Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie przez niego władzy? „Makbet” – pytanie jawne 15
Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie przez niego władzy? Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Przeczytaj uważnie: pytanie dotyczy sprawowania władzy, a nie samego jej zdobywania. Droga do korony, czyli zabójstwo Duncana, jest ważna, ale najwięcej materiału daje to, co dzieje się z Makbetem, gdy już jest królem. Odpowiedź, która kończy się na akcie II, omija sedno.
Dobrze jest zacząć od porównania. Na początku dramatu Makbet to dzielny wódz, chwalony przez króla i żołnierzy. Po koronacji staje się człowiekiem, który nie śpi, nikomu nie ufa i w każdym widzi zagrożenie. Każda kolejna zbrodnia ma mu dać bezpieczeństwo, a daje tylko nowych wrogów. Pokaż ten mechanizm krok po kroku: strach, podejrzliwość, mord, samotność.
Pytanie mówi o „człowieku”, więc warto wyjść poza samego Makbeta. Władza zmienia też Lady Makbet, która ją zdobyła razem z mężem, a dramat podsuwa wzór innego władcy w rozmowie Malkolma z Makdufem. Taka wieloaspektowość podnosi ocenę argumentacji.
Możliwa teza
Tron, po który Makbet sięgnął przez morderstwo, nie przynosi mu ani radości, ani spokoju, tylko zmusza go do kolejnych morderstw; dzielny wódz staje się samotnym, pustym w środku tyranem, a jego żona płaci za koronę obłędem.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Opowieść o męstwie Makbeta (akt I, scena II) Punkt wyjścia: zanim sięgnie po koronę, Makbet jest obrońcą tronu; przyda się do pokazania skali przemiany.
- 2 Król, który nie czuje się bezpieczny (akt III, scena I) Ledwie włożył koronę, a już boi się dawnego towarzysza broni i nasyła na niego zabójców; władza od razu rodzi strach.
- 3 Zazdrość wobec zmarłego Duncana (akt III, scena II) Para królewska odkrywa, że ofiara śpi spokojniej niż oni; tron okazał się nagrodą bez wartości.
- 4 Postanowienie o rzezi w Fife (akt IV, scena I) Ofiarami tyrana mają być bezbronna żona i małe dzieci przeciwnika; władza zamienia się w odwet i bezmyślną przemoc.
- 5 Malkolm wystawia Makdufa na próbę (akt IV, scena III) Wyliczenie cnót, które powinien mieć król, daje wzór dobrego władcy do porównania z Makbetem.
- 6 Makbet opuszczony i monolog po śmierci żony (akt V, sceny II–V) Tanowie odchodzą, nikt nie służy królowi z przywiązania, a on sam uznaje życie za pozbawione sensu; bilans sprawowania władzy.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy. Przy tym pytaniu dobrze, żeby pokazywał, że to, co dzieje się z Makbetem, nie jest wyjątkiem: władza zdobyta przemocą albo sprawowana bez ograniczeń zmienia ludzi także w innych tekstach i w historii.
Pasuje kontekst literacki: inny władca z literatury, którego władza czyni twardym i samotnym, na przykład król z tragedii antycznej, który nie chce ustąpić, albo bohaterka polskiego dramatu romantycznego, która dochodzi do tronu przez kolejne zbrodnie. Dobry jest kontekst historyczny, czyli dyktatury XX wieku i mechanizm, w którym tyran usuwa coraz więcej rzekomych wrogów. Możesz też wybrać kontekst teatralny: polską recepcję „Makbeta” pod zaborami, kiedy sztukę uważano za politycznie niebezpieczną.
Kontekst wpleć tam, gdzie mówisz o tyranii i strachu. Jedno zdanie porównania z innym władcą, a potem wniosek, co oba przykłady mówią o władzy, wystarczy, by kontekst był funkcjonalny.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Ocena 5–8 pkt wymaga, żeby oprócz zagadnienia i „Makbeta” pojawił się kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalny. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty.
Jakość argumentacji
Komisja rozróżnia argumentację bogatą (pogłębioną, z trafnymi przykładami, wieloaspektową, z własnym namysłem), zadowalającą i powierzchowną. Tu „bogata” oznacza zwykle, że pokazujesz przemianę Makbeta od wodza do tyrana etapami, mówisz także o Lady Makbet albo o Szkocji pod jego rządami i porównujesz go z wzorem dobrego władcy.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe to minus punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie i 0 za kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów, np. twierdzenie, że Makbet panuje szczęśliwie i umiera w spokoju albo że tron po nim obejmuje Banko.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz za brak wstępu lub zakończenia albo za długie fragmenty o drodze do tronu, które nie mówią nic o sprawowaniu władzy. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Do 15 minut na przygotowanie i do 10 minut na obie wypowiedzi monologowe razem (o lekturze i o materiale z zadania 2.). Na „Makbeta” zostaje więc około 5 minut. Komisja nie przerywa, dopóki nie minie czas.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach padają od 1 do 3 pytań, bez dopytywania o szczegóły fabuły; co najmniej jedno dotyczy Twojego zdania. Ocenia się trafność i konkret. Język (słownictwo, poprawność, płynność) liczy się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie władza zawsze zmienia człowieka na gorsze? Uzasadnij swoje zdanie.
- Jakie cechy powinien mieć dobry przywódca i czy łatwo je zachować, gdy ma się dużo władzy?
- Czy po śmierci Makbeta Szkocja może spać spokojnie? Jak Ty oceniasz zakończenie dramatu?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Opowieść tylko o zdobywaniu korony Zabójstwo Duncana to droga do władzy, a pytanie dotyczy jej sprawowania. Jeśli większość wypowiedzi poświęcisz aktom I i II, nie odpowiesz na temat. Środek ciężkości powinny stanowić akty III–V.
- 2 Ambicja jako jedyny motor Ambicja popycha Makbeta do pierwszej zbrodni, ale kolejne rodzą się ze strachu i podejrzliwości: o Banka, o Fleance’a, o Makdufa. Kto tego nie rozróżni, nie pokaże, jak władza działa na człowieka.
- 3 Lady Makbet jako królowa bez przemiany Lady Makbet też sprawuje władzę i też za nią płaci. Na początku jest silniejsza od męża, w akcie V chodzi we śnie i nie może domyć rąk. Pominięcie jej przemiany to stracona szansa na argumentację wieloaspektową.
- 4 Pomylone ofiary tyrana Po koronacji Makbet wysyła płatnych zabójców na Banka i Fleance’a (jego synowi udaje się uciec), a później rzeź rodziny Makdufa w Fife. Sam Makduf przeżywa, bo jest wtedy w Anglii. Pomieszanie tych faktów to błędy rzeczowe, a przy kilku naraz grozi zero.
- 5 Szczęśliwe zakończenie bez zastrzeżeń Malkolm zostaje królem i zapowiada przywrócenie ładu, ale wcześniej sam pokazał, jak łatwo przyjąć maskę despoty. Możesz uznać finał za powrót porządku, tylko powiedz, dlaczego. Uproszczenie „zło zostało ukarane i koniec” rzadko daje argumentację bogatą.
- 6 Władza bez skutków dla państwa Pytanie dotyczy człowieka, ale rządy Makbeta zmieniają też całą Szkocję: ludzie boją się mówić, tanowie uciekają, przyroda w noc zbrodni reaguje niepokojem. Jedno zdanie o kraju pod rządami tyrana wzmacnia tezę o niszczącej władzy.
Opracowanie „Makbet” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 15
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (ok. 400 i 350 słów, każda na około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 11 cytatów do tego pytania w banku cytatów, każdy z aktem i sceną
- Stanowiska 15 badaczy i krytyków „Makbeta” z przypisami do prac naukowych
- 4 konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Makbeta” (5 tematów) i 3 plany wypracowań
- Wszystkie 3 pytania jawne z „Makbeta” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 15 („Makbet”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy mogę mówić też o innych postaciach niż Makbet?
Czy muszę dodać kontekst?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
