Miasto – przestrzeń przyjazna czy wroga człowiekowi? „Lalka” – pytanie jawne 34
Miasto – przestrzeń przyjazna czy wroga człowiekowi? Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Pytanie stawia alternatywę, ale „Lalka” nie daje na nią jednej odpowiedzi. Ocena miasta zależy w powieści od obserwatora: od jego pozycji, dzielnicy, w której się znalazł, i od tego, co akurat przeżywa. Najlepiej oceniana odpowiedź to pokaże, zamiast od razu wybrać jedną stronę.
Masz do dyspozycji dwa miasta. Warszawa to miejsce nędzy nad Wisłą, salonów, plotek i kamienic pełnych procesów. Paryż ogląda się oczami Wokulskiego, który szuka w nim ładu i nauki. Zestawienie ich daje gotową oś wypowiedzi.
Miasto to nie tylko ulice i budynki. Komisja doceni, jeśli powiesz o ludziach, którzy tę przestrzeń tworzą: o tym, jak się nawzajem obserwują, oceniają i wykluczają, a także o tym, że dla kogoś (jak Rzecki) to samo miasto jest jedynym domem.
Możliwa teza
Warszawa „Lalki” jest dla większości bohaterów przestrzenią raczej wrogą – biedną, plotkarską i podzieloną – a przyjazne miasto istnieje głównie w wyobrażeniu Wokulskiego o Paryżu; wyjątkiem jest Rzecki, dla którego Warszawa to dom.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Spacer nad Wisłą (t. I, rozdz. VIII) Najmocniejszy obraz biedy w mieście; zarazem moment, w którym Wokulski obmyśla, jak tę okolicę naprawić.
- 2 Pomoc rodzinie Wysockich (t. I, rozdz. VIII) Miasto bywa przyjazne, gdy ktoś wyciągnie rękę; los biednego furmana zmienia jedna decyzja bogatego człowieka.
- 3 Plotki kupców o Wokulskim (t. I, rozdz. I i IV) Od pierwszych stron Warszawa obserwuje i ocenia; wokół bohatera krąży gadanie, zanim on sam się pojawi.
- 4 Kamienica, proces o lalkę i baronowa (t. II, rozdz. I i VIII–IX) Mikroświat jednego domu: lokatorzy nękani procesami, uczciwa kobieta oskarżona o kradzież.
- 5 Wokulski w Paryżu (t. II, rozdz. II–III) Kontrast: miasto, w którym bohater widzi porządek, pracę i naukę, choć patrzy na nie z dystansu i przez własne nadzieje.
- 6 Rzecki i jego sklep (t. I, rozdz. II; t. II, rozdz. XVI) Druga strona: dla starego subiekta Warszawa i sklep to jedyne miejsce, w którym umie żyć.
Jak dobrać kontekst
Kontekst trzeba przywołać, bo jest w poleceniu. Przy tym temacie dobrze, żeby dotyczył miasta jako przestrzeni, a nie tylko epoki.
Możesz wybrać kontekst literacki (inna powieść o wielkim mieście, jego sklepach i tłumach), malarski (obraz XIX-wiecznej Warszawy albo Paryża), historyczny (rozwój miast i nędza przedmieść w czasach industrializacji) lub biograficzny, jeśli znasz relację autora z opisywanymi miastami. Każdy z nich zadziała, gdy połączysz go z jedną sceną z powieści.
Wystarczy powiedzieć, co kontekst dodaje: na przykład że obraz z epoki potwierdza, jak wyglądała okolica, którą ogląda Wokulski, albo że inna powieść pokazuje miasto podobnie lub zupełnie inaczej.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Maksimum za to zadanie to 8 punktów. Żeby wejść w przedział 5–8 pkt, musisz przywołać kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez niego najwyżej 4 punkty.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia argumentację jako bogatą, zadowalającą lub powierzchowną. W tym pytaniu „bogata” to zwykle taka, która porównuje dwa miasta albo dwie perspektywy (Wokulskiego i Rzeckiego), mówi o przestrzeni i o ludziach i kończy się przemyślaną odpowiedzią na „czy”.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe zabierają punkt, trzy lub więcej albo błąd kardynalny dają 0 za zadanie i za jego kompozycję. Kardynalny byłby np. wtedy, gdy przypiszesz Rzeckiemu wyjazd do Paryża i interesy Wokulskiego. Poważnym błędem jest pomylenie, kto komu pomaga, np. Wysockich ze Stawską.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wstęp, rozwinięcie i zakończenie mają tworzyć logiczną całość. Długi opis zabytków Warszawy, który nic nie mówi o tym, czy miasto jest przyjazne, to treść zbędna i kosztuje punkt. Sprzeczne wnioski bez wyjaśnienia – 0.
Czas
Przygotowanie do 15 minut, oba monologi łącznie do 10 minut. Na wypowiedź o „Lalce” zostaje ok. 5 minut. Komisja przerwie tylko wtedy, gdy przekroczysz czas.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Na koniec 1–3 pytania, bez sprawdzania faktów z fabuły. Co najmniej jedno dotyczy Ciebie, np. czy wolisz życie w dużym mieście, czy w małej miejscowości, i dlaczego. Odpowiadaj na temat i rozwijaj myśli. Poprawność języka liczy się przez cały egzamin.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie wielkie miasto sprzyja samotności, czy raczej daje więcej szans na spotkanie ludzi?
- Od czego zależy, czy dane miejsce odbieramy jako przyjazne?
- Czy Paryż z „Lalki” to realne miasto, czy raczej marzenie Wokulskiego? Uzasadnij.
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 „Prus opisuje Powiśle” jako nazwę z powieści W tekście ta nazwa nie pada; narrator mówi o okolicy między Nowym Zjazdem a Tamką, a „Powiśle” to określenie szkolne. Możesz go używać, ale nie mów, że tak nazywa to miejsce Prus czy Wokulski.
- 2 Miasto jako samo tło Wyliczenie ulic i miejsc akcji bez odpowiedzi, co z nich wynika dla ludzi, to argumentacja powierzchowna. Przy każdej scenie powiedz, czy przestrzeń bohaterowi pomaga, czy mu szkodzi.
- 3 Paryż jako obiektywny obraz Francuską stolicę widzimy oczami Wokulskiego, który pojechał tam w interesach, a zwiedzając, próbuje uciec od myśli o tym, co zostawił w kraju. Jeśli to pominiesz, przeoczysz najważniejszy argument: przyjazne miasto jest w powieści po części wyobrażeniem.
- 4 Jednostronna odpowiedź „miasto jest wrogie” Rzecki nie potrafi żyć poza Warszawą, a Wokulski w tym samym spacerze nad Wisłą widzi nędzę i planuje bulwary. Pominięcie tych stron sprawi, że odpowiedź będzie najwyżej zadowalająca.
- 5 Zapominanie o ludziach Wrogość Warszawy to w dużej mierze plotka, ciągłe ocenianie się nawzajem i niechęć do obcych, także do Żydów. Kto mówi tylko o brudzie i biedzie, omawia połowę tematu.
- 6 Kontekst niezwiązany z przestrzenią Ogólne zdanie o pozytywizmie nie odpowiada na pytanie o miasto. Wybierz kontekst, który coś mówi o mieście: utwór, obraz albo fakt historyczny dotyczący życia w wielkich miastach XIX wieku.
Opracowanie „Lalka” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 34
- Wzorcową wypowiedź na to pytanie (ok. 560 słów, około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, trzy argumenty, kontekst i podsumowanie
- 6 cytatów do tego pytania, każdy z tomem i rozdziałem oraz wskazówką, do którego argumentu pasuje
- Stanowiska 6 badaczy „Lalki” do tego pytania, z przypisami do prac naukowych
- 3 gotowe konteksty z uzasadnieniem
- Dwa obrazy z epoki: Warszawa i Paryż z czasów „Lalki”
- 5 sporów badaczy o „Lalkę”, 3 plany wypracowań i wszystkie 6 pytań jawnych z „Lalki” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 34 („Lalka”): najczęstsze pytania
Ile mam czasu na odpowiedź?
Czy kontekst jest konieczny?
Czy mogę mówić tylko o Warszawie?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
