Miłość – siła destrukcyjna czy motywująca do działania? „Lalka” – pytanie jawne 30
Miłość – siła destrukcyjna czy motywująca do działania? Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Pytanie stawia dwie możliwości: miłość jako siła, która rujnuje, i jako siła, która mobilizuje. Komisja nie oczekuje, że wybierzesz jedną z nich na ślepo. Najwyżej oceniana jest odpowiedź, która pokazuje, jak to działa w powieści: kiedy uczucie Wokulskiego go buduje, kiedy zaczyna go niszczyć i dlaczego.
W „Lalce” obie strony widać wyraźnie, bo miłość do Izabeli Łęckiej stoi za prawie każdą decyzją głównego bohatera: za majątkiem, awansem, hojnością wobec innych, ale też za sprzedażą sklepu, załamaniem i myślą o śmierci. Twoim zadaniem jest ułożyć te fakty w argumenty, a nie streścić romans.
Polecenie ma trzy elementy: zagadnienie, lekturę i kontekst. Wszystkie trzy muszą się pojawić, żeby za tę część wypowiedzi można było dostać najwyższą ocenę.
Możliwa teza
Miłość do Izabeli daje Wokulskiemu energię do wielkich czynów, ale ponieważ dotyczy wyobrażenia, a nie prawdziwej kobiety, ta sama siła w końcu obraca się przeciwko niemu.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Wieczór w teatrze (t. I, rozdz. VIII) Moment, od którego zaczyna się przemiana Wokulskiego: jedno spotkanie z Izabelą zmienia kierunek jego życia.
- 2 Wyjazd do Bułgarii i majątek (t. I) Miłość jako motor: bohater zdobywa fortunę, żeby zbliżyć się do świata Izabeli.
- 3 Pomoc Wysockim (t. I, rozdz. VIII) Zakochany Wokulski staje się hojny dla biednych; dobry argument po stronie siły motywującej.
- 4 Sprzedaż sklepu (t. II) Cena uczucia: bohater pozbywa się tego, co zbudował, bo sklep nie pasuje do salonów.
- 5 Podróż do Krakowa i noc w Skierniewicach (t. II, rozdz. XIV) Punkt zwrotny: Wokulski traci złudzenia co do Izabeli, a miłość pokazuje siłę niszczącą.
- 6 Historia doktora Szumana (t. I, rozdz. VIII) Druga w powieści miłość, która złamała życie; przyda się jako porównanie albo kontekst wewnątrz utworu.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowym elementem polecenia. Wystarczy, że jest przywołany trafnie i ma związek z miłością; nie musi rozwijać całej odpowiedzi.
Najprościej sięgnąć po kontekst historycznoliteracki: romantyczny wzór nieszczęśliwej miłości, który Wokulski nosi w głowie, zestawiony z realiami pozytywistycznej Warszawy. Sprawdzą się też kontekst biograficzny (lektury, które ukształtowały bohatera) albo filozoficzny (miłość jako złudzenie).
Kontekst wpleć w argument, a nie dopisuj jednego zdania na końcu. Powiedz, co z niego wynika dla Twojej tezy.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca (pogłębiona, z trafnymi przykładami) czy powierzchowna (ogólniki, pobieżne obserwacje, brak przykładów). W tym pytaniu „bogata” znaczy zwykle: pokazujesz obie strony miłości Wokulskiego i wyjaśniasz, co decyduje o tym, która wygrywa.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja lektury: przekręcenie głównych wątków albo losów głównych bohaterów, na przykład pomylenie historii Wokulskiego i Rzeckiego.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to pytanie zostaje więc około 5 minut mówienia. Komisja nie przerywa monologu, chyba że skończy się czas.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o szczegóły fabuły; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie, a nie ogólnikami. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie warto zmienić całe swoje życie dla drugiej osoby? Uzasadnij.
- Czy Wokulski kochał Izabelę, czy swoje wyobrażenie o niej? Skąd to wiesz?
- Czy miłość, która kończy się klęską, może być mimo to wartościowa?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Streszczanie romansu zamiast argumentowania Opowiedzenie kolejnych spotkań Wokulskiego z Izabelą to nie argumentacja. Każda scena ma odpowiadać na pytanie: czy tu miłość buduje, czy niszczy, i dlaczego.
- 2 Jedna strona bez drugiej Odpowiedź „miłość niszczy” bez pokazania, ile Wokulski dzięki niej zbudował, będzie najwyżej zadowalająca. Pytanie samo podsuwa dwie strony.
- 3 Kontekst doklejony na końcu Samo „podobnie było w «Romeo i Julii»” bez związku z tezą to kontekst niefunkcjonalny. Powiedz, co porównanie mówi o miłości Wokulskiego.
- 4 Pewne twierdzenia o zakończeniu Los Wokulskiego po wyjeździe pozostaje w powieści otwarty. Mówienie, że na pewno zginął w Zasławku, to ryzyko błędu rzeczowego; lepiej powiedzieć, że powieść tego nie rozstrzyga.
- 5 Mylenie bohaterów i ich losów Przypisanie Wokulskiemu wspomnień Rzeckiego albo historii Szumana może zostać uznane za błąd kardynalny, czyli 0 punktów za całe zadanie.
- 6 Brak zakończenia Gdy kończy się czas, a nie padła odpowiedź na pytanie z polecenia, tracisz punkt za kompozycję. Zostaw sobie 20–30 sekund na jedno zdanie podsumowania.
Opracowanie „Lalka” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 30
- Wzorcową wypowiedź na to pytanie (ok. 700 słów, około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, trzy argumenty, kontekst i podsumowanie
- 7 cytatów do tego pytania, każdy z tomem i rozdziałem oraz wskazówką, do którego argumentu pasuje
- Stanowiska 8 badaczy „Lalki” z przypisami do prac naukowych
- 3 gotowe konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Lalkę” (5 tematów) i plany wypracowań z kontekstami
- Wszystkie 6 pytań jawnych z „Lalki” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 30 („Lalka”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę korzystać z notatek?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
