Jaką rolę w relacjach międzyludzkich odgrywają majątek i pochodzenie? „Lalka” – pytanie jawne 32
Jaką rolę w relacjach międzyludzkich odgrywają majątek i pochodzenie? Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Pytanie ma dwa człony i oba trzeba omówić: majątek i pochodzenie. Najciekawsze jest to, co się dzieje, gdy się rozjeżdżają. Wokulski ma ogromne pieniądze, ale kupieckie korzenie. Łęccy tracą majątek, ale nie tracą przekonania, że stoją wyżej. Na tym napięciu zbudujesz całą odpowiedź.
Słowo „relacje” podpowiada, czego szuka komisja: nie opisu warstw społecznych, tylko tego, jak pieniądze i urodzenie kształtują konkretne spotkania ludzi – zaloty, małżeństwa, przyjaźnie, stosunki w pracy, rozmowy w salonie i w sklepie.
Pochodzenie to w „Lalce” nie tylko stan (arystokracja, mieszczaństwo, biedota). To także pochodzenie żydowskie Szlangbaumów i Szumana. Kto o tym wspomni, pokaże szersze spojrzenie na problem.
Możliwa teza
Majątek w „Lalce” przesuwa ludzi w górę i w dół, ale nie usuwa granic: o tym, jak ktoś zostanie przyjęty, wciąż rozstrzyga urodzenie, a pieniądze najwyżej tę granicę łagodzą.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Warunki, które stawia sobie Wokulski (t. I, rozdz. VIII) Żeby w ogóle zbliżyć się do Izabeli, bohater musi zdobyć pieniądze i szlachectwo; punkt wyjścia całego tematu.
- 2 Wykupienie weksli, serwisu i sreber Łęckich (t. I, rozdz. V–VII) Pieniądz jako narzędzie zbliżenia, które Izabela odbiera jako upokorzenie, a nie dar.
- 3 Kwesta w Wielką Sobotę (t. I, rozdz. IX) Hojny datek w złocie nie zmienia tego, że w oczach arystokratki darczyńca pozostaje kupcem.
- 4 Spółka u księcia (t. I, rozdz. X–XI) Arystokraci chętnie biorą od Wokulskiego zyski, ale traktują go jak wykonawcę, nie jak równego.
- 5 Licytacja kamienicy i spór Łęckiego ze Szlangbaumami (t. I, rozdz. XVIII–XIX) Zubożały arystokrata obraża starego Szlangbauma, a Henryk staje w obronie ojca; pochodzenie stanowe i żydowskie w jednej scenie.
- 6 Powrót z Syberii bez pracy (t. I, rozdz. XX) Kupcy odrzucają Wokulskiego jako uczonego, uczeni jako byłego subiekta – etykieta przylega do człowieka na lata.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest częścią polecenia. Wystarczy jeden, ale musi mówić coś o pieniądzach albo o urodzeniu, a nie tylko o epoce w ogóle.
Sprawdza się kontekst historyczny: Królestwo Polskie w latach po klęsce 1863 roku, kiedy wiele rodów ziemiańskich ubożało, a do pieniędzy dochodzili ludzie interesu. Możesz też sięgnąć po kontekst literacki – inną powieść o dorobkiewiczu, który kocha kobietę z wyższej sfery – albo socjologiczny, czyli spojrzenie na awans społeczny i jego koszty.
Najlepiej, gdy kontekst tłumaczy zachowanie bohaterów. Powiedz na przykład, dlaczego w takich czasach arystokracja tak kurczowo trzyma się nazwiska i co z tego wynika dla Wokulskiego.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Do 8 punktów za wypowiedź o lekturze, ale wyniki 5–8 pkt są zarezerwowane dla odpowiedzi z kontekstem przywołanym przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu górna granica to 4 punkty.
Jakość argumentacji
Argumentacja może być bogata, zadowalająca albo powierzchowna. Tutaj „bogata” znaczy zwykle: omawiasz oba czynniki, majątek i pochodzenie, pokazujesz je w relacjach kilku par postaci i wyjaśniasz, który z nich w powieści ostatecznie przeważa.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe zabierają punkt, trzy lub więcej albo błąd kardynalny zerują zadanie razem z kompozycją. Kardynalne byłoby np. przekręcenie głównego wątku: że Izabela wyszła za Wokulskiego albo że to on był arystokratą. Poważnym błędem jest pomylenie starego Szlangbauma z synem Henrykiem.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wstęp, część zasadnicza i zakończenie muszą się łączyć. Jeśli zabraknie wstępu albo zakończenia lub odpłyniesz w opis Warszawy niezwiązany z pytaniem, zostaje 1 punkt. Wnioski bez uzasadnienia albo sprzeczne stwierdzenia to 0.
Czas
Masz do 15 minut na przygotowanie i do 10 minut na oba monologi łącznie, więc na to pytanie przypada około 5 minut. Komisja nie przerywa, chyba że czas się skończył.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Potem 1–3 pytania, bez dopytywania o szczegóły fabuły. Co najmniej jedno dotyczy Twojego stanowiska, np. tego, czy dziś pochodzenie wciąż coś znaczy. Ocenia się trafność i rozwinięcie odpowiedzi; język liczy się w całym egzaminie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy Twoim zdaniem dziś pochodzenie człowieka wciąż wpływa na to, jak traktują go inni?
- Czy Wokulski mógł zdobyć Izabelę, gdyby był jeszcze bogatszy? Uzasadnij.
- Co jest według Ciebie trudniejsze do zmiany: brak pieniędzy czy etykieta przypięta przez otoczenie?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 „Hrabianka Izabela” Ojciec Izabeli odmówił przyjęcia tytułu, więc ani on, ani jego córka nie noszą tytułu hrabiowskiego. Przy pytaniu właśnie o pochodzenie taka pomyłka szczególnie rzuca się w oczy i może zostać uznana za poważny błąd rzeczowy.
- 2 Mylenie dwóch Szlangbaumów Kamienicę Łęckich na licytacji kupuje ojciec, a sklep Wokulskiego przejmuje syn, Henryk. Pomylenie ich zaciera wątek, który świetnie pokazuje rolę pochodzenia żydowskiego.
- 3 Omówienie tylko majątku Polecenie wymienia dwa czynniki. Odpowiedź wyłącznie o pieniądzach pomija połowę zagadnienia i trudno ją uznać za wieloaspektową.
- 4 Izabela jako jedyna winna Ocenianie ludzi po nazwisku i kieszeni to cecha całego środowiska: księcia, Łęckiego, arystokratów w spółce, ale też kupców, którzy nie chcieli zatrudnić Wokulskiego. Pokaż mechanizm, a nie tylko jedną „złą” postać.
- 5 Sklep jako źródło fortuny Wielki majątek Wokulski przywiózł z wojennych dostaw w Bułgarii. Twierdzenie, że wzbogacił się, stojąc za ladą, to błąd, a przy okazji gubisz ważny wątek: pieniądz zdobyty, a nie odziedziczony, budzi w salonie nieufność.
- 6 Ogólniki o „podziałach klasowych” Zdania w stylu „w XIX wieku społeczeństwo było podzielone” bez sceny z powieści to argumentacja powierzchowna. Każde takie stwierdzenie podeprzyj konkretną sytuacją między dwiema postaciami.
Opracowanie „Lalka” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 32
- Wzorcową wypowiedź na to pytanie (ok. 640 słów, około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, trzy argumenty, kontekst i podsumowanie
- 7 cytatów do tego pytania, każdy z tomem i rozdziałem oraz wskazówką, do którego argumentu pasuje
- Stanowiska 6 badaczy „Lalki” do tego pytania, z przypisami do prac naukowych
- 2 gotowe konteksty z uzasadnieniem
- 5 sporów badaczy o „Lalkę” i 3 plany wypracowań z kontekstami
- Wszystkie 6 pytań jawnych z „Lalki” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 32 („Lalka”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na tę wypowiedź?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy wolno mi korzystać z notatek?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
