Moralna odpowiedzialność za czyny „Makbet” – pytanie jawne 13
Moralna odpowiedzialność za czyny. Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Zagadnienie brzmi jak hasło, więc sam musisz zamienić je w pytanie. Najlepiej takie, na które dramat daje ciekawą odpowiedź: kto odpowiada za zbrodnie w „Makbecie” i czy da się tę odpowiedzialność przerzucić na kogoś innego. Na pierwszy rzut oka sprawa jest prosta, bo króla zabija Makbet. Komplikuje się, gdy przypomnisz sobie czarownice, które zapowiedziały mu koronę, i żonę, która go do zbrodni namówiła.
Komisja doceni, jeśli pokażesz, że Makbet działa świadomie. Zanim zabije, sam wylicza powody, dla których nie powinien tego robić, a mimo to sięga po sztylet. Potem odpowiedzialność rozlewa się na kolejne ofiary, coraz bardziej przypadkowe. Dobrze jest też osobno ocenić Lady Makbet: jej wina jest inna, bo sama nie zabija, ale do zbrodni prowadzi.
Słowo „moralna” podpowiada jeszcze jedno: nie chodzi tylko o karę, którą bohater ponosi w bitwie, ale o sumienie. W tym dramacie wina daje o sobie znać bezsennością, widzeniami i rękami, których nie da się domyć. To dobry materiał na drugą część odpowiedzi.
Możliwa teza
Za zbrodnie w „Makbecie” odpowiadają ludzie, a nie przepowiednie: Makbet zabija, choć wie, że to zło, a jego żona świadomie tłumi w sobie litość, i oboje płacą za to sumieniem, którego nie da się uciszyć.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Lady Makbet wzywa złe duchy (akt I, scena V) Żona sama prosi, by odebrano jej litość i wyrzuty sumienia; jej udział w zbrodni to jej własny wybór.
- 2 Monolog przed zabójstwem i rozmowa z żoną (akt I, scena VII) Makbet zna wszystkie racje przeciw zbrodni i na chwilę z niej rezygnuje; najmocniejszy dowód, że działa świadomie.
- 3 Noc zabójstwa Duncana (akt II, scena II) Krew na rękach i utracony sen; małżonkowie od pierwszej chwili różnie przeżywają to, co zrobili.
- 4 Zabicie dworzan króla (akt II, scena III) Makbet usuwa świadków i tłumaczy się porywem uczuć; pierwsza zbrodnia pociąga następną.
- 5 Rzeź w Fife i rozpacz Makdufa (akt IV, sceny II–III) Za decyzje tyrana płacą niewinni, a obwinia się ich mąż i ojciec; kontrast między prawym człowiekiem a zbrodniarzem.
- 6 Lady Makbet chodzi we śnie (akt V, scena I) Sumienie, które próbowała wyłączyć, wraca w obłędzie; lekarz uznaje, że tu potrzebny jest spowiednik.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest częścią polecenia. Przy tym pytaniu najlepiej, żeby pomagał ocenić winę: pokazywał, jak o odpowiedzialności myśli religia, filozofia albo inny autor, który opisał podobną zbrodnię.
Pasuje kontekst biblijny, czyli pierwsza zbrodnia i jej skutki dla sprawcy, oraz kontekst filozoficzny: spór o wolną wolę i o to, czy człowieka usprawiedliwia czyjaś namowa. Dobry jest też kontekst literacki: polski dramat romantyczny, w którym bohaterka idzie po koronę przez kolejne zbrodnie i też nie umie uciec od ich skutków. Możesz wspomnieć o kontekście historycznym: Szekspir korzystał z kronik szkockich, ale zmienił je tak, by królobójstwo wypadło jak najczarniej.
Wpleć kontekst w argument o sumieniu albo o winie Lady Makbet. Porównanie z inną postacią ma odpowiedzieć na konkretne pytanie, np. czy zbrodnia popełniona dla władzy zawsze niszczy sprawcę.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Ocena 5–8 pkt wymaga kontekstu wykorzystanego przynajmniej częściowo funkcjonalnie, obok zagadnienia i „Makbeta”. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty.
Jakość argumentacji
Komisja rozróżnia argumentację bogatą (pogłębioną, z trafnymi przykładami, wieloaspektową, z własnym namysłem), zadowalającą i powierzchowną. Tutaj „bogata” znaczy zwykle: rozważasz, czy winę można przenieść na czarownice lub żonę, oceniasz osobno oboje małżonków i pokazujesz, jak sumienie upomina się o swoje.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe to minus punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie i 0 za kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów, np. twierdzenie, że Duncana zabiła Lady Makbet, albo pomylenie losów Banka i Makdufa.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Potrzebne są wstęp, część zasadnicza i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz za brak wstępu lub zakończenia albo za fragmenty niezwiązane z tematem, np. długi opis bitwy pod Dunsinane bez związku z winą. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Do 15 minut na przygotowanie i do 10 minut na obie wypowiedzi monologowe razem (o lekturze i o materiale z zadania 2.). Na „Makbeta” zostaje więc około 5 minut. Komisja nie przerywa, dopóki nie minie czas.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach padają od 1 do 3 pytań, bez dopytywania o szczegóły fabuły; co najmniej jedno dotyczy Twojego zdania. Ocenia się trafność i konkret odpowiedzi. Język (słownictwo, poprawność, płynność) liczy się przez cały egzamin.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie ktoś, kto namawia do złego, jest tak samo winny jak ten, kto to zło popełnia? Uzasadnij.
- Czy wyrzuty sumienia mogą być karą surowszą niż wyrok sądu?
- Czy Makbet zasługuje na choć odrobinę współczucia? Dlaczego tak lub nie?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Wina zrzucona na czarownice Wiedźmy obiecują Makbetowi tron, lecz o morderstwie nie mówią ani słowa. Banko słyszy podobną wróżbę i nie staje się mordercą. Kto mówi, że Makbet był tylko narzędziem przeznaczenia, odpowiada na inne pytanie i pomija monolog z aktu I.
- 2 Lady Makbet jako zabójczyni Duncana Króla zabija Makbet. Lady Makbet wycofuje się, bo śpiący Duncan przypomina jej ojca; odnosi tylko sztylety i plami krwią dworzan. Pomylenie sprawcy głównej zbrodni to falsyfikacja wątku, czyli ryzyko błędu kardynalnego.
- 3 Banko zabity ręką Makbeta Banka zabijają wynajęci przez króla zabójcy, a Fleance zdołał zbiec. To ważne przy tym pytaniu, bo pokazuje, że Makbet coraz chętniej zleca zbrodnie innym, ale odpowiedzialności przez to nie traci.
- 4 Wina bez sumienia Odpowiedź, która kończy się na tym, że Makbet ginie w bitwie, mówi o karze, a nie o odpowiedzialności moralnej. Bezsenność, duch Banka i scena lunatyczna to dowody, że wina działa od środka. Bez nich argumentacja jest płytsza.
- 5 Jedna ocena dla obojga małżonków Makbet i jego żona przeżywają winę na odwrót: on na początku się waha, a potem obojętnieje; ona na początku lekceważy krew, a na końcu nie może się od niej uwolnić. Pokazanie tej różnicy to łatwa droga do argumentacji wieloaspektowej.
- 6 Cytaty z pamięci w innym przekładzie Szkoły korzystają z różnych tłumaczeń „Makbeta” i te same kwestie brzmią w nich inaczej. Lepiej oddać sens sceny własnymi słowami niż przekręcić cytat. Komisja ocenia rozumienie, a nie recytację.
Opracowanie „Makbet” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 13
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (ok. 450 i 410 słów, każda na około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 13 cytatów do tego pytania w banku cytatów, każdy z aktem i sceną
- Stanowiska 9 badaczy i krytyków „Makbeta” z przypisami do prac naukowych
- 4 konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Makbeta” (5 tematów) i 3 plany wypracowań
- Wszystkie 3 pytania jawne z „Makbeta” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 13 („Makbet”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę korzystać z notatek?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
