Praca jako pasja człowieka „Lalka” – pytanie jawne 31
Praca jako pasja człowieka. Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Kluczowe jest słowo „pasja”. W „Lalce” pracuje prawie każdy, ale nie każdy pracuje z pasji. Komisja nie chce listy zajęć bohaterów, tylko odpowiedzi na pytanie, kiedy praca daje człowiekowi radość i sens, a kiedy jest tylko drogą do czegoś innego: pieniędzy, awansu, kobiety.
Najłatwiej pokazać to na trzech postaciach, które pracują zupełnie inaczej. Rzecki przez całe życie służy jednemu sklepowi i żyje nim od rana do nocy. Ochocki dla swoich wynalazków zapomina o salonie. Wokulski zbija fortunę, a jednak handel nigdy nie staje się jego powołaniem, bo prawdziwie pociągała go nauka.
Pułapka: łatwo uznać, że skoro Wokulski jest najbogatszy i najbardziej pracowity, to on jest wzorem pracy z pasji. Tymczasem jego majątek nie pochodzi z codziennej pracy za ladą, lecz z wojennych dostaw w Bułgarii. To rozróżnienie daje odpowiedzi głębię.
Możliwa teza
W „Lalce” pasją jest tylko taka praca, która ma wartość sama w sobie – nauka Ochockiego i dawnego Wokulskiego albo wierna służba Rzeckiego w sklepie; handel, który przyniósł Wokulskiemu majątek, był dla niego tylko narzędziem.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Młodość u Hopfera i nocna nauka (t. I, rozdz. I i XX) Pokazuje, że prawdziwym głodem młodego Wokulskiego była wiedza, a nie handel.
- 2 Powrót z Syberii i brak pracy (t. I, rozdz. VIII i XX) Człowiek, który na zesłaniu pracował naukowo, w Warszawie nie znajduje dla siebie miejsca i trafia za ladę.
- 3 Pokoik Rzeckiego przy sklepie (t. I, rozdz. II) Dla starego subiekta praca i dom to jedno; sklep jest całym jego światem.
- 4 Ochocki i marzenie o machinie latającej (t. I, rozdz. XI) Najczystszy przykład pasji: wynalazca porzuca rozmowę z piękną kuzynką dla myśli o swojej maszynie.
- 5 Geist i metal lżejszy od powietrza (t. II, rozdz. II–III) Paryski wynalazca pracuje dla przyszłych pokoleń, nie dla zysku; Wokulski waha się, czy nie wybrać pracy u jego boku zamiast Izabeli.
- 6 Apatia po Skierniewicach (t. II, rozdz. XVI) Wokulski sam przyznaje, że kupiectwo nigdy nie było jego drogą; przydaje się w zakończeniu argumentu.
Jak dobrać kontekst
Bez kontekstu za tę część wypowiedzi dostaniesz najwyżej połowę punktów. Wystarczy jeden, byle naprawdę coś wnosił do Twojej tezy o pracy.
Pasuje tu przede wszystkim kontekst historycznoliteracki: pozytywizm i jego hasła pracy (praca organiczna, praca u podstaw). Możesz zapytać, czy bohaterowie Prusa spełniają ten wzór, i pokazać, gdzie się z nim rozmijają. Dobre są też konteksty filozoficzny albo socjologiczny (różne odpowiedzi na pytanie, po co człowiek się bogaci i czy zysk może być celem) oraz biograficzny, jeśli znasz pewne fakty z życia autora.
Kontekst połącz z konkretną postacią. Na przykład: pozytywiści cenili pracę dla wspólnego dobra – czy Wokulski, który za pieniądze z handlu zdobywa salony, jest ich bohaterem, czy raczej ich zaprzeczeniem?
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Przedział 5–8 pkt otwiera się dopiero wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, choćby argumenty były świetne.
Jakość argumentacji
Komisja rozróżnia argumentację bogatą (pogłębioną, wieloaspektową, z trafnymi przykładami i własnym namysłem), zadowalającą i powierzchowną. Przy tym pytaniu „bogata” zwykle oznacza, że porównujesz kilka postaci i wyjaśniasz, czym praca z pasji różni się od pracy dla zysku, a nie tylko wymieniasz, kto ile pracował.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe to minus punkt; trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 za zadanie i 0 za jego kompozycję. Kardynalny byłby na przykład wtedy, gdy zrobisz z Rzeckiego właściciela sklepu albo przypiszesz Wokulskiemu wynalazki Ochockiego. Poważnym błędem jest też pomylenie imion czy losów postaci drugoplanowych.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Potrzebne są wstęp, część zasadnicza i zakończenie, logicznie powiązane. Gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo wtrącasz rzeczy bez związku z pracą, zostaje 1 punkt. Sprzeczne stwierdzenia (np. raz „handel był pasją Wokulskiego”, raz „nienawidził handlu” bez wyjaśnienia) albo wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Przygotowanie trwa do 15 minut, a oba monologi (o lekturze i o tekście z zadania 2.) razem do 10 minut. Na „Lalkę” zostaje więc mniej więcej 5 minut. Monologu nikt nie przerywa, dopóki nie skończy się czas.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach padają od 1 do 3 pytań. Nie dotyczą szczegółów fabuły; co najmniej jedno prosi o Twoje własne zdanie, np. o to, czy sam masz zajęcie, które jest dla Ciebie pasją. Liczy się odpowiedź na temat i rozwinięta, nie zdawkowa. Język ocenia się w całym egzaminie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie da się mieć pasję w pracy, którą wykonuje się głównie dla pieniędzy?
- Który bohater „Lalki” najlepiej łączy pracę z zadowoleniem z życia? Dlaczego?
- Czy pasja może człowiekowi zaszkodzić? Podaj przykład z powieści albo z własnych obserwacji.
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Wokulski jako bohater, który dorobił się na sklepie Fortunę przywiózł z Bułgarii, gdzie zajmował się dostawami dla wojska, a wcześniej przejął sklep przez małżeństwo z wdową po Minclu. Kto mówi, że zbudował majątek wytrwałą pracą za ladą, ryzykuje poważny błąd rzeczowy i traci najciekawszy argument.
- 2 Praca zamiast pasji Wyliczenie, że Rzecki stoi w sklepie, Wokulski handluje, a Ochocki wynajduje, to dopiero materiał. Polecenie pyta o pasję, więc przy każdej postaci powiedz, co ją do pracy pcha: radość, przywiązanie, ambicja czy chęć zdobycia kogoś.
- 3 Mylenie Ochockiego z Geistem Ochocki, kuzyn Izabeli, marzy o machinie latającej; Geist w Paryżu pracuje nad metalem lżejszym od powietrza. Zamiana ich ról to błąd, który komisja od razu wychwyci.
- 4 Rzecki jako właściciel sklepu Rzecki jest subiektem i zarządcą, właścicielami są kolejno Minclowie, Wokulski i Szlangbaum. Właśnie to, że kocha cudzy sklep jak własny, czyni z niego dobry przykład pasji.
- 5 Pominięcie ceny pasji Gdy Rzecki traci swój świat po sprzedaży sklepu, gaśnie; pasja Ochockiego oddziela go od ludzi. Odpowiedź, że pasja zawsze uszczęśliwia, będzie najwyżej zadowalająca. Pokaż też drugą stronę.
- 6 Kontekst „pozytywizm ceni pracę” bez wniosku Samo hasło epoki to za mało. Kontekst staje się funkcjonalny dopiero wtedy, gdy mówisz, co z niego wynika dla bohaterów: kto ten ideał spełnia, a kto tylko pozornie.
Opracowanie „Lalka” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 31
- Wzorcową wypowiedź na to pytanie (ok. 690 słów, około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, trzy argumenty, kontekst i podsumowanie
- 7 cytatów do tego pytania, każdy z tomem i rozdziałem oraz wskazówką, do którego argumentu pasuje
- Stanowiska 8 badaczy „Lalki” do tego pytania, z przypisami do prac naukowych
- 3 gotowe konteksty z uzasadnieniem
- 5 sporów badaczy o „Lalkę” i 3 plany wypracowań z kontekstami
- Wszystkie 6 pytań jawnych z „Lalki” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 31 („Lalka”): najczęstsze pytania
Ile mam czasu na odpowiedź o „Lalce”?
Czy kontekst jest obowiązkowy?
Czy mogę mówić tylko o Wokulskim?
Skąd pochodzi to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
