd to np. stwierdzenie, że Wokulski poślubił Izabelę, albo przeniesienie wspomnień Rzeckiego z wojny na Węgrzech na Wokulskiego.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Liczy się wstęp, część zasadnicza i zakończenie, połączone w logiczną całość. Brak wstępu lub zakończenia albo dygresje bez związku z tematem obniżają ocenę do 1 punktu, a sprzeczności lub wnioski bez uzasadnienia – do 0.
Czas
Do 15 minut przygotowania, potem do 10 minut na oba monologi razem. Na „Lalkę” wypada mniej więcej 5 minut; nikt nie przerwie, dopóki czas się nie skończy.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
W rozmowie padają 1–3 pytania, nie o detale fabuły. Przynajmniej jedno dotyczy Twojego zdania, np. czy warto marzyć, skoro marzenia się nie spełniają. Ważne, by odpowiadać konkretnie i rozwijać myśl. Język ocenia się przez cały egzamin.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie warto mieć marzenia, które prawdopodobnie się nie spełnią?
- Czy rozczarowanie może człowiekowi w czymś pomóc? Uzasadnij.
- Kto w „Lalce” najlepiej radzi sobie z rzeczywistością i czy to czyni go szczęśliwszym?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Tylko Wokulski i Izabela Wątek miłosny jest najbardziej oczywisty, ale samodzielnie daje odpowiedź jednostronną. Rzecki, Ochocki czy sama Izabela pokazują, że zderzenie z rzeczywistością dotyczy w powieści wielu ludzi i wielu rodzajów marzeń.
- 2 Pewność co do losu Wokulskiego Po wybuchu w ruinach bohater znika, a powieść nie mówi wprost, czy zginął. Kto twierdzi, że na pewno wysadził się razem z zamkiem, podaje jako fakt coś, czego tekst nie rozstrzyga.
- 3 Scena w pociągu „w Krakowie” Pociąg jedzie do Krakowa, lecz Wokulski nie dojeżdża do celu: wychodzi po drodze, w Skierniewicach, i tam dochodzi do próby samobójczej. Przekręcenie miejsca kluczowej sceny to błąd rzeczowy w najważniejszym momencie odpowiedzi.
- 4 Rzecki walczący za Napoleona Bonapartystą był jego ojciec, a sam Rzecki wierzy w powrót Napoleonidów i wspomina własny udział w węgierskiej kampanii z czasów Wiosny Ludów. Pomylenie tych faktów osłabia argument o jego politycznych złudzeniach.
- 5 Morał „marzyć nie warto” Taki wniosek upraszcza powieść. Komisja lepiej oceni odpowiedź, która rozważa, czy klęska marzycieli przekreśla wartość tego, w co wierzyli, i ma na to własne zdanie.
- 6 Kontekst jako streszczenie innej książki Opowiedzenie przygód innego bohatera zjada czas i nie wnosi nic do tezy. Wystarczą dwa zdania: co łączy go z Wokulskim i czym się różni.
Opracowanie „Lalka” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 33
- Wzorcową wypowiedź na to pytanie (ok. 590 słów, około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, trzy argumenty, kontekst i podsumowanie
- 7 cytatów do tego pytania, każdy z tomem i rozdziałem oraz wskazówką, do którego argumentu pasuje
- Stanowiska 7 badaczy „Lalki” do tego pytania, z przypisami do prac naukowych
- 3 gotowe konteksty z uzasadnieniem
- 5 sporów badaczy o „Lalkę” i 3 plany wypracowań z kontekstami
- Wszystkie 6 pytań jawnych z „Lalki” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 33 („Lalka”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na mówienie o „Lalce”?
Czy bez kontekstu zdam?
Czy muszę postawić własną tezę, skoro zagadnienie nie jest pytaniem?
Skąd pochodzi to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
