Czy człowiek decyduje o własnym losie? „Makbet” – pytanie jawne 14
Czy człowiek decyduje o własnym losie? Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
To pytanie zamknięte, więc komisja oczekuje odpowiedzi: tak, nie albo „tak, ale…”. Każda z nich może dostać pełną ocenę, jeśli ją dobrze uzasadnisz. Najgorzej wypada wypowiedź, która przez pięć minut opowiada o czarownicach, a nie mówi, co z tego wynika dla pytania o los.
„Makbet” wydaje się historią o przeznaczeniu: trzy wiedźmy zapowiadają bohaterowi tron i wszystko się spełnia. Kiedy jednak przyjrzysz się szczegółom, widać, że przepowiednia nic nie mówi o zabójstwie. To Makbet postanawia, jak ją spełnić, a potem coraz bardziej wierzy w te wróżby, które mu odpowiadają. Obok stoi Banko, który usłyszał podobne słowa i wybrał inaczej.
Uczciwa odpowiedź dostrzega też granicę wolności. Kiedy pierwsza zbrodnia jest już za nim, kolejne przychodzą Makbetowi łatwiej, a cofnąć się jest coraz trudniej. W finale bohater czuje się osaczony przez wróżby, które sam źle odczytał. Jeśli pokażesz, jak wybór zamienia się w pułapkę, Twoja argumentacja będzie wieloaspektowa.
Możliwa teza
Makbet sam decyduje, jak spełnić przepowiednię, i to jego wybory, a nie wiedźmy, prowadzą go do zguby; poczucie, że los go osaczył, przychodzi dopiero wtedy, gdy zbrodnie odcięły mu drogę odwrotu.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Spotkanie z czarownicami i tytuł tana Kawdoru (akt I, sceny II–III) Król nadaje Makbetowi tytuł, zanim ten usłyszy wróżbę, ale bohater bierze to za znak losu; od początku sam dopowiada sens zdarzeniom.
- 2 Makbet chce czekać na los (akt I, scena III) Przez chwilę uznaje, że korona może przyjść sama; dowód, że zbrodnia nie była warunkiem przepowiedni.
- 3 Monolog i decyzja (akt I, scena VII) Makbet przyznaje, że pcha go tylko ambicja; o zabójstwie decyduje człowiek, a nie wróżba.
- 4 Banko i czyste sumienie (akt I, scena III oraz akt II, scena I) Ta sama obietnica, inna decyzja: Banko nie ufa wiedźmom i nie chce niczego zdobywać kosztem uczciwości.
- 5 Druga wizyta u czarownic (akt IV, scena I) Makbet słyszy zapewnienia o bezpieczeństwie, a mimo to postanawia uderzyć w Makdufa i jego rodzinę; wróżba niczego od niego nie żąda.
- 6 Las rusza na Dunsinane (akt V, sceny V i VII) Przepowiednie spełniają się w zwykły sposób, a Makbet rozumie, że odczytał je na swoją korzyść; mimo to wybiera walkę do końca.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy. Tu najlepiej, żeby pokazywał inny sposób myślenia o losie i pozwalał porównać: czy u Szekspira przeznaczenie działa tak samo jak tam, czy inaczej.
Najbardziej oczywisty jest kontekst literacki z antyku: tragedia grecka, w której bohater nie ucieknie przed wyrokiem bogów, choć bardzo się stara. Pasuje też kontekst filozoficzny, czyli spór o wolną wolę, albo myśl, że człowiek sam tworzy siebie przez wybory. Możesz sięgnąć po kontekst historyczny: epoka Szekspira wierzyła w czary, a król Jakub I sam się nimi pasjonował. Albo po polski dramat romantyczny, który przejął od „Makbeta” motyw zbrodni dla korony.
Kontekst ułóż jako kontrast. Jeśli zestawisz bohatera antycznego, którego los był przesądzony, z Makbetem, który wciąż mógł się zatrzymać, kontekst sam pracuje na Twoją tezę.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Wynik 5–8 pkt wymaga kontekstu przywołanego przynajmniej częściowo funkcjonalnie, obok zagadnienia i „Makbeta”. Bez kontekstu górna granica to 4 punkty.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca czy powierzchowna. W tym pytaniu „bogata” znaczy zwykle: dajesz jasną odpowiedź, porównujesz Makbeta z Bankiem i zauważasz, że wolność wyboru z każdą zbrodnią się kurczy.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie i 0 za kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów, np. stwierdzenie, że czarownice kazały Makbetowi zabić króla, albo że Banko był jego wspólnikiem w zbrodni.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Przy pytaniu zamkniętym zakończenie powinno wprost odpowiadać „tak” lub „nie”, z ewentualnym zastrzeżeniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Do 15 minut na przygotowanie i do 10 minut na obie wypowiedzi monologowe razem (o lekturze i o materiale z zadania 2.). Na to pytanie zostaje około 5 minut. Komisja nie przerywa monologu, chyba że minie czas.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach padają od 1 do 3 pytań, bez dopytywania o szczegóły fabuły; przynajmniej jedno dotyczy Twojego zdania. Liczy się odpowiedź na temat, poprawna i konkretna. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy wierzysz, że o życiu człowieka decyduje przede wszystkim on sam? Uzasadnij swoje zdanie.
- Czy przepowiednia może sama się spełnić tylko dlatego, że ktoś w nią uwierzył?
- Czy Makbet mógł się zatrzymać po pierwszej zbrodni? Co by mu to dało?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Czarownice jako sprawczynie zbrodni Wiedźmy zapowiadają koronę, ale nie wspominają o zabójstwie i nie mają żadnego udziału w nocy w Inverness. Przypisanie im polecenia zabicia Duncana przeinacza główny wątek.
- 2 Odpowiedź bez odpowiedzi Pytanie zaczyna się od „czy”, więc w zakończeniu musi paść stanowisko. Wypowiedź, która opisuje przepowiednie i ich spełnienie, ale nie mówi, kto decyduje, nie realizuje tematu.
- 3 Pominięcie Banka Banko słyszy wróżbę razem z Makbetem i postępuje inaczej. To najprostszy argument, że przepowiednia nie przesądza o czynach. Bez niego trudniej obronić tezę o wolnym wyborze.
- 4 Kawdor jako dowód nadprzyrodzonej mocy Król postanawia oddać Makbetowi tytuł zdrajcy, zanim bohater spotyka wiedźmy. Makbet odczytuje to jako znak losu, ale Ty nie powtarzaj jego błędu: to dobry przykład, jak bohater sam dopowiada sens zdarzeniom.
- 5 Cud w finale „Ruchomy” las to wojsko Malkolma zamaskowane gałęziami, a niezwykłe narodziny Makdufa polegają na tym, że wydobyto go z łona matki przed czasem. Opisanie tego jako czarów to błąd rzeczowy i osłabia odpowiedź.
- 6 Ucieczka do Anglii pomylona Do Anglii uciekają Malkolm, a później Makduf; Donalbain wyjeżdża do Irlandii, a Fleance ratuje się ucieczką z zasadzki. Pomylone losy kilku postaci naraz mogą się złożyć na trzy błędy rzeczowe.
Opracowanie „Makbet” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 14
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (ok. 405 i 415 słów, każda na około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 13 cytatów do tego pytania w banku cytatów, każdy z aktem i sceną
- Stanowiska 16 badaczy i krytyków „Makbeta” z przypisami do prac naukowych
- 4 konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Makbeta” (5 tematów) i 3 plany wypracowań
- Wszystkie 3 pytania jawne z „Makbeta” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 14 („Makbet”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę odpowiedzieć „tak” albo „nie”?
Czy muszę dodać kontekst?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
